Stent Uwchgwyrfai 1352 - Hanes golygu

Irion am 20:15, 30 Hydref 2024

2024-10-30T20:15:19Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 21:15, 30 Hydref 2024
Llinell 1:		Llinell 1:
			[[Delwedd:Agoriad Stent Uwchgwyrfai 1351.jpg\|bawd\|300px\|de\|Agoriad Stent Uwchgwyrfai yn ei ffurf argraffedig]]

	Mae '''Stent Uwchgwyrfai''' yn dyddio o 1352 ac yn rhan o stent am holl diroedd siroedd Caernarfon a Môn.		Mae '''Stent Uwchgwyrfai''' yn dyddio o 1352 ac yn rhan o stent am holl diroedd siroedd Caernarfon a Môn.

Malan% am 15:51, 4 Ionawr 2022

2022-01-04T15:51:32Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 16:51, 4 Ionawr 2022
Llinell 3:		Llinell 3:
	==Y ddogfen wreiddiol==		==Y ddogfen wreiddiol==

	Dogfen ydyw sy'n cofnodi holl dollau, trethi a dyletswyddau yr oedd yn ofynnol i ddeiliaid y tir gyflwyno i'r arglwydd, sef (erbyn 1352), goron Lloegr neu (a bwrw bod tywysog Cymru'n bod) i'r ~~dywysog~~ Seisnig hwnnw fel rhan o diroedd [[Tywysogaeth Gogledd Cymru]]. Mewn gwirionedd, math o "Lyfr Domesday" yw'r stent, ac mae'n ~~ffynhonell~~ hynod o bwysig (ond nad y bwysicaf un) ar gyfer deall cymdeithas [[Uwchgwyrfai]] yn ystod y 14g.		Dogfen ydyw sy'n cofnodi holl dollau, trethi a dyletswyddau yr oedd yn ofynnol i ddeiliaid y tir gyflwyno i'r arglwydd, sef (erbyn 1352), goron Lloegr neu (a bwrw bod tywysog Cymru'n bod) i'r tywysog Seisnig hwnnw fel rhan o diroedd [[Tywysogaeth Gogledd Cymru]]. Mewn gwirionedd, math o "Lyfr Domesday" yw'r stent, ac mae'n ffynhonnell hynod o bwysig (ond nad y bwysicaf un) ar gyfer deall cymdeithas [[Uwchgwyrfai]] yn ystod y 14g.

	Y dull o gasglu gwybodaeth oedd trwy gynnal sesiynau o flaen John de Delves, dirprwy Iarll Arundel (ustus y tywysog yng Ngogledd Cymru), lle holwyd holl denantiaid caeth a rhydd. Cofnodwyd yr holl ganfyddiadau gan glerc neu glercod, ac wedyn fe'~~i archwiliwyd~~ gan reithgor o ddeuddeg o ddynion rhydd y cwmwd. Diddorol yw nodi fod enwau'r rheithwyr yn dangos eu bod oll ag enwau Cymraeg.		Y dull o gasglu gwybodaeth oedd trwy gynnal sesiynau o flaen John de Delves, dirprwy Iarll Arundel (ustus y tywysog yng Ngogledd Cymru), lle holwyd holl denantiaid caeth a rhydd. Cofnodwyd yr holl ganfyddiadau gan glerc neu glercod, ac wedyn fe'u harchwiliwyd gan reithgor o ddeuddeg o ddynion rhydd y cwmwd. Diddorol yw nodi fod enwau'r rheithwyr yn dangos eu bod oll ag enwau Cymraeg.

	Ar ôl manylu ar ddyddiad yr arolwg ac enwau'r rheithwyr, mae'r stent yn mynd yn ei flaen o drefgordd i drefgordd, yn rhestru'r prif denantiaid a deiliaid tir, a'r gofynion ar bob gwely (sef prif raniad y drefgordd neu'r dreflan), nodi presenoldeb melinau a ffeithiau perthnasol eraill.		Ar ôl manylu ar ddyddiad yr arolwg ac enwau'r rheithwyr, mae'r stent yn mynd yn ei flaen o drefgordd i drefgordd, yn rhestru'r prif denantiaid a deiliaid tir, a'r gofynion ar bob gwely (sef prif raniad y drefgordd neu'r dreflan), nodi presenoldeb melinau a ffeithiau perthnasol eraill.

