Fferi Abermenai - Hanes golygu

Cyfaill Eben am 15:28, 9 Ebrill 2022

2022-04-09T15:28:06Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 16:28, 9 Ebrill 2022
Llinell 7:		Llinell 7:
	Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai], adalwyd 09.04.2018</ref> Pan fu farw Gruffudd yn 1137, fe adawyd elw 'porthladd a fferi Abermenai' i'w weddw Angharad.<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', (Llundain, 1939), t.469.</ref> Ar ôl i goron Lloegr feddiannu gogledd Cymru, mae Abermenai'n ymddangos yng nghyfrifon y brenin, a hynny o 1296 ymlaen, pan oedd y rhent yn £4 y flwyddyn, swm sylweddol iawn yr adeg honno. Mae'n glir hefyd fod swyddogion y goron hefyd yn talu am gostau megis atgyweirio'r cwch fferi.<ref>H.R. Davies, ''The Conway and the Menai Ferries'' (Caerdydd, 1966),t.78</ref>		Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai], adalwyd 09.04.2018</ref> Pan fu farw Gruffudd yn 1137, fe adawyd elw 'porthladd a fferi Abermenai' i'w weddw Angharad.<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', (Llundain, 1939), t.469.</ref> Ar ôl i goron Lloegr feddiannu gogledd Cymru, mae Abermenai'n ymddangos yng nghyfrifon y brenin, a hynny o 1296 ymlaen, pan oedd y rhent yn £4 y flwyddyn, swm sylweddol iawn yr adeg honno. Mae'n glir hefyd fod swyddogion y goron hefyd yn talu am gostau megis atgyweirio'r cwch fferi.<ref>H.R. Davies, ''The Conway and the Menai Ferries'' (Caerdydd, 1966),t.78</ref>

	Yn y 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu i awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er, wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth coron Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares. Yn Saesneg, yr adeg hon, gelwid Abermenai yn 'Southcrook'.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.30</ref> Erbyn 1437, fodd bynnag, rhentodd brenin Lloegr y fferi i Thomas Aldenham (dyn a oedd yn aelod o'r llys brenhinol yn Llundain), ac erbyn 1442 roedd dyn o'r enw Thomas Spicer yn gyd-denant gydag Aldenham. Mae hyn yn ddiddorol gan fod teulu Spicer yn un o hen deuluoedd masnachol Caernarfon, sy'n awgrymu fod rheolaeth y fferi'n rhannol yn nwylo lleol. Roedd y cyfrifon, sy'n tystio i hyn hyd heddiw, fodd bynnag, yn gyfrifoldeb rhingyll (sef swyddog brenin Lloegr oedd yn hel trethi a rhenti drosto) a weithredai dros ~~cwmwd~~ Dindaethwy yn Ynys Môn. Yn weinyddol, felly, cyfrifid Abermenai yn rhan o adnoddau Môn yn hytrach nag Uwchgwyrfai, ac yr oedd tŷ ar gyfer cychwr y fferi.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.46, 57.</ref> Roedd tŷ fferi yn Abermenai (mae'n debyg ar ochr Môn) cyn 1493, a hwnnw'n adeilad o gerrig, gan fod arian wedi ei wario ar ei atgyweirio'r flwyddyn honno.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.81</ref>		Yn y 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu i awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er, wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth coron Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares. Yn Saesneg, yr adeg hon, gelwid Abermenai yn 'Southcrook'.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.30</ref> Erbyn 1437, fodd bynnag, rhentodd brenin Lloegr y fferi i Thomas Aldenham (dyn a oedd yn aelod o'r llys brenhinol yn Llundain), ac erbyn 1442 roedd dyn o'r enw Thomas Spicer yn gyd-denant gydag Aldenham. Mae hyn yn ddiddorol gan fod teulu Spicer yn un o hen deuluoedd masnachol Caernarfon, sy'n awgrymu fod rheolaeth y fferi'n rhannol yn nwylo lleol. Roedd y cyfrifon, sy'n tystio i hyn hyd heddiw, fodd bynnag, yn gyfrifoldeb rhingyll (sef swyddog brenin Lloegr oedd yn hel trethi a rhenti drosto) a weithredai dros gwmwd Dindaethwy yn Ynys Môn. Yn weinyddol, felly, cyfrifid Abermenai yn rhan o adnoddau Môn yn hytrach nag Uwchgwyrfai, ac yr oedd tŷ ar gyfer cychwr y fferi.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.46, 57.</ref> Roedd tŷ fferi yn Abermenai (mae'n debyg ar ochr Môn) cyn 1493, a hwnnw'n adeilad o gerrig, gan fod arian wedi ei wario ar ei atgyweirio'r flwyddyn honno.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.81</ref>

	Bu nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid ac Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw tŷ'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.		Bu nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid ac Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw tŷ'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.

