Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif ar bymtheg - Hanes golygu

Irion am 15:04, 29 Hydref 2023

2023-10-29T15:04:18Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 16:04, 29 Hydref 2023
Llinell 29:		Llinell 29:
	Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlas Newydd\|Glynniaid Lleuar, Plas Newydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].		Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlas Newydd\|Glynniaid Lleuar, Plas Newydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].

	Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[~~Ystad Grugan\|~~Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.		Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.

	Roedd tua’r un nifer o iwmyn, perchnogion eu tyddynnod eu hunain - rhai, yn wir, lawn mor gefnog â’u cymdogion a arddelai eu tras uchel. Wedyn, ceid nifer sylweddol o denantiaid, sef yr hwsmyn, yn talu rhent i yswain neu fonheddwr lleol. Ac o dan y rheiny o ran statws a chysuron bywyd ceid y labrwyr a weithiai am gyflog a bennwyd gan yr ynadon, sef chwe cheiniog y dydd - neu dwy geiniog ynghyd â llety a bwyd – er y telid ychydig yn fwy i’r rhai oedd â sgiliau arbennig megis walio. Unwaith y byddai labrwr, gwas ffarm neu forwyn yn cytuno i wasanaethu meistr am flwyddyn, byddai’n drosedd pe byddent yn gadael eu gwaith cyn pen yr amser a gellid eu gorfodi’n ôl at eu dyletswyddau. Roeddynt fel dynion caeth y canol oesoedd mewn popeth ond enw.		Roedd tua’r un nifer o iwmyn, perchnogion eu tyddynnod eu hunain - rhai, yn wir, lawn mor gefnog â’u cymdogion a arddelai eu tras uchel. Wedyn, ceid nifer sylweddol o denantiaid, sef yr hwsmyn, yn talu rhent i yswain neu fonheddwr lleol. Ac o dan y rheiny o ran statws a chysuron bywyd ceid y labrwyr a weithiai am gyflog a bennwyd gan yr ynadon, sef chwe cheiniog y dydd - neu dwy geiniog ynghyd â llety a bwyd – er y telid ychydig yn fwy i’r rhai oedd â sgiliau arbennig megis walio. Unwaith y byddai labrwr, gwas ffarm neu forwyn yn cytuno i wasanaethu meistr am flwyddyn, byddai’n drosedd pe byddent yn gadael eu gwaith cyn pen yr amser a gellid eu gorfodi’n ôl at eu dyletswyddau. Roeddynt fel dynion caeth y canol oesoedd mewn popeth ond enw.

Irion am 08:51, 12 Ebrill 2023

2023-04-12T08:51:33Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:51, 12 Ebrill 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
			''Gan fod y gwaith isod yn waith gorffenedig mae wedi cael ei gloi rhag cael ei newid. Os oes gan unrhyw ddefnyddiwr awydd ychwanegu at, neu gywiro'r traethawd, anfoned neges e-bost at cofycwmwd@gmail.com gyda sylwadau priodol.''

			==Cyflwyniad==

	Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif ar bymtheg''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>Dyma sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>		Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif ar bymtheg''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>Dyma sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>

Irion: /* Ffiniau, Poblogaeth a Ffyrdd */

2023-04-12T08:47:42Z

Ffiniau, Poblogaeth a Ffyrdd

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:47, 12 Ebrill 2023
Llinell 9:		Llinell 9:

	Wrth gychwyn yn y[[Foryd Bach]] lle mae aber [[Afon Gwyrfai]], mae ffin y cwmwd yn rhedeg ar hyd Afon Gwyrfai yr holl ffordd i fyny ei dyffryn, trwy ganol [[Llyn Cwellyn]] a hyd at y [[Rhyd-ddu]] at lannau [[Llyn y Gader]]. O’r fan honno, mae’n dringo i ben [[Y Garn]] ac yn rhedeg ar hyd [[Crib Nantlle]], gan ddisgyn i lawr i Pont Tafarn Faig\|Bont Dafarn Faig]] rhwng [[Pant-glas]] a Bryncir. O’r fan honno mae’n croesi tir diarffordd nes cyrraedd [[Pont-y-gydros]] - nid nepell o iard goed Glasfryn. O’r fan honno wedyn ar draws y corsydd i [[Pont Mur-y-goeden\|Bont Mur-y-goeden]] ar lôn Nefyn, gan ddringo i ben [[Yr Eifl]] ac ymlaen at y môr. Yn fras felly, y tir isel ger y môr, mynydd-dir helaeth, [[Dyffryn Nantlle]] i gyd ac ochr orllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]].		Wrth gychwyn yn y[[Foryd Bach]] lle mae aber [[Afon Gwyrfai]], mae ffin y cwmwd yn rhedeg ar hyd Afon Gwyrfai yr holl ffordd i fyny ei dyffryn, trwy ganol [[Llyn Cwellyn]] a hyd at y [[Rhyd-ddu]] at lannau [[Llyn y Gader]]. O’r fan honno, mae’n dringo i ben [[Y Garn]] ac yn rhedeg ar hyd [[Crib Nantlle]], gan ddisgyn i lawr i Pont Tafarn Faig\|Bont Dafarn Faig]] rhwng [[Pant-glas]] a Bryncir. O’r fan honno mae’n croesi tir diarffordd nes cyrraedd [[Pont-y-gydros]] - nid nepell o iard goed Glasfryn. O’r fan honno wedyn ar draws y corsydd i [[Pont Mur-y-goeden\|Bont Mur-y-goeden]] ar lôn Nefyn, gan ddringo i ben [[Yr Eifl]] ac ymlaen at y môr. Yn fras felly, y tir isel ger y môr, mynydd-dir helaeth, [[Dyffryn Nantlle]] i gyd ac ochr orllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]].
	Erbyn yr ail ganrif ar bymtheg, roedd cymydau wedi hen gael eu rhannu’n blwyfi, gydag eglwys yn ganolbwynt i bob un. Yn [[Uwchgwyrfai]] roedd yna bum plwyf: [[Llanwnda]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]], [[Clynnog Fawr]]a [[Llanaelhaearn]]. Dan yr hen drefn ganoloesol, rhannwyd y cwmwd yn drefgorddau megis [[Dinlle]] ac [[Elernion]] ond erbyn y cyfnod yr ydym ni’n sôn amdano heno roedd y plwyfi wedi derbyn pwerau dros bob agwedd ar fywyd seciwlar, dyletswyddau megis trwsio’r ffyrdd, gwarchod y tlodion a phenodi swyddogion lleol a hynny ar ben eu gofalon eglwysig. Cyfrifoldeb pob plwyf oedd penodi dynion yn flynyddol fel goruchwylwyr pobl dlawd a methedig; arolygwyr y ffyrdd i sicrhau bod pob dyn abl yn gwneud deuddydd o waith am ddim i gynnal y ffyrdd; a dau is-gwnstabl i ddod o hyd i droseddwyr. Roedd yna ddau warden eglwys hefyd a fyddai’n gofalu am yr eglwys ei hun, am ofynion claddu ac am faterion eglwysig. Fel y gallwch ddychmygu, nid oedd y swyddi hyn yn boblogaidd a bu ymdrechion cyson gan rai i ddadlau nad oeddynt yn addas i gael eu penodi, oherwydd tlodi, salwch neu anabledd. Nid wyf yn siŵr a oedd hawl i ferched gael eu penodi, ond ni allaf gofio erioed weld enw merch fel un o’r swyddogion hyn.		Erbyn yr ail ganrif ar bymtheg, roedd cymydau wedi hen gael eu rhannu’n blwyfi, gydag eglwys yn ganolbwynt i bob un. Yn [[Uwchgwyrfai]] roedd yna bum plwyf: [[Llanwnda]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]], [[Clynnog Fawr]] a [[Llanaelhaearn]]. Dan yr hen drefn ganoloesol, rhannwyd y cwmwd yn drefgorddau megis [[Dinlle]] ac [[Elernion]] ond erbyn y cyfnod yr ydym ni’n sôn amdano heno roedd y plwyfi wedi derbyn pwerau dros bob agwedd ar fywyd seciwlar, dyletswyddau megis trwsio’r ffyrdd, gwarchod y tlodion a phenodi swyddogion lleol a hynny ar ben eu gofalon eglwysig. Cyfrifoldeb pob plwyf oedd penodi dynion yn flynyddol fel goruchwylwyr pobl dlawd a methedig; arolygwyr y ffyrdd i sicrhau bod pob dyn abl yn gwneud deuddydd o waith am ddim i gynnal y ffyrdd; a dau is-gwnstabl i ddod o hyd i droseddwyr. Roedd yna ddau warden eglwys hefyd a fyddai’n gofalu am yr eglwys ei hun, am ofynion claddu ac am faterion eglwysig. Fel y gallwch ddychmygu, nid oedd y swyddi hyn yn boblogaidd a bu ymdrechion cyson gan rai i ddadlau nad oeddynt yn addas i gael eu penodi, oherwydd tlodi, salwch neu anabledd. Nid wyf yn siŵr a oedd hawl i ferched gael eu penodi, ond ni allaf gofio erioed weld enw merch fel un o’r swyddogion hyn.

