https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?action=history&feed=atom&title=Pen-y-groes 2026-06-21T21:23:08Z Hanes diwygio'r dudalen hon ar y wici MediaWiki 1.43.1 https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16790&oldid=prev 2025-12-03T10:08:25Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 11:08, 3 Rhagfyr 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">Llinell 12:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 12:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi [[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|Llanllyfni]] ar y Sul. Er bod rheilffordd leol Nantlle a ddefnyddai ceffylau i dynnu'r trenau wedi bod yn rhedeg ers 1828, chafodd y pentref mo'i gysylltu â rhwydwaith rheilffyrdd y wlad tan 1867 pan agorwyd [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes|gorsaf]] ar linell [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]]. Golygai hyn bod modd derbyn nwyddau o bell a'u danfon ar hyd cledrau'r cwmnïau mawr; yn sicr bu hyn yn ffactor mawr yn natblygiad y pentref fel prif ganolfan a chyrchfan y dyffryn.&lt;ref&gt;W.G.Rear, LMS Branches in North Wales.., Cyf.I (Wild Swan, 1986), t.81&lt;/ref&gt;  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi [[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|Llanllyfni]] ar y Sul. Er bod rheilffordd leol Nantlle a ddefnyddai ceffylau i dynnu'r trenau wedi bod yn rhedeg ers 1828, chafodd y pentref mo'i gysylltu â rhwydwaith rheilffyrdd y wlad tan 1867 pan agorwyd [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes|gorsaf]] ar linell [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]]. Golygai hyn bod modd derbyn nwyddau o bell a'u danfon ar hyd cledrau'r cwmnïau mawr; yn sicr bu hyn yn ffactor mawr yn natblygiad y pentref fel prif ganolfan a chyrchfan y dyffryn.&lt;ref&gt;W.G.Rear, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins>LMS Branches in North Wales..<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins>, Cyf.I (Wild Swan, 1986), t.81&lt;/ref&gt;  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16789&oldid=prev 2025-12-03T10:07:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 11:07, 3 Rhagfyr 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">Llinell 12:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 12:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi [[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|Llanllyfni]] ar y Sul.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi [[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|Llanllyfni]] ar y Sul. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Er bod rheilffordd leol Nantlle a ddefnyddai ceffylau i dynnu'r trenau wedi bod yn rhedeg ers 1828, chafodd y pentref mo'i gysylltu â rhwydwaith rheilffyrdd y wlad tan 1867 pan agorwyd [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes|gorsaf]] ar linell [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]]. Golygai hyn bod modd derbyn nwyddau o bell a'u danfon ar hyd cledrau'r cwmnïau mawr; yn sicr bu hyn yn ffactor mawr yn natblygiad y pentref fel prif ganolfan a chyrchfan y dyffryn.&lt;ref&gt;W.G.Rear, LMS Branches in North Wales.., Cyf.I (Wild Swan, 1986), t.81&lt;/ref&gt; </ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16788&oldid=prev 2025-12-03T10:00:47Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 11:00, 3 Rhagfyr 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">Llinell 12:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 12:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o&#039;r chwith i&#039;r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel &quot;poor cottages&quot;, a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag&#039;s Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">eglwys</del>; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]</ins>; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|</ins>Llanllyfni<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>ar y Sul.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16601&oldid=prev 2025-10-15T18:33:31Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 19:33, 15 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">Llinell 1:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 1:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Delwedd:Map degwm Pen-y-groes.jpg|de|bawd|400px|Y Map Degwm yn dangos pentref Pen-y-groes ym 1840]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Delwedd:Map degwm Pen-y-groes.jpg|de|bawd|400px|Y Map Degwm yn dangos pentref Pen-y-groes ym 1840]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''Pen-y-groes''' yw'r pentref mwyaf yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Yn wir, dyma'r gymuned fwyaf yn holl gwmwd [[Uwchgwyrfai]] ers iddi ddatblygu yn ystod ail hanner y 19g., gan adael pentref bychan hynaf y plwyf, sef [[Llanllyfni]] yn ei <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gysgod</del>. Bu sôn am bentref yn Llanllyfni ers <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">y </del>17g., a dyna lle'r oedd [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|eglwys y fro]] a lle cynhelid [[Ffair Llanllyfni|ffair]] ers canrifoedd - a lle'r oedd nifer fwyaf o [[Tafarndai Llanllyfni|dafarnau]]'r dyffryn! Er i lawer o chwarelwyr fyw ym Mhen-y-groes pan oedd chwareli'r dyffryn ar eu hanterth, roedd Pen-y-groes y tu allan i ardal ddaearyddol y llechfaen, a gwasanaethodd y pentref fel canolfan fasnachol y dyffryn, ac yn y man fe ddatblygodd fel prif leoliad siopau'r dyffryn, a chartref nifer o greffwyr a mân ddiwydiannau. Roedd (ac y mae) chwarel tywod a gro ar <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gyrrion </del>y pentref.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''Pen-y-groes''' yw'r pentref mwyaf yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Yn wir, dyma'r gymuned fwyaf yn holl gwmwd [[Uwchgwyrfai]] ers iddi ddatblygu yn ystod ail hanner y 19g., gan adael pentref bychan hynaf y plwyf, sef [[Llanllyfni]] yn ei <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">chysgod</ins>. Bu sôn am bentref yn Llanllyfni ers <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yr </ins>17g., a dyna lle'r oedd [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|eglwys y fro]] a lle cynhelid [[Ffair Llanllyfni|ffair]] ers canrifoedd - a lle'r oedd <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">y </ins>nifer fwyaf o [[Tafarndai Llanllyfni|dafarnau]]'r dyffryn! Er i lawer o chwarelwyr fyw ym Mhen-y-groes pan oedd chwareli'r dyffryn ar eu hanterth, roedd Pen-y-groes y tu allan i ardal ddaearyddol y llechfaen, a gwasanaethodd y pentref fel canolfan fasnachol y dyffryn, ac yn y man fe ddatblygodd fel prif leoliad siopau'r dyffryn, a chartref nifer o greffwyr a mân ddiwydiannau. Roedd (ac y mae) chwarel tywod a gro ar <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gyrion </ins>y pentref.