Cyfaill Eben am 17:10, 7 Ionawr 2022

2022-01-07T17:10:50Z

Cledrau am 19:07, 23 Rhagfyr 2018

2018-12-23T19:07:28Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 20:07, 23 Rhagfyr 2018
Llinell 20:		Llinell 20:

	Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref> Mae'n ymddangos mai yng nghanol y 19g y daeth y fferi i ben. Nid oes unrhyw drac bellach at ben draw penrhyn Belan a phob ôl o ddefnydd o'r fferi wedi diflannu o ochr ddeheuol y culfor.		Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref> Mae'n ymddangos mai yng nghanol y 19g y daeth y fferi i ben. Nid oes unrhyw drac bellach at ben draw penrhyn Belan a phob ôl o ddefnydd o'r fferi wedi diflannu o ochr ddeheuol y culfor.



	~~{{eginyn}}~~

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 14:31, 10 Ebrill 2018

2018-04-10T14:31:38Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 15:31, 10 Ebrill 2018
Llinell 11:		Llinell 11:
	Mae nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, oedd yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid a Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw ty'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.		Mae nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, oedd yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid a Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw ty'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.

	Mae [[Mapiau Uwchgwyrfai\|mapiau o Uwchgwyrfai]] yn tueddu dangos ffordd neu drac i Abermenai yn ystod y 18-19g (er enghriafft map John Ogilby, 1720)<ref>copi yn Archifdy Caernarfon</ref>. Erbyn y 18g hefyd, cawn fwy o ~~fanyliono'r~~ fferi. Roedd tŷ ~~fferio~~ ryw fath o bobtu'r culfor, ac yn ogystal â chychod yn croesi'n syth, croesai cychod o ochr Môn i harbwr Caernarfoin ar ddydd Sadwrn, sef diwrnod marchnad Caernarfon. Yn 1711, roedd dau gwch ar gael ar gyfer y gwasanaeth, ond yr oedd angen am un newydd, a fyddai'n costio o leiaf £50. <ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt.194-5.</ref> Roedd croesi'n gallu bod yn beryglus, oherwydd dyluniad y cychod yn gymaint ag yr oedd y tywydd yn gallu creu problemau. Yn ôl William Bingley, cafwyd trychineb ym 1664 pan suddodd cwch Abermenai:		Mae [[Mapiau Uwchgwyrfai\|mapiau o Uwchgwyrfai]] yn tueddu dangos ffordd neu drac i Abermenai yn ystod y 18-19g (er enghriafft map John Ogilby, 1720)<ref>copi yn Archifdy Caernarfon</ref>. Erbyn y 18g hefyd, cawn fwy o fanylion am y fferi. Roedd tŷ fferi o ryw fath o bobtu'r culfor, ac yn ogystal â chychod yn croesi'n syth, croesai cychod o ochr Môn i harbwr Caernarfoin ar ddydd Sadwrn, sef diwrnod marchnad Caernarfon. Yn 1711, roedd dau gwch ar gael ar gyfer y gwasanaeth, ond yr oedd angen am un newydd, a fyddai'n costio o leiaf £50. <ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt.194-5.</ref> Roedd croesi'n gallu bod yn beryglus, oherwydd dyluniad y cychod yn gymaint ag yr oedd y tywydd yn gallu creu problemau. Yn ôl William Bingley, cafwyd trychineb ym 1664 pan suddodd cwch Abermenai:

	"Roedd y cwch wedi cyrraedd Abermenai ac roedd y teithwyr ar fin mynd i'r lan pan digwyddodd camddealltwriaeth parthed ceiniog yn ychwanegol nad oedd y teithwyr yn fodlon ei dalu. Yn ystod y cecru. llifodd y cwch i fan lle roedd y dŵr yn ddwfn, lle trôdd drosodd, ac er ei fod y pryd hynny ond ychydig lathenni o'r lan, fe farwodd saith deg naw o'r teithwyr, a dim ond un yn dianc. Credai'r werin mai gweithrediad ar ran y nefoedd oedd hyn gan fods y cwch wedi ei adeiladu gyda choed a ddygwyd o Abaty Llanddwyn."<ref>W. Bingley, ''North Wales'', Cyf. I, t.280.</ref>		"Roedd y cwch wedi cyrraedd Abermenai ac roedd y teithwyr ar fin mynd i'r lan pan digwyddodd camddealltwriaeth parthed ceiniog yn ychwanegol nad oedd y teithwyr yn fodlon ei dalu. Yn ystod y cecru. llifodd y cwch i fan lle roedd y dŵr yn ddwfn, lle trôdd drosodd, ac er ei fod y pryd hynny ond ychydig lathenni o'r lan, fe farwodd saith deg naw o'r teithwyr, a dim ond un yn dianc. Credai'r werin mai gweithrediad ar ran y nefoedd oedd hyn gan fods y cwch wedi ei adeiladu gyda choed a ddygwyd o Abaty Llanddwyn."<ref>W. Bingley, ''North Wales'', Cyf. I, t.280.</ref>
Llinell 19:		Llinell 19:
	Digwyddodd drychineb arall i gwch Abermenai 5 Rhagfyr 1785, ac eto, dim ond un a oroesodd y suddo, ac eto ar un o'r croesiadau i dref Caernarfon ar gyfer y farchnad. Aeth y cwch yn sownd ar dywod yng nghanol y Fenai ar adeg llanw isel, ond ar ôl treulio noson ddychrynllyd o anghysurus, fe foddodd pawb ond un, Hugh Williams, Tŷ'n Llwydan, Aberffraw, pan ddaeth y llanw i mewn.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt. 308-9 (ar ol Bingley, tt.281-6)</ref>		Digwyddodd drychineb arall i gwch Abermenai 5 Rhagfyr 1785, ac eto, dim ond un a oroesodd y suddo, ac eto ar un o'r croesiadau i dref Caernarfon ar gyfer y farchnad. Aeth y cwch yn sownd ar dywod yng nghanol y Fenai ar adeg llanw isel, ond ar ôl treulio noson ddychrynllyd o anghysurus, fe foddodd pawb ond un, Hugh Williams, Tŷ'n Llwydan, Aberffraw, pan ddaeth y llanw i mewn.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt. 308-9 (ar ol Bingley, tt.281-6)</ref>

	Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref>		Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref> Mae'n ymddangos mai yng nghanol y 19g y daeth y fferi i ben. Nid oes unrhyw drac bellach at ben draw penrhyn Belan a phob ôl o ddefnydd o'r fferi wedi diflannu o ochr ddeheuol y culfor.


	Mae'r llif trwy gulfor Abermenai'n gallu bod yn beryglus o gyflym a thwyllodrus er bod cyfnod rhwng lannw a llanw pan mae'n fwy diogel i hwylio dros yr aber. Bu llongau masnachol oedd yn hwylio i ac o borthladd Caernarfon yn mynd trwy'r culfor dros y canrifoedd, a pharhaodd yr arfer gyda llongau a gariai olew i ddepo ar gei Doc Fictoria tan ddiwedd y 1980au, ac fe gadwyd y sianel yn glir gan y 'cwch mwd', y stemar ''Seiont II'', nes i hwnnw dorri i lawr. Dechreuodd dywod hel yn yr aber, a dywedir i'r llong olew olaf i geisio hwylio'r ffordd yna grafu gwaelod y môr. Wedi hynny am ychydig, daeth y llongau olew i Gaernarfon ar hyd y Fenai o gyfeiriad Biwmares, nes i'r depo gau.

	{{eginyn}}		{{eginyn}}

Irion: Symudodd Heulfryn y dudalen Abermenai i Fferi Abermenai heb adael dolen ailgyfeirio

2018-04-10T14:24:00Z

Symudodd Heulfryn y dudalen Abermenai i Fferi Abermenai heb adael dolen ailgyfeirio

← Fersiwn hŷn	Fersiwn yn ôl 15:24, 10 Ebrill 2018
(Dim gwahaniaeth)

Irion am 16:28, 9 Ebrill 2018

2018-04-09T16:28:15Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:28, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|~~300px~~\|de\|Yr hen dŷ fferi]]		[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|400px\|de\|Yr hen dŷ fferi]]
	[[Delwedd:~~morrissiart~~.~~jpg~~\|bawd\|~~300px~~\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]		[[Delwedd:Morrissiart.jpeg\|bawd\|400px\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.