	Nid oedd dewis helaeth mewn rhai plwyfi, wrth ystyried nad oedd poblogaeth pum plwyf Uwchgwyrfai gyda’i gilydd fawr mwy na dwy fil a hanner. Heb fynd ar ôl y ffordd y cyrhaeddwyd at y ffigyrau hyn, ar y mwyaf roedd tua 400 o bobl o bob oedran yn byw ym mhlwyf Llanaelhaearn; saith gant a hanner yng Nghlynnog; pum cant a hanner yr un yn Llanllyfni a Llanwnda; ac wyth cant yn Llandwrog. Dyna brin chwarter poblogaeth Uwchgwyrfai heddiw, ac roedd y patrwm byw yn hollol wahanol. Nid oedd yr un pentref na threflan yma a phawb yn byw yng nghanol y wlad mewn tŷ o ryw fath, boed hynny’n blasty neu’n fwthyn un ystafell. I’r rhai oedd heb dir ac yn gweithio fel gwas ffarm neu’n byw ar y plwyf, dichon mai eu cartrefi nhw oedd bythynnod digysur a di-nod ar fuarth fferm y meistr. Yn sicr, heblaw am yr ychydig wehyddion, teilwriaid, gofaint a melinwyr, ffermio oedd yr unig ffordd o gael dau ben llinyn ynghyd a oedd yn agored i drigolion y cwmwd.		Nid oedd dewis helaeth mewn rhai plwyfi, wrth ystyried nad oedd poblogaeth pum plwyf Uwchgwyrfai gyda’i gilydd fawr mwy na dwy fil a hanner. Heb fynd ar ôl y ffordd y cyrhaeddwyd at y ffigyrau hyn, ar y mwyaf roedd tua 400 o bobl o bob oedran yn byw ym mhlwyf Llanaelhaearn; saith gant a hanner yng Nghlynnog; pum cant a hanner yr un yn Llanllyfni a Llanwnda; ac wyth cant yn Llandwrog. Dyna brin chwarter poblogaeth Uwchgwyrfai heddiw, ac roedd y patrwm byw yn hollol wahanol. Nid oedd yr un pentref na threflan yma a phawb yn byw yng nghanol y wlad mewn tŷ o ryw fath, boed hynny’n blasty neu’n fwthyn un ystafell. I’r rhai oedd heb dir ac yn gweithio fel gwas ffarm neu’n byw ar y plwyf, dichon mai eu cartrefi nhw oedd bythynnod digysur a di-nod ar fuarth fferm y meistr. Yn sicr, heblaw am yr ychydig wehyddion, teilwriaid, gofaint a melinwyr, ffermio oedd yr unig ffordd o gael dau ben llinyn ynghyd a oedd yn agored i drigolion y cwmwd.

