Uwchgwyrfai - Hanes golygu

Irion am 18:31, 19 Mawrth 2020

2020-03-19T18:31:49Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:31, 19 Mawrth 2020
Llinell 13:		Llinell 13:
	Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.		Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.

	I'r de a'r gorllewin, gellir dadlau fod y ffiniau hanesyddol y plwyfi wedi aros heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa [[~~Mynydd yr~~ Eifl]], cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd [[Pont-y-gydros\|Bontygydros]] ac ymlaen ar hyd yr [[Afon Erch]] cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros [[Mynydd Craig Goch\|Fynydd Craig Goch]] ac ar hyd [[Crib Nantlle]] yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu. Mae rhai haneswyr y canol oesoedd, fodd bynnag, megis y Dr Colin Gresham, yn cwestiynu a ddylid cyfrif dau o hen drefgorddi plwyf Clynnog-fawr, sef [[Derwin]] a [[Nancall]], fel rhan o gwmwd Eifionydd. Gan eu bod wedi eu cynnwys ym mhlwyf Clynnog-fawr ers y canol oesoedd pan sefydlwyd ffiniau'r plwyfi'n bendant am y tro cyntaf, penderfynwyd eu cynnwys yn Uwchgwyrfai at ddibenioin '''Cof y Cwmwd'''.		I'r de a'r gorllewin, gellir dadlau fod y ffiniau hanesyddol y plwyfi wedi aros heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa'r [[Yr Eifl\|Eifl]], cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd [[Pont-y-gydros\|Bontygydros]] ac ymlaen ar hyd yr [[Afon Erch]] cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros [[Mynydd Craig Goch\|Fynydd Craig Goch]] ac ar hyd [[Crib Nantlle]] yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu. Mae rhai haneswyr y canol oesoedd, fodd bynnag, megis y Dr Colin Gresham, yn cwestiynu a ddylid cyfrif dau o hen drefgorddi plwyf Clynnog-fawr, sef [[Derwin]] a [[Nancall]], fel rhan o gwmwd Eifionydd. Gan eu bod wedi eu cynnwys ym mhlwyf Clynnog-fawr ers y canol oesoedd pan sefydlwyd ffiniau'r plwyfi'n bendant am y tro cyntaf, penderfynwyd eu cynnwys yn Uwchgwyrfai at ddibenioin '''Cof y Cwmwd'''.

	Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.		Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.

Irion: /* Ffynonellau cyffredinol */

2020-01-05T10:06:33Z

Ffynonellau cyffredinol

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 11:06, 5 Ionawr 2020
Llinell 33:		Llinell 33:
	* Stanley Thomas Bindoff, ''The House of Commons, 1509-1558'', Cyf 1, (1982), [[http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/gruffydd-robert-1515-75-or-later]] (cyrchwyd 27.11.2017).		* Stanley Thomas Bindoff, ''The House of Commons, 1509-1558'', Cyf 1, (1982), [[http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/gruffydd-robert-1515-75-or-later]] (cyrchwyd 27.11.2017).
	* ''London Gazette'', (1968), t.9648.		* ''London Gazette'', (1968), t.9648.
			* Colin Gresham, ''Eifionydd'', (Caerdydd, 1973), tt.301-3.

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 10:05, 5 Ionawr 2020

2020-01-05T10:05:47Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 11:05, 5 Ionawr 2020
Llinell 5:		Llinell 5:
	==Ffiniau==		==Ffiniau==

	Hyd 1895, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1895, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansS/9</ref>		Hyd 1895, roedd i'r cwmwd bum plwyf cyflawn, sef [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1895, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansS/9</ref>

	Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.		Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.

	Ym 1974, newidwyd yr enw swyddogol ar blwyfi sifil, sef 'plwyf', a reolwyd gan gyngor plwyf i 'cymuned' o dan gynghorau cymuned, ond ar y pryd cadwyd at yr hen ffiniau plwyfi. Yn ddiweddarach, ychydig cyn diwedd y 20g, collodd cymuned Llanwnda dir pellach, pan symudwyd ward Bontnewydd (y darn rhwng [[Ffrwd Cae Du]] a phont y Bontnewydd) i gymuned newydd a ffurfiwyd y pryd hynny, sef cymuned y [[Bontnewydd]]. Serch hyn, yn dechnegol, rhan o Uwchgwyrfai yw'r ardaloedd hyn hyd heddiw.		Ym 1974, newidwyd yr enw swyddogol ar blwyfi sifil, sef 'plwyf', a reolwyd gan gyngor plwyf, i 'cymuned' o dan gynghorau cymuned, ond ar y pryd cadwyd at yr hen ffiniau plwyfi. Yn ddiweddarach, ychydig cyn diwedd y 20g, collodd cymuned Llanwnda dir pellach, pan symudwyd ward Bontnewydd (y darn rhwng [[Ffrwd Cae Du]] a phont y Bontnewydd) i gymuned newydd a ffurfiwyd y pryd hynny, sef cymuned y [[Bontnewydd]]. Serch hyn, yn dechnegol, rhan o Uwchgwyrfai yw'r ardaloedd hyn hyd heddiw.

	Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.		Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.

	I'r de a'r gorllewin, ~~erys~~ ffiniau hanesyddol y plwyfi heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa Mynydd yr Eifl, cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd Bontygydros ac ymlaen ar hyd yr Afon Erch cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros [[Mynydd Craig Goch\|Fynydd Craig Goch]] ac ar hyd [[Crib Nantlle]] yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu.		I'r de a'r gorllewin, gellir dadlau fod y ffiniau hanesyddol y plwyfi wedi aros heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa [[Mynydd yr Eifl]], cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd [[Pont-y-gydros\|Bontygydros]] ac ymlaen ar hyd yr [[Afon Erch]] cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros [[Mynydd Craig Goch\|Fynydd Craig Goch]] ac ar hyd [[Crib Nantlle]] yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu. Mae rhai haneswyr y canol oesoedd, fodd bynnag, megis y Dr Colin Gresham, yn cwestiynu a ddylid cyfrif dau o hen drefgorddi plwyf Clynnog-fawr, sef [[Derwin]] a [[Nancall]], fel rhan o gwmwd Eifionydd. Gan eu bod wedi eu cynnwys ym mhlwyf Clynnog-fawr ers y canol oesoedd pan sefydlwyd ffiniau'r plwyfi'n bendant am y tro cyntaf, penderfynwyd eu cynnwys yn Uwchgwyrfai at ddibenioin '''Cof y Cwmwd'''.

	Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.		Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.

Irion am 09:57, 5 Ionawr 2020

2020-01-05T09:57:34Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 10:57, 5 Ionawr 2020
Llinell 13:		Llinell 13:
	Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.		Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.

	I'r de a'r gorllewin, erys ffiniau hanesyddol y plwyfi heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa Mynydd yr Eifl, cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd Bontygydros ac ymlaen ar hyd yr Afon Erch cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros ~~Graig~~ Goch ac ar hyd ~~crib~~ Nantlle yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu.		I'r de a'r gorllewin, erys ffiniau hanesyddol y plwyfi heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa Mynydd yr Eifl, cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd Bontygydros ac ymlaen ar hyd yr Afon Erch cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros [[Mynydd Craig Goch\|Fynydd Craig Goch]] ac ar hyd [[Crib Nantlle]] yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu.

	Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.		Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.
Llinell 23:		Llinell 23:
	Fe barhaodd y system hon o ran gweinyddu wedi i'r dywysogaeth gynhenid gael ei ddileu gan Frenhinhoedd Lloegr, ond dan y Deddfau Uno (1536 a 1543), ffurfiwyd trefn newydd o weinyddu sifil, gan ddileu olion yr hen drefniadaeth. Sefydlwyd llysoedd ar batrwm Lloegr, gydag ynadon yn gyfrifol am nifer cynyddol o ddyletswyddau sifil, megis cynnal y ffyrdd, gofalu bod y plwyfi'n edrych ar ôl eu tlodion, trwyddedu tafarnau ac ati. Er hwylustod mewn oes pan oedd teithio unrhyw bellter yn faich ar ddyn, rhaid oedd rhannu'r siroedd, a chadwyd at ffiniau'r hen gymydau, er yr oedd tuedd cynyddol i'w galw'n hyndrydau, neu ''hundreds'', yn ôl yr arfer Seisnig. Mae cofnodion Llys Chwarter Sir Gaernarfon, sydd wedi goroesi o 1541, yn llawn o gyfeiriadau at "Uchgor'", sef Uwchgwyrfai. Mae'r enwau cynharaf a geir yn y cofnodion hyn am swyddogion y cwmwd yw Thomas Gruffydd a Huw Lewys, cwnstabliaid y cwmwd a Hywel ap Dafydd ap Llywelyn, beili'r cwmwd ym 1546-7. Nid oedd y swyddi hyn, a lanwyd gan drigolion lleol heb dâl, yn gallu bod yn beryglus: ymosodwyd gyda cleddyf ar un o gwnstabaliaid y cwmwd, Owen Davies, gan nifer o drigolion Clynnog-fawr ym 1553, nes bod dau o'i fysedd bron wedi torri i ffwrdd. Parhaodd cynulliadau o drigolion a mân swyddogion y cymydau hefyd gwrdd mewn 'llysoedd' sifil, dan oruchwyliaeth siryf y sir. Ceir cofnod o un llys ar gyfer Uwchgwyrfai a gynhaliwyd 5 Rhagfyr 1654 yn nhafarn [[Betws Gwernrhiw]].		Fe barhaodd y system hon o ran gweinyddu wedi i'r dywysogaeth gynhenid gael ei ddileu gan Frenhinhoedd Lloegr, ond dan y Deddfau Uno (1536 a 1543), ffurfiwyd trefn newydd o weinyddu sifil, gan ddileu olion yr hen drefniadaeth. Sefydlwyd llysoedd ar batrwm Lloegr, gydag ynadon yn gyfrifol am nifer cynyddol o ddyletswyddau sifil, megis cynnal y ffyrdd, gofalu bod y plwyfi'n edrych ar ôl eu tlodion, trwyddedu tafarnau ac ati. Er hwylustod mewn oes pan oedd teithio unrhyw bellter yn faich ar ddyn, rhaid oedd rhannu'r siroedd, a chadwyd at ffiniau'r hen gymydau, er yr oedd tuedd cynyddol i'w galw'n hyndrydau, neu ''hundreds'', yn ôl yr arfer Seisnig. Mae cofnodion Llys Chwarter Sir Gaernarfon, sydd wedi goroesi o 1541, yn llawn o gyfeiriadau at "Uchgor'", sef Uwchgwyrfai. Mae'r enwau cynharaf a geir yn y cofnodion hyn am swyddogion y cwmwd yw Thomas Gruffydd a Huw Lewys, cwnstabliaid y cwmwd a Hywel ap Dafydd ap Llywelyn, beili'r cwmwd ym 1546-7. Nid oedd y swyddi hyn, a lanwyd gan drigolion lleol heb dâl, yn gallu bod yn beryglus: ymosodwyd gyda cleddyf ar un o gwnstabaliaid y cwmwd, Owen Davies, gan nifer o drigolion Clynnog-fawr ym 1553, nes bod dau o'i fysedd bron wedi torri i ffwrdd. Parhaodd cynulliadau o drigolion a mân swyddogion y cymydau hefyd gwrdd mewn 'llysoedd' sifil, dan oruchwyliaeth siryf y sir. Ceir cofnod o un llys ar gyfer Uwchgwyrfai a gynhaliwyd 5 Rhagfyr 1654 yn nhafarn [[Betws Gwernrhiw]].

	Defnyddid enw Uwchgwyrfai'n aml i ddynodi rhaniad o'r sir pan oedd angen hyd nes i'r cynghorau dosbarth gael eu ffurfio ym 1894. YN gynyddol, fe ddisgrifiwyd Uwchgwyrfai (neu Uchgorfai fel y sillafid yr enw'n arferol) fel ''hundred or division'' o'r sir, ac yr oedd gan y cwmwd ei uchel gwnstabl ei hun hyd y 19g. Hyd yn oed heddiw, mae Uwchgwyrfai'n cael ei gyfrif yn raniad daearyddol gan Gomisiynwyr y Goron, sydd yn dal i arddel yr enw [[Comin Uwchgwyrfai]] am y tir mynydd o gwmpas [[Moel Smytho]] a [[Mynydd Mawr]].		Defnyddid enw Uwchgwyrfai'n aml i ddynodi rhaniad o'r sir pan oedd angen hyd nes i'r cynghorau dosbarth gael eu ffurfio ym 1894. Yn gynyddol, fe ddisgrifiwyd Uwchgwyrfai (neu Uchgorfai fel y sillafid yr enw'n arferol) fel ''hundred or division'' o'r sir, ac yr oedd gan y cwmwd ei uchel gwnstabl ei hun hyd y 19g. Hyd yn oed heddiw, mae Uwchgwyrfai'n cael ei gyfrif yn raniad daearyddol gan Gomisiynwyr y Goron, sydd yn dal i arddel yr enw [[Comin Uwchgwyrfai]] am y tir mynydd o gwmpas [[Moel Smytho]] a [[Mynydd Mawr]].

