Hugh Menander Jones - Hanes golygu

Irion am 18:25, 5 Tachwedd 2022

2022-11-05T18:25:24Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:25, 5 Tachwedd 2022
Llinell 3:		Llinell 3:
	Dichon iddo ymddiddori mewn barddoniaeth o oedran gweddol ifanc, gan iddo gael ei urddo i radd Ofydd yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 1878. Mewn adroddiad am yr eisteddfod honno, nododd ei enw fel “Hugh Jones (Menander), Llandwrog”.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.10.1878, t.5</ref> 32 oed ydoedd ar y pryd, ac mae’n amlwg ei fod wedi mabwysiadu enw barddol erbyn hynny - roedd y Menander gwreiddiol yn fardd clasurol Groegaidd a oedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ysgafn a doniol, a dichon fod hynny’n adlewyrchu chwaeth yr Hugh ifanc, ac yn sicr yn tystio i ddarllen lled eang.		Dichon iddo ymddiddori mewn barddoniaeth o oedran gweddol ifanc, gan iddo gael ei urddo i radd Ofydd yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 1878. Mewn adroddiad am yr eisteddfod honno, nododd ei enw fel “Hugh Jones (Menander), Llandwrog”.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.10.1878, t.5</ref> 32 oed ydoedd ar y pryd, ac mae’n amlwg ei fod wedi mabwysiadu enw barddol erbyn hynny - roedd y Menander gwreiddiol yn fardd clasurol Groegaidd a oedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ysgafn a doniol, a dichon fod hynny’n adlewyrchu chwaeth yr Hugh ifanc, ac yn sicr yn tystio i ddarllen lled eang.

	Ymddengys, fodd bynnag, fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn ei ddangos. Fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall roedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>		Ymddengys, fodd bynnag, fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn ei ddangos. Fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall roedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar [[John J. Evans]], ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>

	Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”. Ym 1880 fe'i codwyd yn flaenor yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]].<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), tt.250-1</ref>		Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”. Ym 1880 fe'i codwyd yn flaenor yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]].<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), tt.250-1</ref>

Cyfaill Eben am 14:29, 4 Tachwedd 2022

2022-11-04T14:29:02Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:29, 4 Tachwedd 2022
Llinell 1:		Llinell 1:
	Ganwyd '''Hugh Jones''' (1846-1928) i John ac Elin Jones, Tyddyn Difyr, [[Carmel]], [[Llandwrog Uchaf]]. Chwarelwr oedd ei dad ac yn y man dilynodd ei fab ef i’r chwarel. O’r safle ~~distadl~~ honno fe dyfodd i fod yn un o arweinwyr y diwydiant chwarelyddol a’i gymdeithas gysylltiol yn [[Dyffryn Nantlle\|Nyffryn Nantlle]]. Yn ogystal â hynny, ~~llwyddai~~ i ganfod yr amser i ymhél gydol ei oes â gwleidyddiaeth leol a llenyddiaeth. Erbyn 1871, roedd ei allu wedi arwain at swydd well, sef clerc yn y chwarel. <ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1851-1871</ref> Clywir sôn amdano erbyn 1884 fel lodjer yn Swyddfa’r Post, Carmel <ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.12.1884, t.7</ref> ac fe briododd â Priscilla, Cymraes o Lerpwl - ond gyda chysylltiadau â Diserth, Sir y Fflint - ym 1890. ~~Fe luniodd~~ englynion pert iddo fo ar yr achlysur hwnnw gan ei ffrind Alafon.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.4.1890</ref> Roedd Priscilla wedi bod yn ~~rhedeg~~ busnes gwerthu melysfwydydd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1921</ref> Erbyn 1891, cartref y teulu oedd 3 Mount Pleasant ym mhentref Carmel, ac yr oedd merch fach, Myfanwy, wedi cyrraedd, a Hugh M. Jones yn cael ei ddisgrifio fel “rheolwr chwarel lechi. Roedd y teulu’n ddigon cyfforddus eu byd yn ariannol iddynt gyflogi nyrs i ofalu am y babi.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1891</ref>.		Ganwyd '''Hugh Jones''' (1846-1928) i John ac Elin Jones, Tyddyn Difyr, [[Carmel]], [[Llandwrog Uchaf]]. Chwarelwr oedd ei dad ac yn y man dilynodd ei fab ef i’r chwarel. O’r safle ddistadl honno fe dyfodd i fod yn un o arweinwyr y diwydiant chwarelyddol a’i gymdeithas gysylltiol yn [[Dyffryn Nantlle\|Nyffryn Nantlle]]. Yn ogystal â hynny, llwyddodd i ganfod yr amser i ymhél gydol ei oes â gwleidyddiaeth leol a llenyddiaeth. Erbyn 1871, roedd ei allu wedi arwain at swydd well, sef clerc yn y chwarel. <ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1851-1871</ref> Clywir sôn amdano erbyn 1884 fel lodjer yn Swyddfa’r Post, Carmel <ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.12.1884, t.7</ref> ac fe briododd â Priscilla, Cymraes o Lerpwl - ond gyda chysylltiadau â Diserth, Sir y Fflint - ym 1890. Lluniwyd englynion pert iddo ar yr achlysur hwnnw gan ei ffrind Alafon.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.4.1890</ref> Roedd Priscilla wedi bod yn cynnal busnes gwerthu melysfwydydd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1921</ref> Erbyn 1891, cartref y teulu oedd 3 Mount Pleasant ym mhentref Carmel, ac yr oedd merch fach, Myfanwy, wedi cyrraedd, a Hugh M. Jones yn cael ei ddisgrifio fel “rheolwr chwarel lechi". Roedd y teulu’n ddigon cyfforddus eu byd yn ariannol iddynt gyflogi nyrs i ofalu am y babi.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1891</ref>.