Irion: /* Crefydd */

2023-03-23T16:36:34Z

Crefydd

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:36, 23 Mawrth 2023
Llinell 67:		Llinell 67:
	Yn ystod y ganrif gynt, pan dorrwyd yr eglwys a’i sefydliadau’n rhydd o’r cysylltiad ag Eglwys Rhufain, bu cryn hiraethu ar ôl y ffydd Babyddol nid yn lleiaf yng Nghlynnog. Ond erbyn y ganrif ganlynol, ni cheir fawr o sôn yn Uwchgwyrfai am yr hen ffydd Gatholig. Gyda’r twf mewn cyfleoedd a chyfoeth ymysg y dosbarth bonheddig, cafodd mwy o ddynion ifanc y cyfle i fynychu Caergrawnt, Rhydychen, neu’r Inns of Court yn Llundain, ac yn y fan honno daethant weithiau o dan ddylanwad rhai a arddelai ddiwinyddiaeth fwy radical - a dyna, mae’n debyg sut y plannwyd yr hadau a flodeuodd yng nghanol y ganrif pan gafwyd hollt yn y wlad, gyda’r brenin a’r senedd yn brwydro, y naill yn erbyn y llall. Daeth yr anghydffurfwyr, yn annibynwyr, yn Fedyddwyr ac yn sectau mwy eithafol o lawer, a oedd yn gwrthwynebu agwedd uchel-eglwysig y brenin, yn bŵer adeg y Rhyfel Cartref. Tueddu i gefnogi’r Brenin yn eu herbyn wnaeth pobl Uwchgwyrfai, ond (mae’n debyg) heb unrhyw frwdfrydedd, a cheid digon o enghreifftiau o bobl y cwmwd yn cwffio ar y ddwy ochr. Roedd [[Thomas Glynn]], Glynllifon, yr aelod seneddol, wedi cychwyn fel cefnogwr i’r brenin ond fel yr aeth amser yn ei flaen ac yntau’n gweld pa ffordd yr oedd y gwynt yn chwythu, newidiodd ei ochr. Roedd brodyr iau Thomas Glynn yn fwy parod i gefnogi plaid y Senedd: aeth [[John Glynn (Y Sarsiant)\|John Glynn]] yn arglwydd brif ustus Cromwell yn y man, ac roedd brawd arall, [[Edmund Glynn]], yn gapten ym myddin Cromwell ac yn un o brif lywodraethwyr y sir am ddegawd oherwydd ei dueddiadau at Bresbyteriaeth.		Yn ystod y ganrif gynt, pan dorrwyd yr eglwys a’i sefydliadau’n rhydd o’r cysylltiad ag Eglwys Rhufain, bu cryn hiraethu ar ôl y ffydd Babyddol nid yn lleiaf yng Nghlynnog. Ond erbyn y ganrif ganlynol, ni cheir fawr o sôn yn Uwchgwyrfai am yr hen ffydd Gatholig. Gyda’r twf mewn cyfleoedd a chyfoeth ymysg y dosbarth bonheddig, cafodd mwy o ddynion ifanc y cyfle i fynychu Caergrawnt, Rhydychen, neu’r Inns of Court yn Llundain, ac yn y fan honno daethant weithiau o dan ddylanwad rhai a arddelai ddiwinyddiaeth fwy radical - a dyna, mae’n debyg sut y plannwyd yr hadau a flodeuodd yng nghanol y ganrif pan gafwyd hollt yn y wlad, gyda’r brenin a’r senedd yn brwydro, y naill yn erbyn y llall. Daeth yr anghydffurfwyr, yn annibynwyr, yn Fedyddwyr ac yn sectau mwy eithafol o lawer, a oedd yn gwrthwynebu agwedd uchel-eglwysig y brenin, yn bŵer adeg y Rhyfel Cartref. Tueddu i gefnogi’r Brenin yn eu herbyn wnaeth pobl Uwchgwyrfai, ond (mae’n debyg) heb unrhyw frwdfrydedd, a cheid digon o enghreifftiau o bobl y cwmwd yn cwffio ar y ddwy ochr. Roedd [[Thomas Glynn]], Glynllifon, yr aelod seneddol, wedi cychwyn fel cefnogwr i’r brenin ond fel yr aeth amser yn ei flaen ac yntau’n gweld pa ffordd yr oedd y gwynt yn chwythu, newidiodd ei ochr. Roedd brodyr iau Thomas Glynn yn fwy parod i gefnogi plaid y Senedd: aeth [[John Glynn (Y Sarsiant)\|John Glynn]] yn arglwydd brif ustus Cromwell yn y man, ac roedd brawd arall, [[Edmund Glynn]], yn gapten ym myddin Cromwell ac yn un o brif lywodraethwyr y sir am ddegawd oherwydd ei dueddiadau at Bresbyteriaeth.

	Wedi i Oliver Cromwell a’i blaid ddod i rym, profwyd degawd o gulni a ddiflasodd y werin oherwydd y cyfreithiau newydd oedd yn cyfyngu ar eu sbort, yn arbennig ar y Saboth. Cafodd sawl ficer ei droi o’i blwyf am wrthod mabwysiadu cred biwritanaidd. Yn eu lle daeth rhai mwy eithafol, rhai fel [[Ellis Rowlands]] a ddaeth i Glynnog a Llanwnda ym 1657, na fyddent erioed wedi cael eu hordeinio fel arall. Daeth y drefn Biwritanaidd i ben ym 1660, a dychwelodd y brenin i’w orsedd. Un eithriad oedd [[Robert Jones, ~~Ficer~~ Llandwrog]] cyn 1650 pan ddaeth y drefn newydd i fod. Derbyniodd y grefydd newydd a chadw ei blwyf; ym 1660, newidiodd ei deyrngarwch unwaith eto, gan barhau yno hyd ei farwolaeth.		Wedi i Oliver Cromwell a’i blaid ddod i rym, profwyd degawd o gulni a ddiflasodd y werin oherwydd y cyfreithiau newydd oedd yn cyfyngu ar eu sbort, yn arbennig ar y Saboth. Cafodd sawl ficer ei droi o’i blwyf am wrthod mabwysiadu cred biwritanaidd. Yn eu lle daeth rhai mwy eithafol, rhai fel [[Ellis Rowlands]] a ddaeth i Glynnog a Llanwnda ym 1657, na fyddent erioed wedi cael eu hordeinio fel arall. Daeth y drefn Biwritanaidd i ben ym 1660, a dychwelodd y brenin i’w orsedd. Un eithriad oedd [[Robert Jones, Rheithor Llandwrog]] cyn 1650 pan ddaeth y drefn newydd i fod. Derbyniodd y grefydd newydd a chadw ei blwyf; ym 1660, newidiodd ei deyrngarwch unwaith eto, gan barhau yno hyd ei farwolaeth.

	Mae ‘na gwestiwn faint oedd y chwyldro diwinyddol hwn wedi mennu ar y dyn cyffredin. Yr un bywyd caled oedd ganddynt beth bynnag a glywid o’r pulpud. Ym 1660, pan ddychwelwyd at yr hen drefn eglwysig, prif lawenydd y werin oedd gweld llacio’r gwaharddiad ar bethau megis gemau, dawnsio a pherfformio anterliwtiau. I’r rhai a oedd wedi eu clwyfo ym myddin y senedd, roedd y canlyniad yn waeth canys ni chawsent dderbyn pensiwn bellach - yn eu lle, y rhai a wasanaethodd ym myddin y brenin a gafodd bensiwn ar ôl 1660. Cafodd y ficeriaid Piwritanaidd eu troi o’u plwyfi hefyd – [[Thomas Hanson]] yn Llanllyfni ac Ellis Rowlands yng Nghlynnog. Cafodd hwnnw ei rwystro rhag mynd i’w eglwys ar adeg gwasanaeth gan ddau o’i blwyfolion, Benjamin Lloyd, sgweier [[Cwmgwara]], a David Evans. Aeth y ddau i mewn i’r eglwys a chipio Beibl dynes o’r enw Grace ferch Ffransis. Gwaeddodd David Evans “Ni a gawn losgi yr holl feibls sydd heb y common prayer ynddynt”, ac ar ôl agor y llyfr a’i ddangos i bawb fe ddywedodd “dyma fo”.		Mae ‘na gwestiwn faint oedd y chwyldro diwinyddol hwn wedi mennu ar y dyn cyffredin. Yr un bywyd caled oedd ganddynt beth bynnag a glywid o’r pulpud. Ym 1660, pan ddychwelwyd at yr hen drefn eglwysig, prif lawenydd y werin oedd gweld llacio’r gwaharddiad ar bethau megis gemau, dawnsio a pherfformio anterliwtiau. I’r rhai a oedd wedi eu clwyfo ym myddin y senedd, roedd y canlyniad yn waeth canys ni chawsent dderbyn pensiwn bellach - yn eu lle, y rhai a wasanaethodd ym myddin y brenin a gafodd bensiwn ar ôl 1660. Cafodd y ficeriaid Piwritanaidd eu troi o’u plwyfi hefyd – [[Thomas Hanson]] yn Llanllyfni ac Ellis Rowlands yng Nghlynnog. Cafodd hwnnw ei rwystro rhag mynd i’w eglwys ar adeg gwasanaeth gan ddau o’i blwyfolion, Benjamin Lloyd, sgweier [[Cwmgwara]], a David Evans. Aeth y ddau i mewn i’r eglwys a chipio Beibl dynes o’r enw Grace ferch Ffransis. Gwaeddodd David Evans “Ni a gawn losgi yr holl feibls sydd heb y common prayer ynddynt”, ac ar ôl agor y llyfr a’i ddangos i bawb fe ddywedodd “dyma fo”.

