Y Grugan - Hanes golygu

Cyfaill Eben am 15:14, 31 Hydref 2023

2023-10-31T15:14:41Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 16:14, 31 Hydref 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
	Roedd '''Y Grugan''' yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn [[Y Groeslon]] sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth. Er bod y tŷ'n dal i sefyll, mae bellach yn dŷ annedd yng nghanol tai pentref Y Groeslon, gan fod y rhan fwyaf o'r pentref wedi ei godi ar hen dir y Grugan.		Roedd '''Y Grugan''' yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn [[Y Groeslon]] sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth. Er bod y tŷ'n dal i sefyll, mae bellach yn dŷ annedd yng nghanol tai pentref Y Groeslon, gan fod y rhan fwyaf o'r pentref wedi ei godi ar hen dir y Grugan.

	Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn ~~disgrifio~~ ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst ~~o’i~~ ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>		Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn ei ddisgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst i'w ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>

	Erbyn 1842 pan wnaed y Map Degwm, roedd tair fferm yn rhannu’r enw: Grugan Wen (y fferm fwyaf), Grugan Ddu a’r Grugan Ganol. Roedd tiroedd Grugan Ganol wrth ymyl y groesffordd lle croesa’r hen lôn bost o Gaernarfon i [[Dyffryn Nantlle\|Ddyffryn Nantlle]] y lôn sydd yn rhedeg o’r mynydd i lawr trwy’r plwyf i gyfeiriad y môr. Hen enw’r groesffordd hon oedd “Groeslon Grugan”, ac o’r enw hwnnw y daw enw pentref [[Y Groeslon]] heddiw. Ystyr crugan yw boncen fach yn ôl Dr Carr.<ref>~~Gwenda~~ Carr, ''Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd'' (Caernarfon, 2011), t.129</ref> ~~Mae tŷ~~ Grugan Ganol yw’r tŷ hynaf ar Lôn Newydd, tua 300 llath o’r groesffordd.		Erbyn 1842 pan wnaed y Map Degwm, roedd tair fferm yn rhannu’r enw: Grugan Wen (y fferm fwyaf), Grugan Ddu a’r Grugan Ganol. Roedd tiroedd Grugan Ganol wrth ymyl y groesffordd lle croesa’r hen lôn bost o Gaernarfon i [[Dyffryn Nantlle\|Ddyffryn Nantlle]] y lôn sydd yn rhedeg o’r mynydd i lawr trwy’r plwyf i gyfeiriad y môr. Hen enw’r groesffordd hon oedd “Groeslon Grugan”, ac o’r enw hwnnw y daw enw pentref [[Y Groeslon]] heddiw. Ystyr crugan yw boncen fach yn ôl Dr Glenda Carr.<ref>Glenda Carr, ''Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd'' (Caernarfon, 2011), t.129</ref> Tŷ Grugan Ganol yw’r tŷ hynaf ar Lôn Newydd, tua 300 llath o’r groesffordd.

	Erbyn 1842, roedd Grugan Ganol a Grugan Ddu yn rhan o [[Ystad Glynllifon]], ac roedd Grugan Ganol (beth bynnag am Grugan Ddu) yn dal yn rhan o’r ystâd ym 1937.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/11794</ref>		Erbyn 1842, roedd Grugan Ganol a Grugan Ddu yn rhan o [[Ystad Glynllifon]], ac roedd Grugan Ganol (beth bynnag am Grugan Ddu) yn dal yn rhan o’r ystâd ym 1937.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/11794</ref>