	Dichon iddo ymddiddori mewn barddoniaeth o oedran ~~weddol~~ ifanc, gan iddo gael ei urddo i radd Ofydd yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 1878. Yn adroddiad am yr eisteddfod honno, nododd ei enw fel “Hugh Jones (Menander), Llandwrog”.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.10.1878, t.5</ref> 32 oed ydoedd ar y pryd, ac mae’n amlwg ei fod wedi mabwysiadu enw barddol erbyn hynny - roedd y Menander gwreiddiol yn fardd clasurol Groegaidd a oedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ysgafn a doniol, a dichon fod hynny’n adlewyrchu chwaeth y Hugh ifanc, ac yn sicr yn tystio i ddarllen lled eang.		Dichon iddo ymddiddori mewn barddoniaeth o oedran gweddol ifanc, gan iddo gael ei urddo i radd Ofydd yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 1878. Mewn adroddiad am yr eisteddfod honno, nododd ei enw fel “Hugh Jones (Menander), Llandwrog”.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.10.1878, t.5</ref> 32 oed ydoedd ar y pryd, ac mae’n amlwg ei fod wedi mabwysiadu enw barddol erbyn hynny - roedd y Menander gwreiddiol yn fardd clasurol Groegaidd a oedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ysgafn a doniol, a dichon fod hynny’n adlewyrchu chwaeth yr Hugh ifanc, ac yn sicr yn tystio i ddarllen lled eang.

	Ymddengys fodd bynnag fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn ~~dangos; fe’i~~ cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall ~~yr oedd~~ erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>		Ymddengys, fodd bynnag, fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn ei ddangos. Fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall roedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>

	Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”. Ym 1880 fe'i codwyd yn flaenor yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]].<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), tt.250-1</ref>		Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”. Ym 1880 fe'i codwyd yn flaenor yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]].<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), tt.250-1</ref>