	Cofnodwyd yr wybodaeth mewn Lladin, ac fe adysgrifiwyd y ddogfen gan Syr John Ellis, Prif Lyfrgellydd yr Amgueddfa Brydeinig, a'i chyhoeddi gan Gomisynwyr y Cofnodion Cyhoeddus ym 1838, mewn llyfr o'r enw ''The [[Record of Caernarvon]]''<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696.'' (Llundain, 1838)</ref>. Er bod rhan y stent ar gyfer Môn wedi ei gyfieithu (ac mae'r cyfieithiad hwnnw'n werthfawr iawn oherwydd y rhagair a'r troednodiadau i ni yn Uwchgwyrfai hefyd)<ref>A.D. Carr, "The Extent of Anglesey, 1352" ''(Trafodion Cymdeithas ~~Hynafiaeithwyr~~ Môn''), (1971-2) tt.150-272</ref>, ni wnaed erioed gyfieithiad o stent Sir Gaernarfon. Prosiect gan '''Gof y Cwmwd''' yw cyhoeddi cyfieithiad rhydd o'r testun o dipyn i beth ar lein yn yr erthygl hon.		Cofnodwyd yr wybodaeth mewn Lladin, ac fe adysgrifiwyd y ddogfen gan Syr John Ellis, Prif Lyfrgellydd yr Amgueddfa Brydeinig, a'i chyhoeddi gan Gomisynwyr y Cofnodion Cyhoeddus ym 1838, mewn llyfr o'r enw ''The [[Record of Caernarvon]]''<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696.'' (Llundain, 1838)</ref>. Er bod rhan y stent ar gyfer Môn wedi ei gyfieithu (ac mae'r cyfieithiad hwnnw'n werthfawr iawn oherwydd y rhagair a'r troednodiadau i ni yn Uwchgwyrfai hefyd)<ref>A.D. Carr, "The Extent of Anglesey, 1352" ''(Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn''), (1971-2) tt.150-272</ref>, ni wnaed erioed gyfieithiad o stent Sir Gaernarfon. Prosiect gan '''Gof y Cwmwd''' yw cyhoeddi cyfieithiad rhydd o'r testun o dipyn i beth ar lein yn yr erthygl hon.

	==Cynnwys y ddogfen==		==Cynnwys y ddogfen==

	Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y ~~trefgorddi~~ hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r "arglwydd" - sef, erbyn 1352, tywysog Seisnig Gogledd Cymru, y Tywysog Du. Yr oedd hyn yn cynnwys y ~~trefgorddi~~ a oedd o dan reolaeth sefydliad eglwysig Sant Beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Roedd trefgordd Llanwnda yn un o'r ~~trefgorddi~~ oedd ag Esgob Bangor yn arglwydd drosti, ac felly roedd y tu allan i faes perthnasedd y Stent. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd eraill ac felly heb eu cynnwys ymysg tiroedd yr arglwydd. Mae'n ymddangos nad oedd gan y tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hyn, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.		Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddau hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r "arglwydd" - sef, erbyn 1352, tywysog Seisnig Gogledd Cymru, y Tywysog Du. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddau a oedd o dan reolaeth sefydliad eglwysig Sant Beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Roedd trefgordd Llanwnda yn un o'r trefgorddau oedd ag Esgob Bangor yn arglwydd drosti, ac felly roedd y tu allan i faes perthnasedd y Stent. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd eraill ac felly heb eu cynnwys ymysg tiroedd yr arglwydd. Mae'n ymddangos nad oedd gan y tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hyn, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.

	==Deall y ddogfen==		==Deall y ddogfen==

	Fel y dywedwyd uchod, mewn Lladin yr ysgrifennwyd y ddogfen, ond er mwyn arbed amser a deunyddiau ysgrifennu, arferid cwtogi neu dalfyrru geiriau yn unol â system o gollnodau amrywiol. Roedd hyn yn arferol yn y Canol Oesoedd ac ni fyddai pobl addysgiadol y pryd hynny'n cael trafferth i ddehongli'r hyn sydd ar y memrwn ond i ni mae'n anodd ambell i waith ddeall beth yn ~~unig~~ a fwriadwyd. Mae enwau personol yn arbennig o anodd - a rhaid cofio nad oedd y clercod yn ôl pob golwg yn gyfarwydd â'r Gymraeg - gan fod talfyriadau megis ''Cad' '' yn gallu, o bosibl, gynrychioli nifer o enwau bedydd, Cadwaladr, Cadog, Cadfarch ayb. Gwneir ymdrech yn y cyfieithiad isod i ymestyn enwau personol, ond lle nad oes sicrwydd go lew am yr hyn a fwriadwyd, gadewir yn enw fel mae'n ymddangos, gyda chollnod. Yn yr un modd, diweddarir enwau lle os yw'r fersiwn gyfoes yn wybyddus - e.e. ''Eithinog'' yn lle ''Ethinok''. Fel arall, cedwir at sillafiad y ddogfen ei hun.		Fel y dywedwyd uchod, mewn Lladin yr ysgrifennwyd y ddogfen, ond er mwyn arbed amser a deunyddiau ysgrifennu, arferid cwtogi neu dalfyrru geiriau yn unol â system o gollnodau amrywiol. Roedd hyn yn arferol yn y Canol Oesoedd ac ni fyddai pobl addysgiadol y pryd hynny'n cael trafferth i ddehongli'r hyn sydd ar y memrwn ond i ni mae'n anodd ambell i waith ddeall beth yn union a fwriadwyd. Mae enwau personol yn arbennig o anodd - a rhaid cofio nad oedd y clercod yn ôl pob golwg yn gyfarwydd â'r Gymraeg - gan fod talfyriadau megis ''Cad' '' yn gallu, o bosibl, gynrychioli nifer o enwau bedydd, Cadwaladr, Cadog, Cadfarch ayb. Gwneir ymdrech yn y cyfieithiad isod i ymestyn enwau personol, ond lle nad oes sicrwydd go lew am yr hyn a fwriadwyd, gadewir yn enw fel mae'n ymddangos, gyda chollnod. Yn yr un modd, diweddarir enwau lle os yw'r fersiwn gyfoes yn wybyddus - e.e. ''Eithinog'' yn lle ''Ethinok''. Fel arall, cedwir at sillafiad y ddogfen ei hun.