	Ym 1842, roedd Grugan Wen yn eiddo i ddynes o’r enw Catherine Hughes (a aned tua 1776) a hi oedd yn ei ffermio 20 erw. Gweddw Evan Hughes, iwmon o [[Plas Newydd, Llandwrog\|Blasnewydd, Llandwrog]] ydoedd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1851; Archifdy Caernarfon, XD2/6648</ref> Bu farw Catherine Hughes ym 1857, gan adael Grugan, y tai cysylltiedig â’r eiddo a holl stoc y fferm i’w mab hynaf, Evan Hughes. Ymddengys o’r rhestr o’i heiddo mai tyfu haidd a gwair oedd prif waith y fferm. Roedd ganddi geffyl, aradr a thipyn o offer llaw ond dim ond dwy fuwch at ddefnydd y teulu ac i gynhyrchu ychydig o gynnyrch llaeth, i’w werthu efallai.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1857/112 </ref>. Nid oedd neb yn byw yn y Grugan Wen ym 1861, ond ym 1871, roedd Evan Hughes, 68 oed, yn byw yno gyda’i ferch Margaret , ei gŵr hi Ellis Roberts, chwarelwr, a’u teulu bach.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-71</ref> Bu farw Evan Hughes y flwyddyn ganlynol.<ref>Mynegeion FindMyPast</ref> Gwerthwyd Grugan Wen (ynghyd â rhesi bach o dai ar allt pentref Y Groeslon a hen dŷ Cae Sarn) ym 1880, a hynny am fwy na £6000 mewn 50 o barseli ac aeth Ellis Roberts a’r teulu i fyw yn nhŷ Grugan Ganol.<ref>''North Wales Express'', 2.4.1880, t.6; Archifdy Caernarfon, XD2/14412</ref> Roedd fferm Grugan Wen bellach wedi mynd i raddau helaeth yn dai ac yn dir adeiladu.		Ym 1842, roedd Grugan Wen yn eiddo i ddynes o’r enw Catherine Hughes (a aned tua 1776) a hi oedd yn ei ffermio 20 erw. Gweddw Evan Hughes, iwmon o [[Plas Newydd, Llandwrog\|Blasnewydd, Llandwrog]] ydoedd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1851; Archifdy Caernarfon, XD2/6648</ref> Bu farw Catherine Hughes ym 1857, gan adael Grugan, y tai cysylltiedig â’r eiddo a holl stoc y fferm i’w mab hynaf, Evan Hughes. Ymddengys o’r rhestr o’i heiddo mai tyfu haidd a gwair oedd prif waith y fferm. Roedd ganddi geffyl, aradr a thipyn o offer llaw ond dim ond dwy fuwch at ddefnydd y teulu ac i gynhyrchu ychydig o gynnyrch llaeth, i’w werthu efallai.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1857/112 </ref>. Nid oedd neb yn byw yn y Grugan Wen ym 1861, ond ym 1871, roedd Evan Hughes, 68 oed, yn byw yno gyda’i ferch Margaret, ei gŵr hi Ellis Roberts, chwarelwr, a’u teulu bach.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-71</ref> Bu farw Evan Hughes y flwyddyn ganlynol.<ref>Mynegeion FindMyPast</ref> Gwerthwyd Grugan Wen (ynghyd â rhesi bach o dai ar allt pentref Y Groeslon a hen dŷ Cae Sarn) ym 1880, a hynny am fwy na £6000 mewn 50 o barseli, ac aeth Ellis Roberts a’r teulu i fyw yn nhŷ Grugan Ganol.<ref>''North Wales Express'', 2.4.1880, t.6; Archifdy Caernarfon, XD2/14412</ref> Roedd fferm Grugan Wen bellach wedi mynd i raddau helaeth yn dai ac yn dir adeiladu.

	Ym 1881, Thomas Hughes, chwarelwr, Mary ei wraig a chwech o blant oedd yn byw yng Ngrugan Wen. Roedd y teulu’n dal yno ym 1891, 1901 a 1911 ac, er ei fod yn 77 oed, roedd Thomas Hughes yn dal i weithio ym 1911 fel clerc mewn tŷ pwyso yn y chwarel.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1881-1911</ref> Bu farw ei wraig Mary ym 1918 yn 85 oed, a dichon iddo yntau farw yn fuan wedyn.<ref>''Y Dinesydd Cymreig'', 27.11.1918, t.5</ref>		Ym 1881, Thomas Hughes, chwarelwr, Mary ei wraig a chwech o blant oedd yn byw yng Ngrugan Wen. Roedd y teulu’n dal yno ym 1891, 1901 a 1911 ac, er ei fod yn 77 oed, roedd Thomas Hughes yn dal i weithio ym 1911 fel clerc mewn tŷ pwyso yn y chwarel.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1881-1911</ref> Bu farw ei wraig Mary ym 1918 yn 85 oed, a dichon iddo yntau farw yn fuan wedyn.<ref>''Y Dinesydd Cymreig'', 27.11.1918, t.5</ref>

	Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac ~~sydd~~ wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ ~~tyddin~~ o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn ~~y ffabrig~~.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>		Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat, ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddyn o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn yr adeiledd.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]] [[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]		[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]] [[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]

Irion am 17:41, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:41:46Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:41, 30 Hydref 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
	Roedd '''Grugan''' yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn [[Y Groeslon]] sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth. Er bod y tŷ'n dal i sefyll, mae bellach yn dŷ annedd yng nghanol tai pentref Y Groeslon, gan fod y rhan fwyaf o'r pentref wedi ei godi ar hen dir y Grugan.		Roedd '''Y Grugan''' yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn [[Y Groeslon]] sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth. Er bod y tŷ'n dal i sefyll, mae bellach yn dŷ annedd yng nghanol tai pentref Y Groeslon, gan fod y rhan fwyaf o'r pentref wedi ei godi ar hen dir y Grugan.

	Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn disgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst o’i ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>		Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn disgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst o’i ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>

Irion am 17:41, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:41:10Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:41, 30 Hydref 2023
Llinell 13:		Llinell 13:
	Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>		Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]		[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]] [[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]
	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]

Irion: Symudodd Heulfryn y dudalen Grugan i Y Grugan

2023-10-30T17:39:22Z

Symudodd Heulfryn y dudalen Grugan i Y Grugan

← Fersiwn hŷn	Fersiwn yn ôl 18:39, 30 Hydref 2023
(Dim gwahaniaeth)

Irion am 17:39, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:39:08Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:39, 30 Hydref 2023
Llinell 15:		Llinell 15:
	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]		[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]
	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]		[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]

Irion am 17:37, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:37:44Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:37, 30 Hydref 2023
Llinell 13:		Llinell 13:
	Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>		Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

	[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]		[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]
			[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan2.png\|bawd\|canol\|400px]]






	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 17:34, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:34:24Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:34, 30 Hydref 2023
Llinell 12:		Llinell 12:

	Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>		Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

			[[Delwedd:Gwerthiant y Grugan1.png\|bawd\|chwith\|400px\|Hysbyseb am arwerthiant 1880]]

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 17:31, 30 Hydref 2023

2023-10-30T17:31:05Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:31, 30 Hydref 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
	Roedd Grugan yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn y Groeslon sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ~~‘’Caernarvonshire’’~~, Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth.		Roedd '''Grugan''' yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn [[Y Groeslon]] sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth. Er bod y tŷ'n dal i sefyll, mae bellach yn dŷ annedd yng nghanol tai pentref Y Groeslon, gan fod y rhan fwyaf o'r pentref wedi ei godi ar hen dir y Grugan.

	Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn disgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst o’i ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>		Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn disgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst o’i ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>

	Erbyn 1842 pan wnaed y Map Degwm, roedd tair fferm yn rhannu’r enw: Grugan Wen (y fferm fwyaf), Grugan Ddu a’r Grugan Ganol. Roedd tiroedd Grugan Ganol wrth ymyl y groesffordd lle croesa’r hen lôn bost o Gaernarfon i [[Dyffryn Nantlle\|Ddyffryn Nantlle]] y lôn sydd yn rhedeg o’r mynydd i lawr trwy’r plwyf i gyfeiriad y môr. Hen enw’r groesffordd hon oedd “Groeslon Grugan”, ac o’r enw hwnnw y daw enw pentref [[Y Groeslon]] heddiw. Ystyr crugan yw boncen fach yn ôl Dr Carr.<ref>Gwenda Carr, Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd (Caernarfon, 2011), t.129</ref> Mae tŷ Grugan Ganol yw’r tŷ hynaf ar Lôn Newydd, tua 300 llath o’r groesffordd.		Erbyn 1842 pan wnaed y Map Degwm, roedd tair fferm yn rhannu’r enw: Grugan Wen (y fferm fwyaf), Grugan Ddu a’r Grugan Ganol. Roedd tiroedd Grugan Ganol wrth ymyl y groesffordd lle croesa’r hen lôn bost o Gaernarfon i [[Dyffryn Nantlle\|Ddyffryn Nantlle]] y lôn sydd yn rhedeg o’r mynydd i lawr trwy’r plwyf i gyfeiriad y môr. Hen enw’r groesffordd hon oedd “Groeslon Grugan”, ac o’r enw hwnnw y daw enw pentref [[Y Groeslon]] heddiw. Ystyr crugan yw boncen fach yn ôl Dr Carr.<ref>Gwenda Carr, ''Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd'' (Caernarfon, 2011), t.129</ref> Mae tŷ Grugan Ganol yw’r tŷ hynaf ar Lôn Newydd, tua 300 llath o’r groesffordd.