	Erbyn 1894, roedd wedi cyrraedd lefel uchel yn niwydiant llechi’r dyffryn, trwy fod yn oruchwyliwr yn [[Chwarel Cornwall]] neu [[Chwarel South Dorothea]], i ddefnyddio’r enw diweddarach ar y lle.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 6.2.1894</ref> Ym 1893 symudodd y teulu o Garmel i bentref [[Tal-y-sarn]] gan wneud eu cartref yn 2 Ffordd Coedmadog.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1901</ref> Cafodd groeso mawr yn [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn]] ac fe'i galwyd yn flaenor yn syth - yr olaf yn henaduriaeth ~~Artfon~~ i dderbyn y swyddogaeth o flaenor capel heb bleidlais gudd.<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.326</ref>		Erbyn 1894, roedd wedi cyrraedd lefel uchel yn niwydiant llechi’r dyffryn, trwy fod yn oruchwyliwr yn [[Chwarel Cornwall]] neu [[Chwarel South Dorothea]], i ddefnyddio’r enw diweddarach ar y lle.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 6.2.1894</ref> Ym 1893 symudodd y teulu o Garmel i bentref [[Tal-y-sarn]] gan wneud eu cartref yn 2 Ffordd Coedmadog.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1901</ref> Cafodd groeso mawr yn [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn]] ac fe'i galwyd yn flaenor yn syth - yr olaf yn henaduriaeth Arfon i dderbyn y swyddogaeth o flaenor capel heb bleidlais gudd.<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.326</ref>

	Rhaid ei fod wedi ennill enw da ymysg y gweithwyr gan iddynt ei gynnig fel ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru wedi iddo ymadael â South Dorothea - er iddo golli yn y bleidlais olaf.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 24.3.1908</ref> Ym 1910 fe’i penodwyd yn rheolwr ar chwareli teulu Robinson yn y dyffryn.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref> ac yno y bu nes iddo ymddeol.		Rhaid ei fod wedi ennill enw da ymysg y gweithwyr gan iddynt ei gynnig fel ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru wedi iddo ymadael â South Dorothea - er iddo golli yn y bleidlais olaf.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 24.3.1908</ref> Ym 1910 fe’i penodwyd yn rheolwr ar chwareli teulu Robinson yn y dyffryn.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref> ac yno y bu nes iddo ymddeol.

	Roedd rheoli chwareli Robinson yn swydd annisgwyl iddo ei chael, gan iddo sefyll yn erbyn [[Thomas Robinson]], y perchennog, ym 1903 am le ar y Cyngor Sir, gan ei drechu; safodd ar anogaeth y Gymdeithas Radicalaidd leol, gan fod Robinson – dyn yr oedd parch cyffredinol tuag ato – yn Eglwyswr ac yn Dori, a rhaid oedd sicrhau buddugoliaeth o blaid y gweithwyr capelyddol a rhyddfrydol.<ref>''Y Cloriannydd'', 17.12.1903, t.6</ref> Bu farw Thomas Robinson fodd bynnag ym 1905, gan adael y chwareli i’w ~~tair~~ merch.		Roedd rheoli chwareli Robinson yn swydd annisgwyl iddo ei chael, gan iddo sefyll yn erbyn [[Thomas Robinson]], y perchennog, ym 1903 am le ar y Cyngor Sir, gan ei drechu; safodd ar anogaeth y Gymdeithas Radicalaidd leol, gan fod Robinson – dyn yr oedd parch cyffredinol tuag ato – yn Eglwyswr ac yn Dori, a rhaid oedd sicrhau buddugoliaeth o blaid y gweithwyr capelyddol a rhyddfrydol.<ref>''Y Cloriannydd'', 17.12.1903, t.6</ref> Bu farw Thomas Robinson fodd bynnag ym 1905, gan adael y chwareli i’w dair merch.

	Cynyddodd ~~rôl gyhoeddus~~ Menander fel aeth y blynyddoedd heibio: Gwarcheidwad a Goruchwyliwr y Tlodion cyn 1892<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.3.1892, t.8</ref>; un o aelodau cyntaf [[Cyngor Dosbarth Gwledig Gwyrfai]]<ref>''North Wales Chronicle'', 22.12.1894, t.6</ref>; ac aelod o’r Cyngor Sir.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 4.5.1900, t.5</ref>. Roedd yn aelod ffyddlon ac yn flaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, yn llywyddu yn y Cyfarfod Misol ac ati.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 28.8.1901, t.6</ref> Cyfrannai’n hael at achosion a thystebau pan ddeuai’r gofyn.<ref>e.e. ''Y Goleuad'', 17.11.1905, t.14</ref>		Cynyddodd swyddogaethau cyhoeddus Menander fel aeth y blynyddoedd heibio: Gwarcheidwad a Goruchwyliwr y Tlodion cyn 1892<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.3.1892, t.8</ref>; un o aelodau cyntaf [[Cyngor Dosbarth Gwledig Gwyrfai]]<ref>''North Wales Chronicle'', 22.12.1894, t.6</ref>; ac aelod o’r Cyngor Sir.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 4.5.1900, t.5</ref>. Roedd yn aelod ffyddlon ac yn flaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, yn llywyddu yn y Cyfarfod Misol ac ati.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 28.8.1901, t.6</ref> Cyfrannai’n hael at achosion a thystebau pan ddeuai’r gofyn.<ref>e.e. ''Y Goleuad'', 17.11.1905, t.14</ref>