	Mae nifer o dermau cyfreithiol a gweinyddol anghyfarwydd yn ymddangos. Tystia'r rhain i'r modd y bu i drefn weinyddol a ~~thirdaliadol~~ barhau'n weddol ddigyfnewid o gyfnod y Tywysogion Cymreig hyd at 1536, er i ambell i gysyniad a therm Seisnig dreiddio i mewn. Ymysg y termau mwyaf cyffredin, ceir:		Mae nifer o dermau cyfreithiol a gweinyddol anghyfarwydd yn ymddangos. Tystia'r rhain i'r modd y bu i drefn weinyddol a thirddaliadol barhau'n weddol ddigyfnewid o gyfnod y Tywysogion Cymreig hyd at 1536, er i ambell i gysyniad a therm Seisnig dreiddio i mewn. Ymysg y termau mwyaf cyffredin, ceir:

	* ''Amobr'' oedd y ddirwy a godwyd gan yr arglwydd, yn dechnegol, pan oedd merch yn colli ei gwyryfdod, sef wrth iddi briodi neu ar adegau eraill priodol.		* ''Amobr'' oedd y ddirwy a godwyd gan yr arglwydd, yn dechnegol, pan oedd merch yn colli ei gwyryfdod, sef wrth iddi briodi neu ar adegau eraill priodol.
Llinell 197:		Llinell 197:
	Ac yn y drefgordd hon mae bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Gwynellgu. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir adeg y Pasg a Gŵyl Sant Mihangel mewn taliadau cyfartal 2s. y flwyddyn.		Ac yn y drefgordd hon mae bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Gwynellgu. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir adeg y Pasg a Gŵyl Sant Mihangel mewn taliadau cyfartal 2s. y flwyddyn.
	Cyfanswm blynyddol: 2s.		Cyfanswm blynyddol: 2s.
	Ac yn y drefgordd hon mae hanner bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Gwion Fychan ap Wion. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir am y tir newydd hwnnw ar y ~~wyliau~~ uchod mewn taliadau cyfartal 6c. y flwyddyn.		Ac yn y drefgordd hon mae hanner bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Gwion Fychan ap Wion. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir am y tir newydd hwnnw ar y gwyliau uchod mewn taliadau cyfartal 6c. y flwyddyn.
	Cyfanswm blynyddol: 6c.		Cyfanswm blynyddol: 6c.
	Ac yn y drefgordd hon mae hanner bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Ieuan Ddu ap Cadog. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir am y tir newydd hwnnw ar y ddwy ŵyl uchod mewn taliadau cyfartal 3c. y flwyddyn.		Ac yn y drefgordd hon mae hanner bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Ieuan Ddu ap Cadog. Ac am y tir hwn sydd newydd gychwyn cael ei amaethu fe delir am y tir newydd hwnnw ar y ddwy ŵyl uchod mewn taliadau cyfartal 3c. y flwyddyn.
Llinell 203:		Llinell 203:
	Ac mae’r tir siêd hwnnw’n aros yn nwylo’r Arglwydd. Mae o ei hun yn ei oruchwylio. Ac mae gan denantiaid y drefgordd hon daeogion yn yr un drefgordd sydd yn talu eu cyfran o ddirwyon y tyrnau mawr. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw a Chylch Stalwyn . Ac mae ganddynt ddyletswydd mynychu Melin Eithinog yr arglwydd. Ac maent yn ymbresenoli o flaen y Siryf ddwywaith y flwyddyn yn ei ddau dwrn mawr. Ac os telir camlwrw yn [llys] yr Hwndrwd neu’r tyrnau [y gwneir hynny]. Yr Arglwydd Dywysog sydd yn derbyn y taliadau camlwrw. Ac mae’r taeogion hyn yn darparu bwyd a diod ar gyfer heliwr y tir ymylol a gweilchyddion yn yr un modd â thaeogion Pennarth. Ac mae un ddôl ger Bryncynan sydd yn talu ardreth o 40c. bob blwyddyn adeg gŵyl y Sant Mihangel.		Ac mae’r tir siêd hwnnw’n aros yn nwylo’r Arglwydd. Mae o ei hun yn ei oruchwylio. Ac mae gan denantiaid y drefgordd hon daeogion yn yr un drefgordd sydd yn talu eu cyfran o ddirwyon y tyrnau mawr. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw a Chylch Stalwyn . Ac mae ganddynt ddyletswydd mynychu Melin Eithinog yr arglwydd. Ac maent yn ymbresenoli o flaen y Siryf ddwywaith y flwyddyn yn ei ddau dwrn mawr. Ac os telir camlwrw yn [llys] yr Hwndrwd neu’r tyrnau [y gwneir hynny]. Yr Arglwydd Dywysog sydd yn derbyn y taliadau camlwrw. Ac mae’r taeogion hyn yn darparu bwyd a diod ar gyfer heliwr y tir ymylol a gweilchyddion yn yr un modd â thaeogion Pennarth. Ac mae un ddôl ger Bryncynan sydd yn talu ardreth o 40c. bob blwyddyn adeg gŵyl y Sant Mihangel.
	Cyfanswm blynyddol: 40c.		Cyfanswm blynyddol: 40c.
	Ac y mae yn y drefgordd hon ~~tri~~ firgat o dir a ddaeth oddi wrth Gronw ap Madog Droyngreth, tenant Sant Beuno na thalai ddim bob blwyddyn ac a oedd wedi ei geni y tu allan i briodas. Ac fe delir ardreth +adeg Gŵyl y Pasg a Gŵyl Sant Mihangel trwy weithred J.de Delves 3c.		Ac y mae yn y drefgordd hon dri firgat o dir a ddaeth oddi wrth Gronw ap Madog Droyngreth, tenant Sant Beuno na thalai ddim bob blwyddyn ac a oedd wedi ei geni y tu allan i briodas. Ac fe delir ardreth +adeg Gŵyl y Pasg a Gŵyl Sant Mihangel trwy weithred J.de Delves 3c.
	Cyfanswm blynyddol: 3c.		Cyfanswm blynyddol: 3c.