Irion am 11:28, 28 Ionawr 2019

2019-01-28T11:28:00Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:28, 28 Ionawr 2019
Llinell 1:		Llinell 1:
	Mae '''Uwchgwyrfai''' (neu Arfon Uwch-gwyrfai) yn un o gymydau (neu israniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach.		Mae '''Uwchgwyrfai''' (neu Arfon Uwch-gwyrfai) yn un o gymydau (neu israniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach.

	Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd Isgwyrfai, sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái a Phentir, sef Llanddeiniolen, Llanfair-isgaer, Llanberis, Llanrug, Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.		Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd [[Isgwyrfai]], sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái a Phentir, sef Llanddeiniolen, Llanfair-isgaer, Llanberis, Llanrug, Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.

	==Ffiniau==		==Ffiniau==

Irion am 11:26, 28 Ionawr 2019

2019-01-28T11:26:43Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:26, 28 Ionawr 2019
Llinell 5:		Llinell 5:
	==Ffiniau==		==Ffiniau==

	Hyd ~~1888~~, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym ~~1888~~, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.		Hyd 1895, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1895, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansS/9</ref>

	Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.		Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.
Llinell 26:		Llinell 26:


	== Ffynonellau==		== Ffynonellau cyffredinol==
	* Mapiau Ordnans 6" i'r filltir yr ardal I'w cyrchu ar [http://maps.nls.uk/]		* Mapiau Ordnans 6" i'r filltir yr ardal I'w cyrchu ar [http://maps.nls.uk/]
	* Dafydd Jenkins, ''Cyfraith Hywel'' (Gomer, 1970), tt.65, 91, 97.		* Dafydd Jenkins, ''Cyfraith Hywel'' (Gomer, 1970), tt.65, 91, 97.
Llinell 32:		Llinell 32:
	* W Ogwen Williams, ''A Calendar of the Caernarvonshire Quarter Sessions Records, 1541-1558'', (Cym. Hanes Sir Gaernarfon, 1956), tt. lxix, 31-2, 124.		* W Ogwen Williams, ''A Calendar of the Caernarvonshire Quarter Sessions Records, 1541-1558'', (Cym. Hanes Sir Gaernarfon, 1956), tt. lxix, 31-2, 124.
	* Stanley Thomas Bindoff, ''The House of Commons, 1509-1558'', Cyf 1, (1982), [[http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/gruffydd-robert-1515-75-or-later]] (cyrchwyd 27.11.2017).		* Stanley Thomas Bindoff, ''The House of Commons, 1509-1558'', Cyf 1, (1982), [[http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/gruffydd-robert-1515-75-or-later]] (cyrchwyd 27.11.2017).
	* ''London Gazette'', (1968), t.9648.		* ''London Gazette'', (1968), t.9648.

			==Cyfeiriadau==
			{{cyfeiriadau}}

	[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]		[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
	[[Categori:Israniadau gwladol]]		[[Categori:Israniadau gwladol]]
	[[Categori:Rhanbarthau gweinyddol]]		[[Categori:Rhanbarthau gweinyddol]]

Irion am 18:12, 3 Medi 2018

2018-09-03T18:12:56Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:12, 3 Medi 2018
Llinell 36:		Llinell 36:
	[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]		[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
	[[Categori:Israniadau gwladol]]		[[Categori:Israniadau gwladol]]
			[[Categori:Rhanbarthau gweinyddol]]

Irion am 18:11, 3 Medi 2018

2018-09-03T18:11:55Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:11, 3 Medi 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	Mae '''Uwchgwyrfai''' yn un o gymydau (neu israniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach.		Mae '''Uwchgwyrfai''' (neu Arfon Uwch-gwyrfai) yn un o gymydau (neu israniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach.

	Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd Isgwyrfai, sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái a Phentir, sef Llanddeiniolen, Llanfair-isgaer, Llanberis, Llanrug, Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.		Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd Isgwyrfai, sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái a Phentir, sef Llanddeiniolen, Llanfair-isgaer, Llanberis, Llanrug, Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.

Irion am 20:13, 29 Ionawr 2018

2018-01-29T20:13:18Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 21:13, 29 Ionawr 2018
Llinell 35:		Llinell 35:

	[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]		[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
	[[Categori:~~Uwchgwyrfai~~]]		[[Categori:Israniadau gwladol]]

Irion am 16:58, 8 Ionawr 2018

2018-01-08T16:58:16Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:58, 8 Ionawr 2018
Llinell 5:		Llinell 5:
	==Ffiniau==		==Ffiniau==

	Hyd 1888, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog~~-fawr~~]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1888, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.		Hyd 1888, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)\|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1888, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.

	Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.		Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu\|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.