	Erbyn 1842, roedd Grugan Ganol a Grugan Ddu yn rhan o [[Ystad Glynllifon]], ac roedd Grugan Ganol (beth bynnag am Grugan Ddu) yn dal yn rhan o’r ystâd ym 1937.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/11794</ref>		Erbyn 1842, roedd Grugan Ganol a Grugan Ddu yn rhan o [[Ystad Glynllifon]], ac roedd Grugan Ganol (beth bynnag am Grugan Ddu) yn dal yn rhan o’r ystâd ym 1937.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/11794</ref>

	Ym 1842, roedd Grugan Wen yn eiddo i ddynes o’r enw Catherine Hughes (a aned tua 1776) a hi oedd yn ei ffermio 20 erw. Gweddw Evan Hughes, iwmon o [[Plas Newydd, Llandwrog\|Blasnewydd, Llandwrog]] ydoedd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1851; Archifdy Caernarfon, XD2/6648</ref> Bu farw Catherine Hughes ym 1857, gan adael Grugan, y tai cysylltiedig â’r eiddo a holl stoc y fferm i’w mab hynaf, Evan Hughes. Ymddengys o’r rhestr o’i heiddo mai tyfu haidd a gwair oedd prif waith y fferm. Roedd ganddi geffyl, aradr a thipyn o offer llaw ond dim ond dwy fuwch at ddefnydd y teulu ac i gynhyrchu ychydig o gynnyrch llaeth, i’w werthu efallai.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1857/112 </ref>. Nid oedd neb yn byw yn y Grugan Wen ym 1861, ond ym 1871, roedd Evan Hughes, 68 oed, yn byw yno gyda’i ferch Margaret , ei gŵr hi Ellis Roberts, chwarelwr, a’u teulu bach.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-71</ref> Bu farw Evan Hughes y flwyddyn ganlynol.<ref>Mynegeion ~~FIndMyPast~~</ref> Gwerthwyd Grugan Wen (ynghyd â rhesi bach o dai ar allt pentref Y Groeslon a hen dŷ Cae Sarn) ym 1880, a hynny am fwy na £6000 mewn 50 o barseli ac aeth Ellis Roberts a’r teulu i fyw yn nhŷ Grugan Ganol.<ref>North Wales Express, 2.4.1880, t.6; Archifdy Caernarfon, XD2/14412</ref> Roedd fferm Grugan Wen bellach wedi mynd i raddau helaeth yn dai ac yn dir adeiladu.		Ym 1842, roedd Grugan Wen yn eiddo i ddynes o’r enw Catherine Hughes (a aned tua 1776) a hi oedd yn ei ffermio 20 erw. Gweddw Evan Hughes, iwmon o [[Plas Newydd, Llandwrog\|Blasnewydd, Llandwrog]] ydoedd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1851; Archifdy Caernarfon, XD2/6648</ref> Bu farw Catherine Hughes ym 1857, gan adael Grugan, y tai cysylltiedig â’r eiddo a holl stoc y fferm i’w mab hynaf, Evan Hughes. Ymddengys o’r rhestr o’i heiddo mai tyfu haidd a gwair oedd prif waith y fferm. Roedd ganddi geffyl, aradr a thipyn o offer llaw ond dim ond dwy fuwch at ddefnydd y teulu ac i gynhyrchu ychydig o gynnyrch llaeth, i’w werthu efallai.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1857/112 </ref>. Nid oedd neb yn byw yn y Grugan Wen ym 1861, ond ym 1871, roedd Evan Hughes, 68 oed, yn byw yno gyda’i ferch Margaret , ei gŵr hi Ellis Roberts, chwarelwr, a’u teulu bach.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-71</ref> Bu farw Evan Hughes y flwyddyn ganlynol.<ref>Mynegeion FindMyPast</ref> Gwerthwyd Grugan Wen (ynghyd â rhesi bach o dai ar allt pentref Y Groeslon a hen dŷ Cae Sarn) ym 1880, a hynny am fwy na £6000 mewn 50 o barseli ac aeth Ellis Roberts a’r teulu i fyw yn nhŷ Grugan Ganol.<ref>''North Wales Express'', 2.4.1880, t.6; Archifdy Caernarfon, XD2/14412</ref> Roedd fferm Grugan Wen bellach wedi mynd i raddau helaeth yn dai ac yn dir adeiladu.