	Yn y man, symudodd Menander a’i wraig i dŷ arall, Bodawel, Tal-y-sarn. Bu farw Menander ym 1928 yn 82 oed.		Yn y man, symudodd Menander a’i wraig i dŷ arall, Bodawel, Tal-y-sarn. Bu farw Menander ym 1928 yn 82 oed.

Irion am 16:19, 3 Tachwedd 2022

2022-11-03T16:19:27Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:19, 3 Tachwedd 2022
Llinell 5:		Llinell 5:
	Ymddengys fodd bynnag fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn dangos; fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall yr oedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>		Ymddengys fodd bynnag fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn dangos; fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall yr oedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>

	Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”.		Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”. Ym 1880 fe'i codwyd yn flaenor yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]].<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), tt.250-1</ref>
	Erbyn 1894, roedd wedi cyrraedd lefel uchel yn niwydiant llechi’r dyffryn, trwy fod yn oruchwyliwr yn [[Chwarel Cornwall]] neu [[Chwarel South Dorothea]], i ddefnyddio’r enw diweddarach ar y lle.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 6.2.1894</ref> ~~Tua’r amser hynny,~~ symudodd y teulu o Garmel i bentref [[Tal-y-sarn]] gan wneud eu cartref yn 2 Ffordd Coedmadog.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1901</ref> Rhaid ei fod wedi ennill enw da ymysg y gweithwyr gan iddynt ei gynnig fel ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru wedi iddo ymadael â South Dorothea - er iddo golli yn y bleidlais olaf.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 24.3.1908</ref> Ym 1910 fe’i penodwyd yn rheolwr ar chwareli teulu Robinson yn y dyffryn.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref> ac yno y bu nes iddo ymddeol.
			Erbyn 1894, roedd wedi cyrraedd lefel uchel yn niwydiant llechi’r dyffryn, trwy fod yn oruchwyliwr yn [[Chwarel Cornwall]] neu [[Chwarel South Dorothea]], i ddefnyddio’r enw diweddarach ar y lle.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 6.2.1894</ref> Ym 1893 symudodd y teulu o Garmel i bentref [[Tal-y-sarn]] gan wneud eu cartref yn 2 Ffordd Coedmadog.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1901</ref> Cafodd groeso mawr yn [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn]] ac fe'i galwyd yn flaenor yn syth - yr olaf yn henaduriaeth Artfon i dderbyn y swyddogaeth o flaenor capel heb bleidlais gudd.<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.326</ref>

			Rhaid ei fod wedi ennill enw da ymysg y gweithwyr gan iddynt ei gynnig fel ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru wedi iddo ymadael â South Dorothea - er iddo golli yn y bleidlais olaf.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 24.3.1908</ref> Ym 1910 fe’i penodwyd yn rheolwr ar chwareli teulu Robinson yn y dyffryn.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref> ac yno y bu nes iddo ymddeol.