	Gellid disgwyl y byddai dylanwad Rowlands wedi dwyn rhywfaint o ffrwyth, ond prin fod hynny wedi digwydd. Yn fuan iawn, trodd pobl o dueddiadau cymedrol fel yr ynad Presbyteraidd Edmund Glynn a ~~ficer~~ Llandwrog, Robert Jones yn ôl at y fam eglwys. Dyna oedd y peth call i’w wneud er mwyn gwarchod eu buddiannau bydol, ond nid dyna fyddai penboethiaid yr anghydffurfwyr wedi ei wneud. Nid oedd llawer o’r rheiny yn Uwchgwyrfai, er ym 1676 clywodd yr ynadon fod cyfarfod crefyddol anghydffurfiol wedi ei gynnal yn Llangybi. Ymysg y dwsin oedd yno, roedd tri o Glynnog: Dafydd ap William Morris, Morgan ap William ap Robert a Cadwaladr Jones. Cawsant eu dirwyo yn y swm o bum swllt yr un am fynychu’r achlysur. Ond eithriad oedd y tri hyn a gallwn dybio fod Uwchgwyrfai mor driw i’r Eglwys sefydledig ar ddiwedd y ganrif ag yr oedd ar ei dechrau. Ond yr oedd yr ofn yn dal i fodoli y gallai pethau newid. Pan fu [[John Glynn, Plas Newydd]], Llandwrog farw ym 1679, mynnodd na fyddai ei wraig Katherine yn cael etifeddu’r £600 a adawyd iddi pe byddai hi’n ail-briodi efo “unrhyw Fanaticke (sef anghydffurfiwr crefyddol) ..., or a father, sonne, brother, uncle, first or second cosens to a Fanaticke” ac y byddai’r holl bres yn cael ei wario ar erlyn ffanatics o’r fath yn [[Sir Gaernarfon]].		Gellid disgwyl y byddai dylanwad Rowlands wedi dwyn rhywfaint o ffrwyth, ond prin fod hynny wedi digwydd. Yn fuan iawn, trodd pobl o dueddiadau cymedrol fel yr ynad Presbyteraidd Edmund Glynn a Rheithor Llandwrog, Robert Jones yn ôl at y fam eglwys. Dyna oedd y peth call i’w wneud er mwyn gwarchod eu buddiannau bydol, ond nid dyna fyddai penboethiaid yr anghydffurfwyr wedi ei wneud. Nid oedd llawer o’r rheiny yn Uwchgwyrfai, er ym 1676 clywodd yr ynadon fod cyfarfod crefyddol anghydffurfiol wedi ei gynnal yn Llangybi. Ymysg y dwsin oedd yno, roedd tri o Glynnog: Dafydd ap William Morris, Morgan ap William ap Robert a Cadwaladr Jones. Cawsant eu dirwyo yn y swm o bum swllt yr un am fynychu’r achlysur. Ond eithriad oedd y tri hyn a gallwn dybio fod Uwchgwyrfai mor driw i’r Eglwys sefydledig ar ddiwedd y ganrif ag yr oedd ar ei dechrau. Ond yr oedd yr ofn yn dal i fodoli y gallai pethau newid. Pan fu [[John Glynn, Plas Newydd]], Llandwrog farw ym 1679, mynnodd na fyddai ei wraig Katherine yn cael etifeddu’r £600 a adawyd iddi pe byddai hi’n ail-briodi efo “unrhyw Fanaticke (sef anghydffurfiwr crefyddol) ..., or a father, sonne, brother, uncle, first or second cosens to a Fanaticke” ac y byddai’r holl bres yn cael ei wario ar erlyn ffanatics o’r fath yn [[Sir Gaernarfon]].

	==Troseddu==		==Troseddu==

Irion am 11:37, 27 Chwefror 2023

2023-02-27T11:37:20Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:37, 27 Chwefror 2023
Llinell 23:		Llinell 23:

	A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.		A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.
	Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a ~~Phlasnewydd~~\|Glynniaid Lleuar, Plas Newydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].		Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlas Newydd\|Glynniaid Lleuar, Plas Newydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].

	Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.		Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.

Irion: /* Statws, Teitlau a Thirfeddiannaeth */

2023-02-27T11:35:23Z

Statws, Teitlau a Thirfeddiannaeth

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:35, 27 Chwefror 2023
Llinell 23:		Llinell 23:

	A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.		A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.
	Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlasnewydd\|Glynniaid Lleuar, ~~Plasnewydd~~, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].		Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlasnewydd\|Glynniaid Lleuar, Plas Newydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].

	Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.		Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.
Llinell 33:		Llinell 33:
	Rhaid ymddiheuro nad oes modd sôn mwy am wragedd y cwmwd yn yr erthygl yma, a hynny oherwydd diffyg tystiolaeth. Dim ond yn ewyllys ambell i wraig weddw y ceir hanes cartrefi merched, ac er bod ambell i ferch yn cael ei henwi yn nogfennau’r llys, fel arfer am ddwyn neu am ffraeo, dynion oedd y pechaduriaid amlaf o bell ffordd! Prin fod angen deud fod gan ferched rôl ganolog ym mywyd y cartref: nhw fyddai’n gofalu am y teulu, yn coginio, ac yn cynhyrchu caws a menyn a fyddai’n ychwanegu ffynhonnell fach o incwm. Dichon mai nhw hefyd oedd yn edrych ar ôl y dofednod a’r gwenyn, yn bwydo’r mochyn ac yn halltu ei gig wedi iddo gael ei ladd. Ac o nifer y troellau nyddu sy’n cael eu rhestru mewn cartrefi, mae’n amlwg fod nyddu a gweu’n rhan o’u gwaith mewn llawer i gartref. Merched hefyd fyddai’n chwarae eu rhan mewn edrych ar ôl y gweinion mewn cymdeithas: edrychodd Elizabeth ferch Hugh Thomas o Landwrog ar ôl perthynas iddi, Lowri David o Lanllyfni wedi iddi fynd o’i phwyll - “lunatic” yw’r disgrifiad ohoni. Bu Lowri’n creu hafog yn yr ardal, yn malu ffenestri gwydr, bygwth llosgi tai a rhefru ar bawb. Cafodd Elizabeth y swm tywysogaidd o swllt a chwech yr wythnos am ei thrafferth. Lowri arall a gafodd gam - fel sawl merch arall - oedd Lowri Morgan o Landwrog. Er ei bod wedi etifeddu tir gwerth £5 y flwyddyn mewn rhent, taflodd ei gŵr hi, William Prichard, iwmon, o’r tŷ heb geiniog a chafodd hi ddim dewis ond, yn ôl ei chyfaddefiad ei hun, begera o dŷ i dŷ, a hynny ynddo’i hun yn drosedd. Aeth hi â’i hachos at y llys ym 1661, a orchmynnodd fod rhaid i’w gŵr roi rhywfaint o’i thir yn ôl iddi - sydd, i’n meddwl ni heddiw, yn ymddangos yn llai na chyfiawn dan yr amgylchiadau.		Rhaid ymddiheuro nad oes modd sôn mwy am wragedd y cwmwd yn yr erthygl yma, a hynny oherwydd diffyg tystiolaeth. Dim ond yn ewyllys ambell i wraig weddw y ceir hanes cartrefi merched, ac er bod ambell i ferch yn cael ei henwi yn nogfennau’r llys, fel arfer am ddwyn neu am ffraeo, dynion oedd y pechaduriaid amlaf o bell ffordd! Prin fod angen deud fod gan ferched rôl ganolog ym mywyd y cartref: nhw fyddai’n gofalu am y teulu, yn coginio, ac yn cynhyrchu caws a menyn a fyddai’n ychwanegu ffynhonnell fach o incwm. Dichon mai nhw hefyd oedd yn edrych ar ôl y dofednod a’r gwenyn, yn bwydo’r mochyn ac yn halltu ei gig wedi iddo gael ei ladd. Ac o nifer y troellau nyddu sy’n cael eu rhestru mewn cartrefi, mae’n amlwg fod nyddu a gweu’n rhan o’u gwaith mewn llawer i gartref. Merched hefyd fyddai’n chwarae eu rhan mewn edrych ar ôl y gweinion mewn cymdeithas: edrychodd Elizabeth ferch Hugh Thomas o Landwrog ar ôl perthynas iddi, Lowri David o Lanllyfni wedi iddi fynd o’i phwyll - “lunatic” yw’r disgrifiad ohoni. Bu Lowri’n creu hafog yn yr ardal, yn malu ffenestri gwydr, bygwth llosgi tai a rhefru ar bawb. Cafodd Elizabeth y swm tywysogaidd o swllt a chwech yr wythnos am ei thrafferth. Lowri arall a gafodd gam - fel sawl merch arall - oedd Lowri Morgan o Landwrog. Er ei bod wedi etifeddu tir gwerth £5 y flwyddyn mewn rhent, taflodd ei gŵr hi, William Prichard, iwmon, o’r tŷ heb geiniog a chafodd hi ddim dewis ond, yn ôl ei chyfaddefiad ei hun, begera o dŷ i dŷ, a hynny ynddo’i hun yn drosedd. Aeth hi â’i hachos at y llys ym 1661, a orchmynnodd fod rhaid i’w gŵr roi rhywfaint o’i thir yn ôl iddi - sydd, i’n meddwl ni heddiw, yn ymddangos yn llai na chyfiawn dan yr amgylchiadau.

	Yn ystod y ganrif gynt, ac am sawl rheswm, daeth yn haws crynhoi tiroedd yn ystâd a chafodd y rhai goludog gyfle i brynu mân ddaliadau fel y daeth mwy a mwy o dir i ddwylo llai a llai o ddynion - dynion, sylwer, gan nad oedd hawl i ferch briod fod yn berchen ar eiddo yn ei hawl ei hun. Dyna gychwyn ar ffurfiant ystadau ac, yn achos Uwchgwyrfai, [[Ystad Glynllifon]] yn anad yr un arall - er na thyfodd yr ystâd honno i’w llawn faint tan ganol y ganrif ddilynol pan unwyd teuluoedd Glynllifon, Boduan a sawl teulu arall trwy gyfrwng p riodasau ffodus ag aeresau cefnog.		Yn ystod y ganrif gynt, ac am sawl rheswm, daeth yn haws crynhoi tiroedd yn ystâd a chafodd y rhai goludog gyfle i brynu mân ddaliadau fel y daeth mwy a mwy o dir i ddwylo llai a llai o ddynion - dynion, sylwer, gan nad oedd hawl i ferch briod fod yn berchen ar eiddo yn ei hawl ei hun. Dyna gychwyn ar ffurfiant ystadau ac, yn achos Uwchgwyrfai, [[Ystad Glynllifon]] yn anad yr un arall - er na thyfodd yr ystâd honno i’w llawn faint tan ganol y ganrif ddilynol pan unwyd teuluoedd Glynllifon, Boduan a sawl teulu arall trwy gyfrwng p riodasau ffodus ag aeresau cefnog.

	==Tai==		==Tai==

Irion am 09:41, 27 Chwefror 2023

2023-02-27T09:41:16Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 10:41, 27 Chwefror 2023
Llinell 14:		Llinell 14:
	I’r math hwn o gymdeithas, roedd y trefi cyfagos yn holl bwysig oherwydd eu marchnadoedd ac i’r dref agosaf y byddai’r werin yn teithio, er mwyn gwerthu cynnyrch y wlad fel caws ac wyau.		I’r math hwn o gymdeithas, roedd y trefi cyfagos yn holl bwysig oherwydd eu marchnadoedd ac i’r dref agosaf y byddai’r werin yn teithio, er mwyn gwerthu cynnyrch y wlad fel caws ac wyau.