Irion am 09:03, 20 Ionawr 2021

2021-01-20T09:03:12Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 10:03, 20 Ionawr 2021
Llinell 181:		Llinell 181:
	Mae’r drefgordd hon yn “dref gyfrif” o ran ei natur, hynny yw os nad oes ond un tenant yn y drefgordd hon, mae hwnnw’n gorfod bod yn gyfrifol am holl daliadau’r drefgordd. Ac Adda Moel, Heilin ap Madog ac eraill, taeogion yr Arglwydd Dywysog, yw’r tenantiaid. Ac maent yn talu ym mhob tymor, 19s.11½c.		Mae’r drefgordd hon yn “dref gyfrif” o ran ei natur, hynny yw os nad oes ond un tenant yn y drefgordd hon, mae hwnnw’n gorfod bod yn gyfrifol am holl daliadau’r drefgordd. Ac Adda Moel, Heilin ap Madog ac eraill, taeogion yr Arglwydd Dywysog, yw’r tenantiaid. Ac maent yn talu ym mhob tymor, 19s.11½c.
	Cyfanswm blynyddol: 79s.10c.		Cyfanswm blynyddol: 79s.10c.
	yn lle’r holl wasanaethau [sy’n ddyledus] heblaw am ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd a elwir [[Melin-y-~~groesMelin~~ y Groes]] ac heblaw am dalu hanner marc o ran unrhyw ebediw ac amobr pan fo’n ofynnol. Ac hefyd y maen nhw’n talu eu cyfran o ‘’staurum’’ yr arglwydd Dywysog adeg Gŵyl Sant Martin bob blwyddyn, hynny yw eu bod nhw a’r holl daeogion eraill a’r rhai y rhoddwyd tenantiaeth iddynt yn y cwmwd hwn yn cyflwyno tri ych neu dair buwch yn unol â dewis yr arglwydd a thri chrannog o borthiant gwartheg fel ‘’staurum’’ yr arglwydd hwnnw a gymerwyd fel 5s. yr ych, 40c. y fuwch a 6c. y crannog. Ac maent yn cludo [nwyddau] ar ran yr arglwydd gyda dyn a cheffyl a logir am 2c. y dydd mewn cymydau [eraill] ac am 1c. y dydd o fewn eu cwmwd eu hunain. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw. Ac maent yn talu bob blwyddyn ar adeg y Pasg 18c. tuag at waith y rhai a elwir yn Gymraeg yn “greorion” sydd yn gofalu am anifeiliaid gweithio’r arglwydd.		yn lle’r holl wasanaethau [sy’n ddyledus] heblaw am ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd a elwir [[Melin-y-groes\|Melin y Groes]] ac heblaw am dalu hanner marc o ran unrhyw ebediw ac amobr pan fo’n ofynnol. Ac hefyd y maen nhw’n talu eu cyfran o ‘’staurum’’ yr arglwydd Dywysog adeg Gŵyl Sant Martin bob blwyddyn, hynny yw eu bod nhw a’r holl daeogion eraill a’r rhai y rhoddwyd tenantiaeth iddynt yn y cwmwd hwn yn cyflwyno tri ych neu dair buwch yn unol â dewis yr arglwydd a thri chrannog o borthiant gwartheg fel ‘’staurum’’ yr arglwydd hwnnw a gymerwyd fel 5s. yr ych, 40c. y fuwch a 6c. y crannog. Ac maent yn cludo [nwyddau] ar ran yr arglwydd gyda dyn a cheffyl a logir am 2c. y dydd mewn cymydau [eraill] ac am 1c. y dydd o fewn eu cwmwd eu hunain. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw. Ac maent yn talu bob blwyddyn ar adeg y Pasg 18c. tuag at waith y rhai a elwir yn Gymraeg yn “greorion” sydd yn gofalu am anifeiliaid gweithio’r arglwydd.
	Cyfanswm blynyddol: 18c.		Cyfanswm blynyddol: 18c.