	Roedd rheoli chwareli Robinson yn swydd annisgwyl iddo ei chael, gan iddo sefyll yn erbyn [[Thomas Robinson]], y perchennog, ym 1903 am le ar y Cyngor Sir, gan ei drechu; safodd ar anogaeth y Gymdeithas Radicalaidd leol, gan fod Robinson – dyn yr oedd parch cyffredinol tuag ato – yn Eglwyswr ac yn Dori, a rhaid oedd sicrhau buddugoliaeth o blaid y gweithwyr capelyddol a rhyddfrydol.<ref>''Y Cloriannydd'', 17.12.1903, t.6</ref> Bu farw Thomas Robinson fodd bynnag ym 1905, gan adael y chwareli i’w tair merch.		Roedd rheoli chwareli Robinson yn swydd annisgwyl iddo ei chael, gan iddo sefyll yn erbyn [[Thomas Robinson]], y perchennog, ym 1903 am le ar y Cyngor Sir, gan ei drechu; safodd ar anogaeth y Gymdeithas Radicalaidd leol, gan fod Robinson – dyn yr oedd parch cyffredinol tuag ato – yn Eglwyswr ac yn Dori, a rhaid oedd sicrhau buddugoliaeth o blaid y gweithwyr capelyddol a rhyddfrydol.<ref>''Y Cloriannydd'', 17.12.1903, t.6</ref> Bu farw Thomas Robinson fodd bynnag ym 1905, gan adael y chwareli i’w tair merch.

Irion: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ganwyd '''Hugh Jones''' (1846-1928) i John ac Elin Jones, Tyddyn Difyr, Carmel, Llandwrog Uchaf. Chwarelwr oedd ei dad ac yn y man dilynodd ei fab...'

2022-11-03T16:05:16Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ganwyd '''Hugh Jones''' (1846-1928) i John ac Elin Jones, Tyddyn Difyr, Carmel, Llandwrog Uchaf. Chwarelwr oedd ei dad ac yn y man dilynodd ei fab...'

Tudalen newydd

Ganwyd '''Hugh Jones''' (1846-1928) i John ac Elin Jones, Tyddyn Difyr, [[Carmel]], [[Llandwrog Uchaf]]. Chwarelwr oedd ei dad ac yn y man dilynodd ei fab ef i’r chwarel. O’r safle distadl honno fe dyfodd i fod yn un o arweinwyr y diwydiant chwarelyddol a’i gymdeithas gysylltiol yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]]. Yn ogystal â hynny, llwyddai i ganfod yr amser i ymhél gydol ei oes â gwleidyddiaeth leol a llenyddiaeth. Erbyn 1871, roedd ei allu wedi arwain at swydd well, sef clerc yn y chwarel. <ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1851-1871</ref> Clywir sôn amdano erbyn 1884 fel lodjer yn Swyddfa’r Post, Carmel <ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.12.1884, t.7</ref> ac fe briododd â Priscilla, Cymraes o Lerpwl - ond gyda chysylltiadau â Diserth, Sir y Fflint - ym 1890. Fe luniodd englynion pert iddo fo ar yr achlysur hwnnw gan ei ffrind Alafon.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.4.1890</ref> Roedd Priscilla wedi bod yn rhedeg busnes gwerthu melysfwydydd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1921</ref> Erbyn 1891, cartref y teulu oedd 3 Mount Pleasant ym mhentref Carmel, ac yr oedd merch fach, Myfanwy, wedi cyrraedd, a Hugh M. Jones yn cael ei ddisgrifio fel “rheolwr chwarel lechi. Roedd y teulu’n ddigon cyfforddus eu byd yn ariannol iddynt gyflogi nyrs i ofalu am y babi.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1891</ref>.

Dichon iddo ymddiddori mewn barddoniaeth o oedran weddol ifanc, gan iddo gael ei urddo i radd Ofydd yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, 1878. Yn adroddiad am yr eisteddfod honno, nododd ei enw fel “Hugh Jones (Menander), Llandwrog”.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 3.10.1878, t.5</ref> 32 oed ydoedd ar y pryd, ac mae’n amlwg ei fod wedi mabwysiadu enw barddol erbyn hynny - roedd y Menander gwreiddiol yn fardd clasurol Groegaidd a oedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ysgafn a doniol, a dichon fod hynny’n adlewyrchu chwaeth y Hugh ifanc, ac yn sicr yn tystio i ddarllen lled eang.

