Tramffyrdd chwareli llechi Dyffryn Nantlle - Hanes golygu

Irion: /* Traciau cyswllt */

2024-01-15T11:22:28Z

Traciau cyswllt

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:22, 15 Ionawr 2024
Llinell 58:		Llinell 58:
	Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.		Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.

	Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd ~~Alexandria~~]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (Oakwood, 1988), t.206</ref> [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John Robinson\|Dramffordd Robinson]]. <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>		Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandra]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (Oakwood, 1988), t.206</ref> [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John Robinson\|Dramffordd Robinson]]. <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion: /* Traciau cyswllt */

2024-01-15T11:10:23Z

Traciau cyswllt

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:10, 15 Ionawr 2024
Llinell 58:		Llinell 58:
	Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.		Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.

	Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John Robinson\|Dramffordd Robinson]]. <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>		Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (Oakwood, 1988), t.206</ref> [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John Robinson\|Dramffordd Robinson]]. <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion: /* Traciau cyswllt */

2024-01-15T11:07:50Z

Traciau cyswllt

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:07, 15 Ionawr 2024
Llinell 58:		Llinell 58:
	Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.		Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.

	Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John ~~RobinsonDramffordd~~ Robinson]] <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>		Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John Robinson\|Dramffordd Robinson]]. <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion: /* Traciau cyswllt */

2024-01-15T11:07:18Z

Traciau cyswllt

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 12:07, 15 Ionawr 2024
Llinell 58:		Llinell 58:
	Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.		Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.

	Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon~~]], [[Rheilffordd Tal-y-sarn~~]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a [[Tramffordd ~~Robinson\|Thramffordd~~ Robinson]].		Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a Rheilffordd Tal-y-sarn a elwid yn aml yn [[Tramffordd John RobinsonDramffordd Robinson]] <ref>J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), t.236</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 10:47, 15 Ionawr 2024

2024-01-15T10:47:22Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 11:47, 15 Ionawr 2024
Llinell 54:		Llinell 54:
	==Pŵer==		==Pŵer==
	Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel rheol oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>		Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel rheol oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

			==Traciau cyswllt==
			Roedd angen dull o gludo llechi neu wastraff chwarel y tu hwnt i'w ffinau ar nifer o'r chwareli. Bu rhai chwareli'n rhannu'r cyswllt rhwng eu tir nhw â thomennydd ar y comin, i lawr yr incleins neu at un o'r ddwy reilffordd a gludai llechi ar eu ffordd at y porthladd - Rheilffordd Nantlle, a Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru. Cysylltwyd y lein olaf honno gyda thraciau'r maes chwareli trwy inclein rhwng [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn]] a'r man a elwid yn "Drumhead", lle 'roedd y gêr weindio i ollwng gwagenni i lawr y llethr yn araf trwy ddefnyddio weiren drwchus.

			Ymysg y traciau neu ganghennau hyn, a dueddai fod yn weddol hir, ceid [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]], [[Rheilffordd Tal-y-sarn]], [[Tramffordd Alexandria]]. [[Tramffordd Moel Tryfan]], [[Tramffordd y Fron]] a [[Tramffordd Robinson\|Thramffordd Robinson]].

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 10:22, 15 Ionawr 2024

2024-01-15T10:22:41Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 11:22, 15 Ionawr 2024
Llinell 2:		Llinell 2:
	==Y Dechreuad==		==Y Dechreuad==
	Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ddatblygu cynhyrchu llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau, yn hytrach nag ar hyd ffordd, yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.		Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ddatblygu cynhyrchu llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau, yn hytrach nag ar hyd ffordd, yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.

	Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn lleihau costau ac, ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]], a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man ymestynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.		Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn lleihau costau ac, ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]], a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man ymestynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
	==Lled==		==Lled==
	Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.		Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.

	Fel yr aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael wagenni a thraciau’n agosach at ymyl y graig, lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd wagenni llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd mwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled mwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn\|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].		Fel yr aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael wagenni a thraciau’n agosach at ymyl y graig, lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd wagenni llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd mwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled mwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn\|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
	Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.		Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.