Irion am 09:35, 18 Ionawr 2021

2021-01-18T09:35:16Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 10:35, 18 Ionawr 2021
Llinell 181:		Llinell 181:
	Mae’r drefgordd hon yn “dref gyfrif” o ran ei natur, hynny yw os nad oes ond un tenant yn y drefgordd hon, mae hwnnw’n gorfod bod yn gyfrifol am holl daliadau’r drefgordd. Ac Adda Moel, Heilin ap Madog ac eraill, taeogion yr Arglwydd Dywysog, yw’r tenantiaid. Ac maent yn talu ym mhob tymor, 19s.11½c.		Mae’r drefgordd hon yn “dref gyfrif” o ran ei natur, hynny yw os nad oes ond un tenant yn y drefgordd hon, mae hwnnw’n gorfod bod yn gyfrifol am holl daliadau’r drefgordd. Ac Adda Moel, Heilin ap Madog ac eraill, taeogion yr Arglwydd Dywysog, yw’r tenantiaid. Ac maent yn talu ym mhob tymor, 19s.11½c.
	Cyfanswm blynyddol: 79s.10c.		Cyfanswm blynyddol: 79s.10c.
	yn lle’r holl wasanaethau [sy’n ddyledus] heblaw am ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd a elwir [[Melin y Groes]] ac heblaw am dalu hanner marc o ran unrhyw ebediw ac amobr pan fo’n ofynnol. Ac hefyd y maen nhw’n talu eu cyfran o ‘’staurum’’ yr arglwydd Dywysog adeg Gŵyl Sant Martin bob blwyddyn, hynny yw eu bod nhw a’r holl daeogion eraill a’r rhai y rhoddwyd tenantiaeth iddynt yn y cwmwd hwn yn cyflwyno tri ych neu dair buwch yn unol â dewis yr arglwydd a thri chrannog o borthiant gwartheg fel ‘’staurum’’ yr arglwydd hwnnw a gymerwyd fel 5s. yr ych, 40c. y fuwch a 6c. y crannog. Ac maent yn cludo [nwyddau] ar ran yr arglwydd gyda dyn a cheffyl a logir am 2c. y dydd mewn cymydau [eraill] ac am 1c. y dydd o fewn eu cwmwd eu hunain. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw. Ac maent yn talu bob blwyddyn ar adeg y Pasg 18c. tuag at waith y rhai a elwir yn Gymraeg yn “greorion” sydd yn gofalu am anifeiliaid gweithio’r arglwydd.		yn lle’r holl wasanaethau [sy’n ddyledus] heblaw am ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd a elwir [[Melin-y-groesMelin y Groes]] ac heblaw am dalu hanner marc o ran unrhyw ebediw ac amobr pan fo’n ofynnol. Ac hefyd y maen nhw’n talu eu cyfran o ‘’staurum’’ yr arglwydd Dywysog adeg Gŵyl Sant Martin bob blwyddyn, hynny yw eu bod nhw a’r holl daeogion eraill a’r rhai y rhoddwyd tenantiaeth iddynt yn y cwmwd hwn yn cyflwyno tri ych neu dair buwch yn unol â dewis yr arglwydd a thri chrannog o borthiant gwartheg fel ‘’staurum’’ yr arglwydd hwnnw a gymerwyd fel 5s. yr ych, 40c. y fuwch a 6c. y crannog. Ac maent yn cludo [nwyddau] ar ran yr arglwydd gyda dyn a cheffyl a logir am 2c. y dydd mewn cymydau [eraill] ac am 1c. y dydd o fewn eu cwmwd eu hunain. Ac maent yn talu Cylch Rhaglaw. Ac maent yn talu bob blwyddyn ar adeg y Pasg 18c. tuag at waith y rhai a elwir yn Gymraeg yn “greorion” sydd yn gofalu am anifeiliaid gweithio’r arglwydd.
	Cyfanswm blynyddol: 18c.		Cyfanswm blynyddol: 18c.

Irion: /* Cynnwys y ddogfen */

2020-06-25T08:08:57Z

Cynnwys y ddogfen

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:08, 25 Mehefin 2020
Llinell 13:		Llinell 13:
	==Cynnwys y ddogfen==		==Cynnwys y ddogfen==

	Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddi hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r arglwydd. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddi a oedd o dan ~~reolaethsefydliad~~ eglwysig Sant ~~beuno~~ yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Roedd trefgordd Llanwnda yn un o'r trefgorddi oedd ag Esgob Bangor yn arglwydd drosti, ac felly roedd y tu allan i faes perthnasedd y Stent. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd eraill ac felly heb eu cynnwys ymysg tiroedd yr arglwydd. Mae'n ymddangos nad oedd gan y ~~Tywysog~~ hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hyn, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.		Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddi hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r "arglwydd" - sef, erbyn 1352, tywysog Seisnig Gogledd Cymru, y Tywysog Du. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddi a oedd o dan reolaeth sefydliad eglwysig Sant Beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Roedd trefgordd Llanwnda yn un o'r trefgorddi oedd ag Esgob Bangor yn arglwydd drosti, ac felly roedd y tu allan i faes perthnasedd y Stent. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd eraill ac felly heb eu cynnwys ymysg tiroedd yr arglwydd. Mae'n ymddangos nad oedd gan y tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hyn, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.