	Ym 1881, Thomas Hughes, chwarelwr, Mary ei wraig a chwech o blant oedd yn byw yng Ngrugan Wen. Roedd y teulu’n dal yno ym 1891, 1901 a 1911 ac, er ei fod yn 77 oed, roedd Thomas Hughes yn dal i weithio ym 1911 fel clerc mewn tŷ pwyso yn y chwarel.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1881-1911</ref> Bu farw ei wraig Mary ym 1918 yn 85 oed, a dichon iddo yntau farw yn fuan wedyn.<ref>Y Dinesydd Cymreig, 27.11.1918, t.5</ref>		Ym 1881, Thomas Hughes, chwarelwr, Mary ei wraig a chwech o blant oedd yn byw yng Ngrugan Wen. Roedd y teulu’n dal yno ym 1891, 1901 a 1911 ac, er ei fod yn 77 oed, roedd Thomas Hughes yn dal i weithio ym 1911 fel clerc mewn tŷ pwyso yn y chwarel.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1881-1911</ref> Bu farw ei wraig Mary ym 1918 yn 85 oed, a dichon iddo yntau farw yn fuan wedyn.<ref>''Y Dinesydd Cymreig'', 27.11.1918, t.5</ref>

	Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ ~~cyffredin~~ o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>		Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr, ac sydd wedi ei gategoreiddio'n heneb Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ tyddin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

	[[Categori:Ffermydd]]		[[Categori:Ffermydd]]
			[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]

Irion: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd Grugan yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn y Groeslon sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r...'

2023-10-30T15:39:17Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd Grugan yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn y Groeslon sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r...'

Tudalen newydd

Roedd Grugan yn gartref teulu o fân fonheddwyr ac mae’n debygol mai tŷ Grugan Wen yn y Groeslon sydd yn sefyll ar safle’r plasty gwreiddiol. Mae’r tŷ presennol, yn ôl y Comisiwn Henebion,<ref> Comisiwn Henebion Cymru, ‘’Caernarvonshire’’, Cyf.2: Central (Llundain, 1960), t.188</ref> yn dyddio o’r 18g., ac mae’n amlwg yn dŷ gwell na thai ffermydd cyffredin o’r cyfnod sydd yn y gymdogaeth.

Ceir sôn am y Grugan mor gynnar â 1595 fel “Tuthin grigan”). Ym 1639, roedd Thomas Owen yn byw yno, pan weithredodd fel un o dystion ewyllys Hugh Roberts, gŵr ordeiniedig.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Bangor (Mostyn) 8850</ref>. Aeth yntau ymlaen i gael ei ordeinio gan weithredu (o bosibl) fel ficer neu gurad [[Llandwrog]], gan ei fod yn disgrifio ei hun fel “clerc” (sef, parchedig) yn ei ewyllys. Bu farw tua diwedd 1683. Bron yr unig beth arall sy’n wybyddus amdano yw enw ei wraig, sef Margaret Williams, ac enw ei frawd, Hugh Owen. O’r chwe thyst o’i ewyllys roedd tri’n offeiriaid.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1683/34</ref>