Irion am 16:25, 9 Ebrill 2018

2018-04-09T16:25:31Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:25, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
			[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|300px\|de\|Yr hen dŷ fferi]]
			[[Delwedd:morrissiart.jpg\|bawd\|300px\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.

Irion am 09:55, 9 Ebrill 2018

2018-04-09T09:55:31Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 10:55, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon ~~heblaw amy man lle codwyd Pont Menai~~, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn.		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.

	Ceir ~~sawl~~ cyfeiriad ~~cynnar~~ at Abermenai~~. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd~~, ~~brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan~~ y ~~Daniaid~~ o ~~ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai, adalwyd 09.04~~.~~2018</ref>~~		Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd cainc y Mabinogi, ac felly mae defnyddioldeb ac arwyddocâd y lle'n ymestyn yn ôl am ganrifoedd lawer ond nad miloedd o flynyddoedd.

	~~Yny 15g~~, ~~talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer~~ o ~~hawliau~~, ~~gan gynnwys rheoli fferi~~ Abermenai, sy'~~n tueddu ag awgrymu fod y~~ fferi ~~hon yn bwysicach~~ i ~~Fôn nag~~ i ~~Uwchgwyrfai - er wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth corob~~ Lloegr, ~~fel~~ y ~~fwrdeisdref~~ a ~~sefydlwyd gan Iorwerth I~~ pan ~~symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o~~'~~u cartrefi i wneud lle i~~'~~w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares~~.		Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai], adalwyd 09.04.2018</ref> Pan fu farw Gruffudd, fe adawyd elw 'porthladd a fferi Abermenai' i'w weddw Angharad.<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', (Llundain, 1939), t.469.</ref> Ar ôl i goron Lloegr feddiannu gogledd Cymru, mae Abermenai'n ymddangos yng ngyfrifon y brenin, a hynny o 1296 ymlaen, pan oedd y rhent yn £4 y flwyddyn, swm sylweddol iawn yr adeg honno. Mae'n glir hefyd fod swyddogion y goron hefyd yn talu am gosatu megis atgyweirio'r cwch fferi.<ref>H.R. Davies, ''The Conway and the Menai Ferries'' (Caerdydd, 1966),t.78</ref>

	~~Ceir cyfeiriad at~~ Abermenai ym ~~mhedwaredd cainc~~ y ~~Mabinogi hefyd~~, ac felly ~~mae defnyddioldeb~~ ac ~~arwyddocâd~~ y ~~lle~~'n ~~ymestyn yn ôl am ganrifoedd lawer ond nad miloedd~~ o ~~flynyddoedd~~.		Yn y 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu ag awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth corob Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares. Yn Saesneg, yr adeg hon, gelwid Abermenai yn 'Southcrook'.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.30</ref> Erbyn 1437, fodd bynnag, rhentodd brenin Lloegr y fferi i Thomas Aldenham (dyn oedd yn aelod o'r llys brenhinol yn Llundain), ac erbyn 1442 roedd dyn o'r enw Thomas Spicer yn cyd-denant gydag Aldenham. Mae hyn yn ddiddorol gan fod teulu Spicer yn un o hen deuluoedd masnachol Caernarfon, sy'n awgrymu fod rheolaeth y fferi'n rhannol yn nwylo lleol. Roedd y cyfrifon sy'n tystio i hyn hyd heddiw, fodd bynnag, yn gyfrifoldeb rhingyll (sef swyddog brenin Lloegr oedd yn hel trethi a rhentu drosto a weithredodd dros cwmwd Dindaethwy yn Ynys Môn. Yn weinyddol felly cyfrifid Abermenai yn rhan o adnoddau Môn yn hytrach nag Uwchgwyrfai, ac yr oedd tŷ ar gyfer cychwr y fferi.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.46, 57.</ref> Roedd tŷ fferi yn Abermenai (mae'n debyg ar ochr Môn) cyn 1493, a hynny'n adeilad o gerrig, gan fod arian wedi ei wario ar ei atgyweirio'r flwyddyn honno.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.81</ref>