	==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==		==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
	Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu i gael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel ~~gweddill~~ y ~~system~~. Dyma restr o’r chwareli lle roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:		Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu i gael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel y gwneid ar y brif lein i Gaernarfon.
	*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond ~~efo~~ cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
	*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled ~~lydan~~ a’r inclein yn cau.		Dyma restr o’r chwareli lle roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
			*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond roedd cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
			*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
	*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.		*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
	*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle roedd y traciau’n lled ~~gymysg~~ (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni ~~o led gwahanol,~~ trwy ddefnyddio tair cledren).		*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle roedd y traciau’n lled cymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni naill ai 2' neu 3'6" trwy ddefnyddio tair cledren).
	*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].		*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
	*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].		*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
Llinell 25:		Llinell 29:
	==Tramffyrdd 2’ o led==		==Tramffyrdd 2’ o led==
	Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.		Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
	2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Llŷn a Phenmaenmawr yn ~~tueddu i osod eu cledrau~~ tua 3’ neu fwy ~~ar wahân~~, ond 2’ oedd y lled yng chwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, ~~pe bai~~ asedau chwarel oedd yn cau yn cael eu gwerthu.
	Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu i awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r ~~lled~~ (efallai) wedi dod i’r dyffryn ~~gan~~ fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.		2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd y mwynfeydd a'r chwareli ithfaen yn Llŷn a Phenmaenmawr yn bod â chledrau tua 3’ neu fwy oddi wrth ei gilydd, ond 2’ oedd y lled yng chwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, os neu bryd y byddai asedau chwarel oedd yn cau yn cael eu gwerthu.

			Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu i awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r dewis o led (efallai) wedi dod i’r dyffryn gyda fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.

	Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:		Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
	*[[Chwarel Alexandra]]		*[[Chwarel Alexandra]]
Llinell 42:		Llinell 49:
	*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn y chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.		*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn y chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
	*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.		*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
	*[[Chwarel Tal-y-sarn]] ~~Lled~~ cymysg.		*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Trac cymysg.
	Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu ~~mai’r~~ ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) ~~oedd traciau 2’ o led~~. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.		Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai traciau 2’ o led oedd yr ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno). Systemau bach digyswllt oedd y rhain.

	==Pŵer==		==Pŵer==

Cyfaill Eben am 14:41, 13 Ionawr 2024

2024-01-13T14:41:43Z

Cudyll: /* Tramffyrdd 2’ o led */

2024-01-12T21:23:27Z

Tramffyrdd 2’ o led

Cudyll: /* Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led */

2024-01-12T21:22:11Z

Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi Dyffryn Nantlle, a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddef...'

2024-01-12T21:20:49Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi Dyffryn Nantlle, a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddef...'

Tudalen newydd

Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.
==Y Dechreuad==
Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ecsbloetio llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau yn hytrach nag ar hyd ffordd yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.
Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn torri ar gostau, ac ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man estynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
==Lled==
Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.
Fel aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael tryciau a thraciau’n agosach at ymyl y graig lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd tryciau llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd fwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled fwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.
==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
[[Chwarel Hafodlas]].
[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).
[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.

==Tramffyrdd 2’ o led==
Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Pen Llŷn a Penmaenmawr yn tueddu gosod eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng nghwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn cau’n cael eu gwerthu.
Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
[[Chwarel Alexandra]]
[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Braich]]
[[Chwarel Braich-rhydd]]
[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.
[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.
[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.
[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.
[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
[[Chwarel Moel Tryfan]]
[[ Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.
Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.
==Pŵer==
Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tramffyrdd]]
[[Categori:Chwarelydda]]