Ymddengys fodd bynnag fod ei ddiddordebau yn ei arwain at hanes ac ysgrifennu rhyddiaith, er iddo aros yn fardd medrus, fel mae “Dyffryn Terfyniad”, telyneg yn dathlu cadoediad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn dangos; fe’i cyhoeddwyd yn ''Y Cymro'' ym 1919.<ref>''Y Cymro'', 15.1.1919, t.5</ref> Nis enwyd ef mewn rhestr o 18 o feirdd y dyffryn ym 1888.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 8.2.1888, t.7</ref> Ymysg ei waith cyhoeddedig roedd un gyfrol, “Bywgraffiad i’r diweddar Barch. William Hughes, Talysarn”, a gyhoeddwyd ym 1881. Ymysg ei waith sylweddol arall yr oedd erthygl awdurdodol ar y Chwarelwyr yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Cyf.II,4 (Hydref 1884), tt.307-9</ref>; erthygl ar John J. Evans, ysw., FGS yn ''Y Geninen''<ref>''Y Geninen'', Rhifyn arbennig Gŵyl Dewi 1903, t.62</ref>; a chyfres o erthyglau ar hanes y chwareli yn ''Y Genedl'' ym 1914.<ref>''Y Genedl'', 13.1.1914, t.8</ref>

Yn ystod y 1880au fe ddatblygodd Hugh Jones ochr arall i’w bersonoliaeth, sef y dyn cyhoeddus a wasanaethodd ar nifer o gyrff lleol – yn ddarlithydd poblogaidd, llywydd cyfarfodydd diwylliannol, aelod o’r bwrdd ysgol lleol ac ati. Erbyn hyn hefyd roedd wedi mabwysiadu Menander fel enw canol, a bellach yr oedd pob cyfeiriad ato ar ffurf “John Menander Jones”.
Erbyn 1894, roedd wedi cyrraedd lefel uchel yn niwydiant llechi’r dyffryn, trwy fod yn oruchwyliwr yn [[Chwarel Cornwall]] neu [[Chwarel South Dorothea]], i ddefnyddio’r enw diweddarach ar y lle.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 6.2.1894</ref> Tua’r amser hynny, symudodd y teulu o Garmel i bentref [[Tal-y-sarn]] gan wneud eu cartref yn 2 Ffordd Coedmadog.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1901</ref> Rhaid ei fod wedi ennill enw da ymysg y gweithwyr gan iddynt ei gynnig fel ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru wedi iddo ymadael â South Dorothea - er iddo golli yn y bleidlais olaf.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 24.3.1908</ref> Ym 1910 fe’i penodwyd yn rheolwr ar chwareli teulu Robinson yn y dyffryn.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref> ac yno y bu nes iddo ymddeol.

Roedd rheoli chwareli Robinson yn swydd annisgwyl iddo ei chael, gan iddo sefyll yn erbyn [[Thomas Robinson]], y perchennog, ym 1903 am le ar y Cyngor Sir, gan ei drechu; safodd ar anogaeth y Gymdeithas Radicalaidd leol, gan fod Robinson – dyn yr oedd parch cyffredinol tuag ato – yn Eglwyswr ac yn Dori, a rhaid oedd sicrhau buddugoliaeth o blaid y gweithwyr capelyddol a rhyddfrydol.<ref>''Y Cloriannydd'', 17.12.1903, t.6</ref> Bu farw Thomas Robinson fodd bynnag ym 1905, gan adael y chwareli i’w tair merch.

Cynyddodd rôl gyhoeddus Menander fel aeth y blynyddoedd heibio: Gwarcheidwad a Goruchwyliwr y Tlodion cyn 1892<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.3.1892, t.8</ref>; un o aelodau cyntaf [[Cyngor Dosbarth Gwledig Gwyrfai]]<ref>''North Wales Chronicle'', 22.12.1894, t.6</ref>; ac aelod o’r Cyngor Sir.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 4.5.1900, t.5</ref>. Roedd yn aelod ffyddlon ac yn flaenor gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, yn llywyddu yn y Cyfarfod Misol ac ati.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 28.8.1901, t.6</ref> Cyfrannai’n hael at achosion a thystebau pan ddeuai’r gofyn.<ref>e.e. ''Y Goleuad'', 17.11.1905, t.14</ref>

Yn y man, symudodd Menander a’i wraig i dŷ arall, Bodawel, Tal-y-sarn. Bu farw Menander ym 1928 yn 82 oed.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Asiantwyr a rheolwyr chwareli]]
[[Categori:Haneswyr]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Awduron]]