	Dwy ffordd oedd yn y cwmwd - un yn arwain o Gaernarfon i Bwllheli, a changen ohoni o Lan-rhyd draw am Gricieth. Er bod y plwyfi’n gyfrifol am gynnal y rhain, rhedeg ar draws gwaelodion y plwyfi oedd y ffyrdd, ac felly teithwyr o blwyfi eraill oedd yn eu defnyddio i raddau helaeth, a ‘doedd fawr o symbyliad i’r plwyfolion lleol eu cynnal. Pwysicach iddyn nhw oedd y system o lonydd bach, traciau a sarnau a arweiniai ar y naill law i fyny at y mawnogydd a thir pori’r mynydd agored, ac ar y llall i’r felin leol a’r eglwys, hynny yw i gyfeiriad hollol groes i rediad y ffyrdd rhwng y trefi. Roedd ambell i bont yn cael ei chodi ar draul y sir neu drwy garedigrwydd unigolyn - rydym i gyd yn cofio am Mrs [[~~Elizabeth~~ Bulkeley]] yn rhoi £20 at godi [[Pont y Cim]] ym 1612, yn dilyn trychineb pan gollodd ei chariad (yn ôl y chwedl) ei fywyd wrth groesi’r rhyd oedd yno cyn hynny. Gan fod y ffyrdd mor wael, ac yn cau gyda mwd mewn tywydd gwlyb, nid oedd unrhyw bwrpas ceisio defnyddio cerbydau gydag olwynion. Os oedd angen cludo pethau trwm neu swmpus, defnyddid car llusg neu sled heb olwynion, ond prif gyfrwng teithio a chludo nwyddau i’r rhai gweddol gefnog oedd y ceffyl. Mae’n werth nodi bod pobl yn tueddu i fanylu mwy am geffylau nag am anifeiliaid eraill mewn ewyllys neu restr eiddo, gan sôn am farch gwinau, caseg lwyd ac ati. Gallai ceffyl gwell na’i gilydd fod yn werth mwy na chyflog gwas ffarm am flwyddyn. I’r werin, wrth gwrs, nid oedd dewis ond cerdded a chario unrhyw gynnyrch i’r farchnad ar eu cefnau.		Dwy ffordd oedd yn y cwmwd - un yn arwain o Gaernarfon i Bwllheli, a changen ohoni o Lan-rhyd draw am Gricieth. Er bod y plwyfi’n gyfrifol am gynnal y rhain, rhedeg ar draws gwaelodion y plwyfi oedd y ffyrdd, ac felly teithwyr o blwyfi eraill oedd yn eu defnyddio i raddau helaeth, a ‘doedd fawr o symbyliad i’r plwyfolion lleol eu cynnal. Pwysicach iddyn nhw oedd y system o lonydd bach, traciau a sarnau a arweiniai ar y naill law i fyny at y mawnogydd a thir pori’r mynydd agored, ac ar y llall i’r felin leol a’r eglwys, hynny yw i gyfeiriad hollol groes i rediad y ffyrdd rhwng y trefi. Roedd ambell i bont yn cael ei chodi ar draul y sir neu drwy garedigrwydd unigolyn - rydym i gyd yn cofio am Mrs [[Catherine Bulkeley]] yn rhoi £20 at godi [[Pont y Cim]] ym 1612, yn dilyn trychineb pan gollodd ei chariad (yn ôl y chwedl) ei fywyd wrth groesi’r rhyd oedd yno cyn hynny. Gan fod y ffyrdd mor wael, ac yn cau gyda mwd mewn tywydd gwlyb, nid oedd unrhyw bwrpas ceisio defnyddio cerbydau gydag olwynion. Os oedd angen cludo pethau trwm neu swmpus, defnyddid car llusg neu sled heb olwynion, ond prif gyfrwng teithio a chludo nwyddau i’r rhai gweddol gefnog oedd y ceffyl. Mae’n werth nodi bod pobl yn tueddu i fanylu mwy am geffylau nag am anifeiliaid eraill mewn ewyllys neu restr eiddo, gan sôn am farch gwinau, caseg lwyd ac ati. Gallai ceffyl gwell na’i gilydd fod yn werth mwy na chyflog gwas ffarm am flwyddyn. I’r werin, wrth gwrs, nid oedd dewis ond cerdded a chario unrhyw gynnyrch i’r farchnad ar eu cefnau.

	==Statws, Teitlau a Thirfeddiannaeth==		==Statws, Teitlau a Thirfeddiannaeth==

Irion am 17:54, 26 Chwefror 2023

2023-02-26T17:54:35Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:54, 26 Chwefror 2023
Llinell 8:		Llinell 8:
	==Ffiniau, Poblogaeth a Ffyrdd==		==Ffiniau, Poblogaeth a Ffyrdd==

	Wrth gychwyn yn y[[Foryd Bach]] lle mae aber [[Afon Gwyrfai]], mae ffin y cwmwd yn rhedeg ar hyd Afon Gwyrfai yr holl ffordd i fyny ei dyffryn, trwy ganol [[Llyn Cwellyn]] a hyd at y [[Rhyd-ddu]] at lannau [[Llyn y Gader]]. O’r fan honno, mae’n dringo i ben [[Y Garn]] ac yn rhedeg ar hyd [[Crib Nantlle]], gan ddisgyn i lawr i Pont Tafarn Faig\|Bont Dafarn Faig]] rhwng [[Pant-glas]] a Bryncir. O’r fan honno mae’n croesi tir diarffordd nes cyrraedd [[Pont y ~~Gydros~~]] - nid nepell o iard goed Glasfryn. O’r fan honno wedyn ar draws y corsydd i [[~~Pnt~~ Mur-y-goeden\|Bont Mur-y-goeden]] ar lôn Nefyn, gan ddringo i ben [[Yr Eifl]] ac ymlaen at y môr. Yn fras felly, y tir isel ger y môr, mynydd-dir helaeth, [[Dyffryn Nantlle]] i gyd ac ochr orllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]].		Wrth gychwyn yn y[[Foryd Bach]] lle mae aber [[Afon Gwyrfai]], mae ffin y cwmwd yn rhedeg ar hyd Afon Gwyrfai yr holl ffordd i fyny ei dyffryn, trwy ganol [[Llyn Cwellyn]] a hyd at y [[Rhyd-ddu]] at lannau [[Llyn y Gader]]. O’r fan honno, mae’n dringo i ben [[Y Garn]] ac yn rhedeg ar hyd [[Crib Nantlle]], gan ddisgyn i lawr i Pont Tafarn Faig\|Bont Dafarn Faig]] rhwng [[Pant-glas]] a Bryncir. O’r fan honno mae’n croesi tir diarffordd nes cyrraedd [[Pont-y-gydros]] - nid nepell o iard goed Glasfryn. O’r fan honno wedyn ar draws y corsydd i [[Pont Mur-y-goeden\|Bont Mur-y-goeden]] ar lôn Nefyn, gan ddringo i ben [[Yr Eifl]] ac ymlaen at y môr. Yn fras felly, y tir isel ger y môr, mynydd-dir helaeth, [[Dyffryn Nantlle]] i gyd ac ochr orllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]].
	Erbyn yr ail ganrif ar bymtheg, roedd cymydau wedi hen gael eu rhannu’n blwyfi, gydag eglwys yn ganolbwynt i bob un. Yn [[Uwchgwyrfai]] roedd yna bum plwyf: [[Llanwnda]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]], [[Clynnog Fawr]]a [[Llanaelhaearn]]. Dan yr hen drefn ganoloesol, rhannwyd y cwmwd yn drefgorddau megis [[Dinlle]] ac [[Elernion]] ond erbyn y cyfnod yr ydym ni’n sôn amdano heno roedd y plwyfi wedi derbyn pwerau dros bob agwedd ar fywyd seciwlar, dyletswyddau megis trwsio’r ffyrdd, gwarchod y tlodion a phenodi swyddogion lleol a hynny ar ben eu gofalon eglwysig. Cyfrifoldeb pob plwyf oedd penodi dynion yn flynyddol fel goruchwylwyr pobl dlawd a methedig; arolygwyr y ffyrdd i sicrhau bod pob dyn abl yn gwneud deuddydd o waith am ddim i gynnal y ffyrdd; a dau is-gwnstabl i ddod o hyd i droseddwyr. Roedd yna ddau warden eglwys hefyd a fyddai’n gofalu am yr eglwys ei hun, am ofynion claddu ac am faterion eglwysig. Fel y gallwch ddychmygu, nid oedd y swyddi hyn yn boblogaidd a bu ymdrechion cyson gan rai i ddadlau nad oeddynt yn addas i gael eu penodi, oherwydd tlodi, salwch neu anabledd. Nid wyf yn siŵr a oedd hawl i ferched gael eu penodi, ond ni allaf gofio erioed weld enw merch fel un o’r swyddogion hyn.		Erbyn yr ail ganrif ar bymtheg, roedd cymydau wedi hen gael eu rhannu’n blwyfi, gydag eglwys yn ganolbwynt i bob un. Yn [[Uwchgwyrfai]] roedd yna bum plwyf: [[Llanwnda]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]], [[Clynnog Fawr]]a [[Llanaelhaearn]]. Dan yr hen drefn ganoloesol, rhannwyd y cwmwd yn drefgorddau megis [[Dinlle]] ac [[Elernion]] ond erbyn y cyfnod yr ydym ni’n sôn amdano heno roedd y plwyfi wedi derbyn pwerau dros bob agwedd ar fywyd seciwlar, dyletswyddau megis trwsio’r ffyrdd, gwarchod y tlodion a phenodi swyddogion lleol a hynny ar ben eu gofalon eglwysig. Cyfrifoldeb pob plwyf oedd penodi dynion yn flynyddol fel goruchwylwyr pobl dlawd a methedig; arolygwyr y ffyrdd i sicrhau bod pob dyn abl yn gwneud deuddydd o waith am ddim i gynnal y ffyrdd; a dau is-gwnstabl i ddod o hyd i droseddwyr. Roedd yna ddau warden eglwys hefyd a fyddai’n gofalu am yr eglwys ei hun, am ofynion claddu ac am faterion eglwysig. Fel y gallwch ddychmygu, nid oedd y swyddi hyn yn boblogaidd a bu ymdrechion cyson gan rai i ddadlau nad oeddynt yn addas i gael eu penodi, oherwydd tlodi, salwch neu anabledd. Nid wyf yn siŵr a oedd hawl i ferched gael eu penodi, ond ni allaf gofio erioed weld enw merch fel un o’r swyddogion hyn.