Erbyn 1842 pan wnaed y Map Degwm, roedd tair fferm yn rhannu’r enw: Grugan Wen (y fferm fwyaf), Grugan Ddu a’r Grugan Ganol. Roedd tiroedd Grugan Ganol wrth ymyl y groesffordd lle croesa’r hen lôn bost o Gaernarfon i [[Dyffryn Nantlle|Ddyffryn Nantlle]] y lôn sydd yn rhedeg o’r mynydd i lawr trwy’r plwyf i gyfeiriad y môr. Hen enw’r groesffordd hon oedd “Groeslon Grugan”, ac o’r enw hwnnw y daw enw pentref [[Y Groeslon]] heddiw. Ystyr crugan yw boncen fach yn ôl Dr Carr.<ref>Gwenda Carr, Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd (Caernarfon, 2011), t.129</ref> Mae tŷ Grugan Ganol yw’r tŷ hynaf ar Lôn Newydd, tua 300 llath o’r groesffordd.

Erbyn 1842, roedd Grugan Ganol a Grugan Ddu yn rhan o [[Ystad Glynllifon]], ac roedd Grugan Ganol (beth bynnag am Grugan Ddu) yn dal yn rhan o’r ystâd ym 1937.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/11794</ref>

Ym 1842, roedd Grugan Wen yn eiddo i ddynes o’r enw Catherine Hughes (a aned tua 1776) a hi oedd yn ei ffermio 20 erw. Gweddw Evan Hughes, iwmon o [[Plas Newydd, Llandwrog|Blasnewydd, Llandwrog]] ydoedd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1851; Archifdy Caernarfon, XD2/6648</ref> Bu farw Catherine Hughes ym 1857, gan adael Grugan, y tai cysylltiedig â’r eiddo a holl stoc y fferm i’w mab hynaf, Evan Hughes. Ymddengys o’r rhestr o’i heiddo mai tyfu haidd a gwair oedd prif waith y fferm. Roedd ganddi geffyl, aradr a thipyn o offer llaw ond dim ond dwy fuwch at ddefnydd y teulu ac i gynhyrchu ychydig o gynnyrch llaeth, i’w werthu efallai.<ref>LlGC, Dogfennau Profiannaeth Bangor, B/1857/112 </ref>. Nid oedd neb yn byw yn y Grugan Wen ym 1861, ond ym 1871, roedd Evan Hughes, 68 oed, yn byw yno gyda’i ferch Margaret , ei gŵr hi Ellis Roberts, chwarelwr, a’u teulu bach.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-71</ref> Bu farw Evan Hughes y flwyddyn ganlynol.<ref>Mynegeion FIndMyPast</ref> Gwerthwyd Grugan Wen (ynghyd â rhesi bach o dai ar allt pentref Y Groeslon a hen dŷ Cae Sarn) ym 1880, a hynny am fwy na £6000 mewn 50 o barseli ac aeth Ellis Roberts a’r teulu i fyw yn nhŷ Grugan Ganol.<ref>North Wales Express, 2.4.1880, t.6; Archifdy Caernarfon, XD2/14412</ref> Roedd fferm Grugan Wen bellach wedi mynd i raddau helaeth yn dai ac yn dir adeiladu.

Ym 1881, Thomas Hughes, chwarelwr, Mary ei wraig a chwech o blant oedd yn byw yng Ngrugan Wen. Roedd y teulu’n dal yno ym 1891, 1901 a 1911 ac, er ei fod yn 77 oed, roedd Thomas Hughes yn dal i weithio ym 1911 fel clerc mewn tŷ pwyso yn y chwarel.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1881-1911</ref> Bu farw ei wraig Mary ym 1918 yn 85 oed, a dichon iddo yntau farw yn fuan wedyn.<ref>Y Dinesydd Cymreig, 27.11.1918, t.5</ref>

Mae’r tri thŷ yn dal i sefyll hyd heddiw, a hynny mewn dwylo preifat ond mae tir Grugan Wen a’r rhan fwyaf o dir Grugan Ganol wedi ei ddefnyddio fel tir adeiladu fel mae’r pentref wedi ehangu. Mae un ystâd sylweddol o dai a byngalos yn cael ei alw “Y Grugan”. Mae Grugan Ddu yn fwthyn unllawr Gradd II oherwydd ei nodweddion fel tŷ cyffredin o ddechrau’r 19g., er bod elfennau o dŷ o’r 17g. yn y ffabrig.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/404156/], cyrchwyd 30.10.2023</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Ffermydd]]