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ceir darlun cyfoes gwych o'r pentref pan oedd yn tyfu yn nisgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes, o'i lyfr ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''. Mae <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">darn </del>o'r llyfr yn disgrifio'r pentref tua 1870 wedi ei atgynhyrchu yn '''Cof y Cwmwd''' a gellir ei ddarllen trwy glicio [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|yma]].</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ceir darlun cyfoes gwych o'r pentref pan oedd yn tyfu yn nisgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes, o'i lyfr ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''. Mae <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">rhan </ins>o'r llyfr yn disgrifio'r pentref tua 1870 wedi ei atgynhyrchu yn '''Cof y Cwmwd''' a gellir ei ddarllen trwy glicio [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|yma]].</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">arbymtheg </del>yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gwr </del>crefyddol."&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt; Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sy'n dyddio o </del>1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Roedd </del>y "North Wales Gazette" <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">heb fod </del>yn <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">siwr </del>o enw'r <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">vardal </del>ym 1825, wrth gyhoeddi enillwyr gwobrau amaethyddol: ''To William Jones, Penygroes or Llwynddu, in the parish of Llanllvfni, a tenant of Sir Joseph Huddart, for reclaiming and improving 10 Acres of uncommon rough uncultivated land and bringing the same, through good management and persevering industry, into a good state of <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">tillage—JUSTLY </del>entitled to the reward.— A premium of 5 Guineas''.&lt;ref&gt;''North Wales Gazette'', 1.9.1825, t.1&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ar bymtheg </ins>yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gŵr </ins>crefyddol."&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt; Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ym </ins>1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gweddol gefnog</ins>) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Nid oedd </ins>y "North Wales Gazette" yn <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sicr </ins>o enw'r <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ardal </ins>ym 1825, wrth gyhoeddi enillwyr gwobrau amaethyddol: ''To William Jones, Penygroes or Llwynddu, in the parish of Llanllvfni, a tenant of Sir Joseph Huddart, for reclaiming and improving 10 Acres of uncommon rough uncultivated land and bringing the same, through good management and persevering industry, into a good state of <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">tillage — JUSTLY </ins>entitled to the reward.— A premium of 5 Guineas''.&lt;ref&gt;''North Wales Gazette'', 1.9.1825, t.1&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ger</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">y groesffordd </del>yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ato </del>ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">man </del>degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840. Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gwell </del>o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">y groesffordd</ins>, neu <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gerllaw iddi</ins>, yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ati </ins>ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">map </ins>degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840. Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gwell </ins>argraff o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yna</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yn cael eu disgrifio </del>fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>roedd capel Wesle wedi ei godi yn <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Nhredafydd </del>hefyd, ac <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yr oedd </del>cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yno</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">a ddisgrifir </ins>fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Nhreddafydd </ins>hefyd, ac <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">roedd </ins>cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">fu </del>llawer o'r tai presennol <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">gael eu codi </del>a <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">siopydd </del>yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">godwyd </ins>llawer o'r tai presennol a <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">siopau </ins>yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> </table>