Llinell 23:		Llinell 23:

	A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.		A siarad yn gyffredinol, disgynyddion i hen arglwyddi’r cwmwd oedd yr ysweiniaid, a dichon mai hynafiaid y gwŷr bonheddig oedd y deiliaid tir dan y Tywysogion. Yr adeg honno, rhannwyd dynion cyffredin yn ŵyr rhyddion a gŵyr caeth. Dynion rhydd oedd hynafiaid yr iwmyn, tra oedd ffermwyr llai, y tenantiaid, a’r labrwyr heb dir yn disgyn (mae’n debyg) o hen ddosbarth y gŵyr caeth.
	Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn (Nantlle a Phlasnewydd)\|Glynniaid Lleuar, Plasnewydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].		Un teulu estynedig a dra-arglwyddiaethai yn Uwchgwyrfai: sef y [[Teulu Glynn (Glynllifon)\|Glynniaid]] yng Nglynllifon a’u cefndryd, teulu [[Teulu Glynn, Nantlle a Phlasnewydd\|Glynniaid Lleuar, Plasnewydd, Nantlle ac Elernion]]. O’u rhengoedd nhw y daeth bron i hanner ysweiniaid y cwmwd. Mae rhestr o’i brif benteuluoedd a gyhoeddwyd ym 1673 yn cynnwys pedwar o deulu Glynn, ynghyd â [[Thomas Bulkeley]] o Blas Dinas; William Lloyd o [[Bodfan\|Fodfan]]; [[Ystad Cwmgwared\|Benjamin Lloyd, Tŷ Mawr, Clynnog]]; William Wynne, [[Pengwern]]; a Richard Ellis, [[Bodychen]].

	Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.		Er bod rhai bonheddwyr yn weddol gefnog, roedd nifer ohonynt yn Uwchgwyrfai fawr gwell eu stad na’r iwmyn. Yr hyn a’u gwahaniaethai oedd eu tras - yr oeddynt yn bur ymwybodol ohoni - a’r ffaith eu bod fel arfer nid yn unig yn ffarmio eu tir eu hunain ond eu bod â thir a thyddynnod eraill y gellid eu gosod i denantiaid. Roedd eu tir fel arfer ymysg tir gorau’r ardal, ac mewn rhai ardaloedd roedd tai bonheddwyr yn frith ar draws y lle: rhwng [[Dinas]] (Llanwnda) a’r ardal a elwir yn [[Y Groeslon\|Groeslon]] heddiw, ceid [[Bodaden]], [[Cefn Hendre\|Cefn]], [[Hendre (Llanwnda)\|Hendre]], [[Tryfan Fawr\|Tryfan]], Gilwern, Bryn’rodyn, [[Llwyn-y-gwalch]] a’r [[Ystad Grugan\|Grugan]], i gyd yn gartrefi teuluoedd o fân fonheddwyr.

	Roedd tua’r un nifer o iwmyn, perchnogion eu tyddynnod eu hunain - rhai, yn wir, lawn mor gefnog â’u cymdogion a arddelai eu tras uchel. Wedyn, ceid nifer sylweddol o denantiaid, sef yr hwsmyn, yn talu rhent i yswain neu fonheddwr lleol. Ac o dan y rheiny o ran statws a chysuron bywyd ceid y labrwyr a weithiai am gyflog a bennwyd gan yr ynadon, sef chwe cheiniog y dydd - neu dwy geiniog ynghyd â llety a bwyd – er y telid ychydig yn fwy i’r rhai oedd â sgiliau arbennig megis walio. Unwaith y byddai labrwr, gwas ffarm neu forwyn yn cytuno i wasanaethu meistr am flwyddyn, byddai’n drosedd pe byddent yn gadael eu gwaith cyn pen yr amser a gellid eu gorfodi’n ôl at eu dyletswyddau. Roeddynt fel dynion caeth y canol oesoedd mewn popeth ond enw.		Roedd tua’r un nifer o iwmyn, perchnogion eu tyddynnod eu hunain - rhai, yn wir, lawn mor gefnog â’u cymdogion a arddelai eu tras uchel. Wedyn, ceid nifer sylweddol o denantiaid, sef yr hwsmyn, yn talu rhent i yswain neu fonheddwr lleol. Ac o dan y rheiny o ran statws a chysuron bywyd ceid y labrwyr a weithiai am gyflog a bennwyd gan yr ynadon, sef chwe cheiniog y dydd - neu dwy geiniog ynghyd â llety a bwyd – er y telid ychydig yn fwy i’r rhai oedd â sgiliau arbennig megis walio. Unwaith y byddai labrwr, gwas ffarm neu forwyn yn cytuno i wasanaethu meistr am flwyddyn, byddai’n drosedd pe byddent yn gadael eu gwaith cyn pen yr amser a gellid eu gorfodi’n ôl at eu dyletswyddau. Roeddynt fel dynion caeth y canol oesoedd mewn popeth ond enw.
Llinell 37:		Llinell 37:
	==Tai==		==Tai==