	==Deall y ddogfen==		==Deall y ddogfen==

Irion: /* Deall y ddogfen */

2020-06-24T08:19:31Z

Deall y ddogfen

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:19, 24 Mehefin 2020
Llinell 30:		Llinell 30:
	* ''Hwndrwd'' yw'r term a ddefnyddir yn y cyfieithiad hwn i gyfle ystyr y gair Lladin ''hundredum'' er efallai y cyfeirir at gantref; fodd bynnag, nid yw’n hollol glir ai cwmwd yntau gantref a olygir, ac yn sicr fe ddefnyddir y gair ''comotus'' yn y ddogfen i olygu cwmwd. Roedd ''county'' a ''hundred'' yn gysyniadau Seisnig a gyflwynwyd ym 1284, ond yn ddiweddarach, erbyn y 1540au, y cymydau gwreiddiol oedd y rhaniadau gweinyddol a ddefnyddid o fewn y sir.		* ''Hwndrwd'' yw'r term a ddefnyddir yn y cyfieithiad hwn i gyfle ystyr y gair Lladin ''hundredum'' er efallai y cyfeirir at gantref; fodd bynnag, nid yw’n hollol glir ai cwmwd yntau gantref a olygir, ac yn sicr fe ddefnyddir y gair ''comotus'' yn y ddogfen i olygu cwmwd. Roedd ''county'' a ''hundred'' yn gysyniadau Seisnig a gyflwynwyd ym 1284, ond yn ddiweddarach, erbyn y 1540au, y cymydau gwreiddiol oedd y rhaniadau gweinyddol a ddefnyddid o fewn y sir.
	* ''Marc'' = 6s.8c.		* ''Marc'' = 6s.8c.
			* Y ''Rhaglaw'' (neu ''Siryf'')oedd prif swyddog y sir.
	* ''Rhingyll'' oedd yn un o is-swyddogion y cwmwd, yn negesydd dros y brenin ac yn gyfrifol am orfodi hawliau yntau yn y wlad.		* ''Rhingyll'' oedd yn un o is-swyddogion y cwmwd, yn negesydd dros y brenin ac yn gyfrifol am orfodi hawliau yntau yn y wlad.
	* ''Staurum'' (neu ''staurum principis'') oedd ardreth a godwyd ar daeogion a thenantiaid a ddaeth o’r tu allan i’r arglwyddiaeth yn lle’r gofyniad i roi bwyd a diod i’r Tywysog a’i osgordd wrth iddynt deithio o gwmpas ei deyrnas.		* ''Staurum'' (neu ''staurum principis'') oedd ardreth a godwyd ar daeogion a thenantiaid a ddaeth o’r tu allan i’r arglwyddiaeth yn lle’r gofyniad i roi bwyd a diod i’r Tywysog a’i osgordd wrth iddynt deithio o gwmpas ei deyrnas.

Irion: /* Cynnwys y ddogfen */

2020-06-24T08:17:32Z

Cynnwys y ddogfen

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:17, 24 Mehefin 2020
Llinell 13:		Llinell 13:
	==Cynnwys y ddogfen==		==Cynnwys y ddogfen==

	Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddi hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r arglwydd. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddi a oedd o dan reolaethsefydliad eglwysig Sant beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd ~~hyn~~ ac felly ~~mae~~'n ymddangos nad oedd gan y Tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd ~~hynny~~, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.		Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddi hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r arglwydd. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddi a oedd o dan reolaethsefydliad eglwysig Sant beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Roedd trefgordd Llanwnda yn un o'r trefgorddi oedd ag Esgob Bangor yn arglwydd drosti, ac felly roedd y tu allan i faes perthnasedd y Stent. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd eraill ac felly heb eu cynnwys ymysg tiroedd yr arglwydd. Mae'n ymddangos nad oedd gan y Tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hyn, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.

	==Deall y ddogfen==		==Deall y ddogfen==

Irion am 14:43, 23 Mehefin 2020

2020-06-23T14:43:06Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:43, 23 Mehefin 2020
Llinell 10:		Llinell 10:

	Cofnodwyd yr wybodaeth mewn Lladin, ac fe adysgrifiwyd y ddogfen gan Syr John Ellis, Prif Lyfrgellydd yr Amgueddfa Brydeinig, a'i chyhoeddi gan Gomisynwyr y Cofnodion Cyhoeddus ym 1838, mewn llyfr o'r enw ''The [[Record of Caernarvon]]''<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696.'' (Llundain, 1838)</ref>. Er bod rhan y stent ar gyfer Môn wedi ei gyfieithu (ac mae'r cyfieithiad hwnnw'n werthfawr iawn oherwydd y rhagair a'r troednodiadau i ni yn Uwchgwyrfai hefyd)<ref>A.D. Carr, "The Extent of Anglesey, 1352" ''(Trafodion Cymdeithas Hynafiaeithwyr Môn''), (1971-2) tt.150-272</ref>, ni wnaed erioed gyfieithiad o stent Sir Gaernarfon. Prosiect gan '''Gof y Cwmwd''' yw cyhoeddi cyfieithiad rhydd o'r testun o dipyn i beth ar lein yn yr erthygl hon.		Cofnodwyd yr wybodaeth mewn Lladin, ac fe adysgrifiwyd y ddogfen gan Syr John Ellis, Prif Lyfrgellydd yr Amgueddfa Brydeinig, a'i chyhoeddi gan Gomisynwyr y Cofnodion Cyhoeddus ym 1838, mewn llyfr o'r enw ''The [[Record of Caernarvon]]''<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696.'' (Llundain, 1838)</ref>. Er bod rhan y stent ar gyfer Môn wedi ei gyfieithu (ac mae'r cyfieithiad hwnnw'n werthfawr iawn oherwydd y rhagair a'r troednodiadau i ni yn Uwchgwyrfai hefyd)<ref>A.D. Carr, "The Extent of Anglesey, 1352" ''(Trafodion Cymdeithas Hynafiaeithwyr Môn''), (1971-2) tt.150-272</ref>, ni wnaed erioed gyfieithiad o stent Sir Gaernarfon. Prosiect gan '''Gof y Cwmwd''' yw cyhoeddi cyfieithiad rhydd o'r testun o dipyn i beth ar lein yn yr erthygl hon.

			==Cynnwys y ddogfen==

			Mae'r ddogfen yn cynnwys manylion am y trefgorddi hynny oedd â dyletswydd i dalu ardrethau neu gyflawni gwasanaethau o ryw fath i'r arglwydd. Yr oedd hyn yn cynnwys y trefgorddi a oedd o dan reolaethsefydliad eglwysig Sant beuno yng [[Clynnog Fawr\|Nghlynnog Fawr]] a oedd, yn ôl pob golwg, yn talu'r rhan fwyaf o'r hyn oedd yn ofynnol ganddynt i'r eglwys honno. Yr oedd hefyd bedair trefgordd yn Uwchgwyrfai nad oes sôn o gwbl amdanynt yn y Stent, sef [[Llanwnda (trefgordd)\|Llanwnda]], [[Rhedynog Felen]], [[Cwm (trefgordd)\|Cwm]] a [[Nancall (trefgordd)\|Nancall]]. Eiddo, neu luestai, Abaty Aberconwy oedd y tiroedd hyn ac felly mae'n ymddangos nad oedd gan y Tywysog hawl ar incwm na gwasanaethau gan ddeiliaid y tiroedd hynny, a oedd yn talu ardrethau a chyflwyno gwasanaethau i'r abaty.

	==Deall y ddogfen==		==Deall y ddogfen==

Irion: /* Deall y ddogfen */

2020-06-23T14:33:20Z

Deall y ddogfen

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:33, 23 Mehefin 2020
Llinell 33:		Llinell 33:
	* ''Y twrn mawr'' oedd llys rhaglaw y sir, sefydliad a gyflwynwyd o dan y drefn newydd Seisnig.<ref>Mae'r diffiniadau wedi eu cymryd yn bennaf o ''Geiriadur Prifysgol Cymru'', troednodiadau yn A.D. Carr, ''The Extent of Anglesey 1352'', Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 1969, tt.150-272., neu o T. Jones Pierce, ''Medieval Welsh Society'', (Caerdydd, 1972)</ref>		* ''Y twrn mawr'' oedd llys rhaglaw y sir, sefydliad a gyflwynwyd o dan y drefn newydd Seisnig.<ref>Mae'r diffiniadau wedi eu cymryd yn bennaf o ''Geiriadur Prifysgol Cymru'', troednodiadau yn A.D. Carr, ''The Extent of Anglesey 1352'', Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 1969, tt.150-272., neu o T. Jones Pierce, ''Medieval Welsh Society'', (Caerdydd, 1972)</ref>

	==Cyfieithiad o'r Testun==		==Cyfieithiad o'r Testun==
	''D.S. Isod ceir cyfieithiad gweddol rydd o'r Lladin wreiddiol argraffedig sydd yn adysgrif o lawysgrif yn y Llyfrgell Brydeinig, a honno ei hun yn gopi o'r gwreiddiol. Daeth y ddogfen wreiddiol i'r fei ym Maron Hill, plasty ger Biwmares tua chanrif wedi i'r fersiwn argraffedig gael ei chyhoeddi, ac mae hi ar gael yn Archifdy Prifysgol Bangor (cyf.: Baron Hill 6714). Wrth wneud y cyfieithiad rhydd hwn ni chymharwyd y gwahanol fersiynau. Felly, cyn defnyddio'r cyfieithiad isod ar gyfer gwaith academaidd manwl, awgrymir troi at y fersiynau Lladin gwreiddiol lle bo'n ymarferol.''		''D.S. Isod ceir cyfieithiad gweddol rydd o'r Lladin wreiddiol argraffedig sydd yn adysgrif o lawysgrif yn y Llyfrgell Brydeinig, a honno ei hun yn gopi o'r gwreiddiol. Daeth y ddogfen wreiddiol i'r fei ym Maron Hill, plasty ger Biwmares tua chanrif wedi i'r fersiwn argraffedig gael ei chyhoeddi, ac mae hi ar gael yn Archifdy Prifysgol Bangor (cyf.: Baron Hill 6714). Wrth wneud y cyfieithiad rhydd hwn ni chymharwyd y gwahanol fersiynau. Felly, cyn defnyddio'r cyfieithiad isod ar gyfer gwaith academaidd manwl, awgrymir troi at y fersiynau Lladin gwreiddiol lle bo'n ymarferol.''