Cyfaill Eben https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16597&oldid=prev 2025-10-14T15:27:07Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 16:27, 14 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">Llinell 6:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 6:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif arbymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gwr crefyddol."&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt;Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy'n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif arbymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gwr crefyddol."&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt; Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy'n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;/ref&gt; Roedd y "North Wales Gazette" heb fod yn siwr o enw'r vardal ym 1825, wrth gyhoeddi enillwyr gwobrau amaethyddol: ''To William Jones, Penygroes or Llwynddu, in the parish of Llanllvfni, a tenant of Sir Joseph Huddart, for reclaiming and improving 10 Acres of uncommon rough uncultivated land and bringing the same, through good management and persevering industry, into a good state of tillage—JUSTLY entitled to the reward.— A premium of 5 Guineas''.&lt;ref&gt;''North Wales Gazette'', 1.9.1825, t.1</ins>&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y &quot;Pen-y-groes Inn&quot; erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;&#039;&#039;The Memoirs of Samuel Holland&#039;&#039;, (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai&#039;r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi&#039;n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi&#039;r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae&#039;r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840. Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y &quot;Pen-y-groes Inn&quot; erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;&#039;&#039;The Memoirs of Samuel Holland&#039;&#039;, (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai&#039;r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi&#039;n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi&#039;r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae&#039;r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840. Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16594&oldid=prev 2025-10-14T15:09:21Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 16:09, 14 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">Llinell 8:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 8:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, &quot;Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu&#039;r bedwaredd ganrif arbymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gwr crefyddol.&quot;&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt;Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, &quot;Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu&#039;r bedwaredd ganrif arbymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gwr crefyddol.&quot;&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt;Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yna, yn cael eu disgrifio fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Brynvir</del>]]. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">mae'r </del>rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny,ym 1830,  roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhredafydd hefyd, ac yr oedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yna, yn cael eu disgrifio fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Bryncir</ins>]]. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Y </ins>rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830,  roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhredafydd hefyd, ac yr oedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan fu llawer o&#039;r tai presennol gael eu codi a siopydd yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan fu llawer o&#039;r tai presennol gael eu codi a siopydd yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Cyfeiriadau==   </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Cyfeiriadau==   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Categori:Pentrefi a threflannau]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Categori:Pentrefi a threflannau]]</div></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16592&oldid=prev 2025-10-14T15:06:59Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 16:06, 14 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">Llinell 1:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 1:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Delwedd:Map degwm Pen-y-groes.jpg|de|bawd|400px|Y Map Degwm yn dangos pentref Pen-y-groes ym 1840]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Delwedd:Map degwm Pen-y-groes.jpg|de|bawd|400px|Y Map Degwm yn dangos pentref Pen-y-groes ym 1840]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''Pen-y-groes''' yw'r pentref mwyaf yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Yn wir, dyma'r gymuned fwyaf yn holl gwmwd [[Uwchgwyrfai]] ers iddi ddatblygu <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ynnystod </del>ail hanner y 19g., gan adael pentref bychan hynaf y plwyf, sef [[Llanllyfni]] yn ei gysgod. Bu sôn am bentref yn Llanllyfni ers y 17g., a dyna lle'r oedd [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|eglwys y fro]] a lle cynhelid [[Ffair Llanllyfni|ffair]] ers canrifoedd - a lle'r oedd nifer fwyaf o [[Tafarndai Llanllyfni|dafarnau]]'r dyffryn! Er i lawer o chwarelwyr fyw ym Mhen-y-groes pan oedd chwareli'r dyffryn ar eu hanterth, roedd Pen-y-groes y tu allan i ardal ddaearyddol y llechfaen, a gwasanaethodd y pentref fel canolfan fasnachol y dyffryn, ac yn y man fe ddatblygodd fel prif leoliad siopau'r dyffryn, a chartref nifer o greffwyr a mân ddiwydiannau. Roedd (ac y mae) chwarel tywod a gro ar gyrrion y pentref.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''Pen-y-groes''' yw'r pentref mwyaf yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Yn wir, dyma'r gymuned fwyaf yn holl gwmwd [[Uwchgwyrfai]] ers iddi ddatblygu <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">yn ystod </ins>ail hanner y 19g., gan adael pentref bychan hynaf y plwyf, sef [[Llanllyfni]] yn ei gysgod. Bu sôn am bentref yn Llanllyfni ers y 17g., a dyna lle'r oedd [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|eglwys y fro]] a lle cynhelid [[Ffair Llanllyfni|ffair]] ers canrifoedd - a lle'r oedd nifer fwyaf o [[Tafarndai Llanllyfni|dafarnau]]'r dyffryn! Er i lawer o chwarelwyr fyw ym Mhen-y-groes pan oedd chwareli'r dyffryn ar eu hanterth, roedd Pen-y-groes y tu allan i ardal ddaearyddol y llechfaen, a gwasanaethodd y pentref fel canolfan fasnachol y dyffryn, ac yn y man fe ddatblygodd fel prif leoliad siopau'r dyffryn, a chartref nifer o greffwyr a mân ddiwydiannau. Roedd (ac y mae) chwarel tywod a gro ar gyrrion y pentref.