	I droi at bethau llai haniaethol, rhaid i bawb gael to uwch eu pennau, ond roedd amrywiaeth fawr ym maint a safon tai’r cyfnod. Heb os, tŷ crandiaf y cwmwd oedd Glynllifon, tŷ a helaethwyd gan Syr William Glynn ar ddechrau’r ganrif, er mai bychan oedd o wrth ochr y plas sydd i’w weld heddiw. Y ganrif dan sylw oedd oes aur codi tai bonedd ar draws Gogledd Cymru, a cheir sawl enghraifft leol sy’n sefyll hyd heddiw: [[Plas Newydd (Llandwrog)]], [[Bodfan]], [[Pant Du]], [[Plas Dinas]] yn eu mysg. Helaethwyd tai eraill fel yr Hendre yn Llanwnda (sydd bellach wedi ei hen ddymchwel), lle dyblwyd y nifer o ystafelloedd, a hynny mewn ymateb i’r angen am ffordd fwy preifat o fyw, gyda mwy o ystafelloedd a neilltuwyd at ddibenion arbennig yn hytrach na’r hen drefn lle byddai pawb a phopeth mewn neuadd neu gegin fawr lle arferai pobl goginio, byw a chysgu mewn un gybolfa fawr. Cymerwyd balchder yng ngogoniant y tai newydd gan eu perchnogion; gwelir hyn yn yr arysgrifau sy’n nodi pwy a’i cododd, neu’r arfbeisiau a gerfiwyd uwchben y prif ddrws neu a luniwyd mewn plastr uwchben yr aelwyd.		I droi at bethau llai haniaethol, rhaid i bawb gael to uwch eu pennau, ond roedd amrywiaeth fawr ym maint a safon tai’r cyfnod. Heb os, tŷ crandiaf y cwmwd oedd Glynllifon, tŷ a helaethwyd gan Syr William Glynn ar ddechrau’r ganrif, er mai bychan oedd o wrth ochr y plas sydd i’w weld heddiw. Y ganrif dan sylw oedd oes aur codi tai bonedd ar draws Gogledd Cymru, a cheir sawl enghraifft leol sy’n sefyll hyd heddiw: [[Plas Newydd, Llandwrog]], [[Bodfan]], [[Pant Du]], [[Plas Dinas]] yn eu mysg. Helaethwyd tai eraill fel yr Hendre yn Llanwnda (sydd bellach wedi ei hen ddymchwel), lle dyblwyd y nifer o ystafelloedd, a hynny mewn ymateb i’r angen am ffordd fwy preifat o fyw, gyda mwy o ystafelloedd a neilltuwyd at ddibenion arbennig yn hytrach na’r hen drefn lle byddai pawb a phopeth mewn neuadd neu gegin fawr lle arferai pobl goginio, byw a chysgu mewn un gybolfa fawr. Cymerwyd balchder yng ngogoniant y tai newydd gan eu perchnogion; gwelir hyn yn yr arysgrifau sy’n nodi pwy a’i cododd, neu’r arfbeisiau a gerfiwyd uwchben y prif ddrws neu a luniwyd mewn plastr uwchben yr aelwyd.

	Heblaw am dystiolaeth or-ganmoliaethus y beirdd, dyma’r cyfnod cyntaf pan gawn ni fanylion am bob math o dŷ oherwydd y rhestrau sydd wedi goroesi o eiddo rhai oedd wedi marw. Weithiau byddai’r gwaith rhestru’n fanwl iawn, gan nodi ym mha ystafell oedd pob dim. Cawn ryw ddarlun felly o’r hyn oedd i’w weld mewn tŷ y pryd hynny.		Heblaw am dystiolaeth or-ganmoliaethus y beirdd, dyma’r cyfnod cyntaf pan gawn ni fanylion am bob math o dŷ oherwydd y rhestrau sydd wedi goroesi o eiddo rhai oedd wedi marw. Weithiau byddai’r gwaith rhestru’n fanwl iawn, gan nodi ym mha ystafell oedd pob dim. Cawn ryw ddarlun felly o’r hyn oedd i’w weld mewn tŷ y pryd hynny.

Irion am 17:02, 25 Chwefror 2023

2023-02-25T17:02:01Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:02, 25 Chwefror 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
	Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif ~~arbymtheg~~''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>Dyma sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>		Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif ar bymtheg''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>Dyma sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>

	Cefn gwlad brin ei phoblogaeth oedd hi a phawb i bob pwrpas yn ddibynnol ar y tir am eu cynhaliaeth. Ond cyn cychwyn ar ein taith, rhaid gofyn pam yr ail ganrif ar bymtheg?		Cefn gwlad brin ei phoblogaeth oedd hi a phawb i bob pwrpas yn ddibynnol ar y tir am eu cynhaliaeth. Ond cyn cychwyn ar ein taith, rhaid gofyn pam yr ail ganrif ar bymtheg?

Irion am 14:10, 25 Chwefror 2023

2023-02-25T14:10:54Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:10, 25 Chwefror 2023
Llinell 1:		Llinell 1:
	Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif arbymtheg''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>~~Dytma destun~~ sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>		Erthygl yw hon am '''Uwchgwyrfai yn yr ail ganrif arbymtheg''', sef canrif y Rhyfel Cartref ac oes y Piwritaniaid, teyrnasiad y brenhinoedd Siarl yr ail a Siâms yr ail, ac wedyn y cwpl priod, William a Mari’r ail.<ref>Dyma sgwrs a draddodwyd mewn cyfarfod [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] Am y rheswm hwnnw, nid oedd modd cynnwys cyfeiriadau yma. Mae llawer o'r ffeithiau, fodd bynnag, i'w canfod ar wefan Ewyllysiau'r Llyfrgell Genedlaethol, neu ymysg papurau'r Llys Chwarter yn Archifdy Caernarfon.</ref>

	Cefn gwlad brin ei phoblogaeth oedd hi a phawb i bob pwrpas yn ddibynnol ar y tir am eu cynhaliaeth. Ond cyn cychwyn ar ein taith, rhaid gofyn pam yr ail ganrif ar bymtheg?		Cefn gwlad brin ei phoblogaeth oedd hi a phawb i bob pwrpas yn ddibynnol ar y tir am eu cynhaliaeth. Ond cyn cychwyn ar ein taith, rhaid gofyn pam yr ail ganrif ar bymtheg?