Llinell 203:		Llinell 203:
	<big>''Cyfanswm blynyddol: 8s. 8c''.</big>		<big>''Cyfanswm blynyddol: 8s. 8c''.</big>

	'''EITHINOG'''		'''EITHINOG'''

	Yn y drefgordd hon mae un Gwely a elwir '''Gwely Gweheleth'''. Ac etifeddion hon yw Ieuan ap Griffith a Gwilym ap Cuhelin ar eraill. Ac maent yn talu ym mhob un o’r pedwar tymor uchod 40c.		Yn y drefgordd hon mae un Gwely a elwir '''Gwely Gweheleth'''. Ac etifeddion hon yw Ieuan ap Griffith a Gwilym ap Cuhelin ar eraill. Ac maent yn talu ym mhob un o’r pedwar tymor uchod 40c.
Llinell 216:		Llinell 216:
	Cyfanswm blynyddol: £11 19s. 4c.		Cyfanswm blynyddol: £11 19s. 4c.

	'''BRYNCYNAN'''		'''BRYNCYNAN'''

	Delir y drefgordd hon o dan Sant Beuno. Ac mae hi’n cael ei dal gan Madog Cewerent, Einion ap Cyfnerth ac eraill sydd yn daeogion i denantiaid rhydd Clynnog. Ac nid oes arnynt ardreth bob blwyddyn i’r Arglwydd Dywysog ond ar wahân i’r taliadau a’r dyletswyddau a ddangosir uchod yn y drefgordd uchod o Glynnog.		Delir y drefgordd hon o dan Sant Beuno. Ac mae hi’n cael ei dal gan Madog Cewerent, Einion ap Cyfnerth ac eraill sydd yn daeogion i denantiaid rhydd Clynnog. Ac nid oes arnynt ardreth bob blwyddyn i’r Arglwydd Dywysog ond ar wahân i’r taliadau a’r dyletswyddau a ddangosir uchod yn y drefgordd uchod o Glynnog.







	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 14:31, 23 Mehefin 2020

2020-06-23T14:31:10Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:31, 23 Mehefin 2020
Llinell 205:		Llinell 205:
	'''EITHINOG'''		'''EITHINOG'''

	Yn y drefgordd hon mae un Gwely a elwir Gwely Gweheleth. Ac etifeddion hon yw Ieuan ap Griffith a Gwilym ap Cuhelin ar eraill. Ac maent yn talu ym mhob un o’r pedwar tymor uchod 40c.		Yn y drefgordd hon mae un Gwely a elwir '''Gwely Gweheleth'''. Ac etifeddion hon yw Ieuan ap Griffith a Gwilym ap Cuhelin ar eraill. Ac maent yn talu ym mhob un o’r pedwar tymor uchod 40c.
	Cyfanswm blynyddol: 13s. 4c.		Cyfanswm blynyddol: 13s. 4c.
	Ac mae arnynt ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd Dywysog yn yr un drefgordd. Ac mae ar y pedwar gwely uchod ddyletswydd mynychu [llysoedd] y sir a’r hwndrwd os a.y.b. Ac maent yn talu 10 swllt o ebediw, gobrestyn ac amobr fel y bo’n ofynnol. Ac mae yn yr un Gwely dair bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Llywelyn ap Bleddyn. Ac arferai dalu ym mhob tymor o’r pedwar tymor uchod 6½c. a gynhwysir yn y 40c. uchod. Ac y tir hwnnw sydd newydd gychwyn cael ei amaethu [telir] adeg gwyliau’r Pasg a Sant Mihangel 4s. 8c.		Ac mae arnynt ddyletswydd mynychu melin yr arglwydd Dywysog yn yr un drefgordd. Ac mae ar y pedwar gwely uchod ddyletswydd mynychu [llysoedd] y sir a’r hwndrwd os a.y.b. Ac maent yn talu 10 swllt o ebediw, gobrestyn ac amobr fel y bo’n ofynnol. Ac mae yn yr un Gwely dair bufedd o dir siêd a ddaeth oddi wrth Llywelyn ap Bleddyn. Ac arferai dalu ym mhob tymor o’r pedwar tymor uchod 6½c. a gynhwysir yn y 40c. uchod. Ac y tir hwnnw sydd newydd gychwyn cael ei amaethu [telir] adeg gwyliau’r Pasg a Sant Mihangel 4s. 8c.