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:41, 13 Ionawr 2024
Llinell 1:		Llinell 1:
	Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud ~~drosodd~~ i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.		Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.
	==Y Dechreuad==		==Y Dechreuad==
	Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ~~ecsbloetio~~ llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau yn hytrach nag ar hyd ffordd yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.		Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ddatblygu cynhyrchu llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau, yn hytrach nag ar hyd ffordd, yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.
	Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn ~~torri ar gostau~~, ac ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man ~~estynnwyd~~ y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.		Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn lleihau costau ac, ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]], a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man ymestynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
	==Lled==		==Lled==
	Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.		Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.
	Fel aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael ~~tryciau~~ a thraciau’n agosach at ymyl y graig lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd ~~tryciau~~ llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd ~~fwy~~ a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled ~~fwyaf~~ cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn\|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].		Fel yr aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael wagenni a thraciau’n agosach at ymyl y graig, lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd wagenni llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd mwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled mwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn\|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
	Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.		Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.

	==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==		==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
	Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu ~~cael~~ eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ~~‘roedd~~ traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:		Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu i gael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
	*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.		*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
	*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled ~~llydan~~ a’r inclein yn cau.		*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled lydan a’r inclein yn cau.
	*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.		*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
	*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ~~‘roedd~~ y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led ~~wahanol~~, trwy ddefnyddio tair cledren).		*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led gwahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
	*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].		*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
	*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].		*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
	*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.		*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac yn 3' 6", ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
	*[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.		*[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
	*[[Chwarel Hafodlas]].		*[[Chwarel Hafodlas]].
	*[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.		*[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
	*[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled ~~gymysg~~ (sef tai ~~cledr~~ gyfochrog).		*[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled cymysg (sef tai cledren gyfochrog).
	*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled ~~gymysg~~.		*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled cymysg.

	==Tramffyrdd 2’ o led==		==Tramffyrdd 2’ o led==
	Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ~~‘roedd~~ traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.		Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
	2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen ~~Pen~~ Llŷn a ~~Penmaenmawr~~ yn tueddu ~~gosod~~ eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng ~~nghwareli~~ ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn ~~cau’n~~ cael eu gwerthu.		2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Llŷn a Phenmaenmawr yn tueddu i osod eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng chwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn cau yn cael eu gwerthu.
	Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.		Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu i awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
	Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:		Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
	*[[Chwarel Alexandra]]		*[[Chwarel Alexandra]]
Llinell 39:		Llinell 40:
	*[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.		*[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
	*[[Chwarel Moel Tryfan]]		*[[Chwarel Moel Tryfan]]
	*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.		*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn y chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
	*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.		*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
	*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled ~~gymysg~~.		*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled cymysg.
	Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) ~~wedi defnyddio~~ traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.		Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) oedd traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.

	==Pŵer==		==Pŵer==
	Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel ~~arfer~~ oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>		Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel rheol oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 22:23, 12 Ionawr 2024
Llinell 27:		Llinell 27:
	Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.		Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed\|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
	Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:		Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
	[[Chwarel Alexandra]]		*[[Chwarel Alexandra]]
	[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).		*[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
	[[Chwarel Braich]]		*[[Chwarel Braich]]
	[[Chwarel Braich-rhydd]]		*[[Chwarel Braich-rhydd]]
	[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.		*[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.
	[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).		*[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
	[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.		*[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.
	[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).		*[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
	[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.		*[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.
	[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.		*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.
	[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.		*[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
	[[Chwarel Moel Tryfan]]		*[[Chwarel Moel Tryfan]]
	[[ Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.		*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
	[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.		*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
	[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.		*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.
	Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.		Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.

	==Pŵer==		==Pŵer==
	Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>		Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 22:22, 12 Ionawr 2024
Llinell 9:		Llinell 9:
	==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==		==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
	Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:		Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
	[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.		*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
	[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.		*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
	[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.		*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
	[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).		*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
	[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].		*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
	[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].		*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
	[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.		*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
	[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.		*[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
	[[Chwarel Hafodlas]].		*[[Chwarel Hafodlas]].
	[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.		*[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
	[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).		*[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).
	[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.		*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.

	==Tramffyrdd 2’ o led==		==Tramffyrdd 2’ o led==
	Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.		Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.