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ceir darlun cyfoes gwych o&#039;r pentref pan oedd yn tyfu yn nisgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes, o&#039;i lyfr &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;. Mae darn o&#039;r llyfr yn disgrifio&#039;r pentref tua 1870 wedi ei atgynhyrchu yn &#039;&#039;&#039;Cof y Cwmwd&#039;&#039;&#039; a gellir ei ddarllen trwy glicio [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|yma]].</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ceir darlun cyfoes gwych o&#039;r pentref pan oedd yn tyfu yn nisgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes, o&#039;i lyfr &#039;&#039;Hen Atgofion am Ben-y-groes&#039;&#039;. Mae darn o&#039;r llyfr yn disgrifio&#039;r pentref tua 1870 wedi ei atgynhyrchu yn &#039;&#039;&#039;Cof y Cwmwd&#039;&#039;&#039; a gellir ei ddarllen trwy glicio [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|yma]].</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">Llinell 9:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 9:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y &quot;Pen-y-groes Inn&quot; erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;&#039;&#039;The Memoirs of Samuel Holland&#039;&#039;, (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai&#039;r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi&#039;n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi&#039;r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae&#039;r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y &quot;Pen-y-groes Inn&quot; erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;&#039;&#039;The Memoirs of Samuel Holland&#039;&#039;, (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai&#039;r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi&#039;n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi&#039;r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae&#039;r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yna, yn cael eu disgrifio fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Brynvir]]. mae'r rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny,ym 1830,  roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhredafydd hefyd, ac yr oedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.&lt;ref&gt;Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''&lt;/ref&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan fu llawer o'r tai presennol gael eu codi a siopydd yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16581&oldid=prev 2025-10-13T10:29:24Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 11:29, 13 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">Llinell 6:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 6:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Datblygiad y pentref==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy'n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif arbymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gwr crefyddol."&lt;ref&gt;W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295&lt;/ref&gt;</ins>Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy'n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1841</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1840</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1841</del>&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1840</ins>&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Cyfeiriadau==   </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Cyfeiriadau==   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Categori:Pentrefi a threflannau]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Categori:Pentrefi a threflannau]]</div></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16578&oldid=prev 2025-10-13T09:57:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 10:57, 13 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">Llinell 8:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 8:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Grioeslon</del>]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1841.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Groeslon</ins>]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1841.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1841&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1841&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> </table>

Irion https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pen-y-groes&diff=16577&oldid=prev 2025-10-13T09:56:54Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="cy"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Fersiwn hŷn</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Fersiwn yn ôl 10:56, 13 Hydref 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">Llinell 8:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Llinell 8:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Mae&#039;n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda&#039;r enw yn disgrifio&#039;r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Un o&#039;r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir sy&#039;n dyddio o 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr) o Ben-y-groes i gadw&#039;r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.&lt;ref&gt;Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Grioeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1841.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ar, neu ger, y groesffordd yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ato ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.&lt;ref&gt;''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),&lt;/ref&gt; Safai'r dafarn (a elwid yn [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Tafarn y Stag, Pen-y-groes|</ins>Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Grioeslon]]. Serch hynny, mae'r man degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1841.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1841&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wrth astudio&#039;r map, a&#039;r rhestr o&#039;r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho&lt;ref&gt;LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1841&lt;/ref&gt;, gellir cael argraff gwell o&#039;r pentref yn ei ddyddiau cynnar.</div></td></tr> </table>

Irion