	Mae'r llif trwy gulfor Abermenai'n gallu bod yn beryglus o gyflym a thwyllodrus er bod cyfnod rhwng lannw a llanw pan mae'n fwy diogel i hwylio dros yr aber. Bu llongau masnachol oedd yn hwylio i ac o borthladd Caernarfon yn mynd trwy'r culfor dros y canrifoedd, a pharhaodd yr arfer gyda llongau a gariai olew i ddepo ar gei Doc Fictoria tan ddiwedd y 1980au, ac fe gadwyd y sianel yn glir gan y 'cwch mwd', y stemar ''Seiont II'', nes i hwnnw dorri i lawr. Dechreuodd dywod hel yn yr aber, a dywedir i'r llong olew olaf i geisio hwylio'r ffordd yna grafu gwaelod y môr. Wedi hynny am ychydig, daeth y llongau olew i Gaernarfon ar hyd ~~yFenai ogyfeiriad~~ Biwmares, nes i'r depo gau.		Mae nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, oedd yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid a Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw ty'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.

			Mae [[Mapiau Uwchgwyrfai\|mapiau o Uwchgwyrfai]] yn tueddu dangos ffordd neu drac i Abermenai yn ystod y 18-19g (er enghriafft map John Ogilby, 1720)<ref>copi yn Archifdy Caernarfon</ref>. Erbyn y 18g hefyd, cawn fwy o fanyliono'r fferi. Roedd tŷ fferio ryw fath o bobtu'r culfor, ac yn ogystal â chychod yn croesi'n syth, croesai cychod o ochr Môn i harbwr Caernarfoin ar ddydd Sadwrn, sef diwrnod marchnad Caernarfon. Yn 1711, roedd dau gwch ar gael ar gyfer y gwasanaeth, ond yr oedd angen am un newydd, a fyddai'n costio o leiaf £50. <ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt.194-5.</ref> Roedd croesi'n gallu bod yn beryglus, oherwydd dyluniad y cychod yn gymaint ag yr oedd y tywydd yn gallu creu problemau. Yn ôl William Bingley, cafwyd trychineb ym 1664 pan suddodd cwch Abermenai:

			"Roedd y cwch wedi cyrraedd Abermenai ac roedd y teithwyr ar fin mynd i'r lan pan digwyddodd camddealltwriaeth parthed ceiniog yn ychwanegol nad oedd y teithwyr yn fodlon ei dalu. Yn ystod y cecru. llifodd y cwch i fan lle roedd y dŵr yn ddwfn, lle trôdd drosodd, ac er ei fod y pryd hynny ond ychydig lathenni o'r lan, fe farwodd saith deg naw o'r teithwyr, a dim ond un yn dianc. Credai'r werin mai gweithrediad ar ran y nefoedd oedd hyn gan fods y cwch wedi ei adeiladu gyda choed a ddygwyd o Abaty Llanddwyn."<ref>W. Bingley, ''North Wales'', Cyf. I, t.280.</ref>

			Croesai ar fferi Abermenai wnaeth Daniel Defoe pan ymwelodd â Chaernarfon ar ei ffordd i Fôn tua 1724 "o ran ymyrraeth'' er mwyn gweld Iwerddon o gyfeiriad arall - er nad oedd o wedi llwyddo oherwydd y tywydd yng Nghaergybi!<ref>Daniel Defoe, ''A tour through the whole island of Great Britain'', llythyr 6, (golygyddiad gwe, Priysgol Adelaide), [https://ebooks.adelaide.edu.au/d/defoe/daniel/britain/index.html], adalwyd 09.04.2018</ref>

			Digwyddodd drychineb arall i gwch Abermenai 5 Rhagfyr 1785, ac eto, dim ond un a oroesodd y suddo, ac eto ar un o'r croesiadau i dref Caernarfon ar gyfer y farchnad. Aeth y cwch yn sownd ar dywod yng nghanol y Fenai ar adeg llanw isel, ond ar ôl treulio noson ddychrynllyd o anghysurus, fe foddodd pawb ond un, Hugh Williams, Tŷ'n Llwydan, Aberffraw, pan ddaeth y llanw i mewn.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt. 308-9 (ar ol Bingley, tt.281-6)</ref>

			Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref>

			Mae'r llif trwy gulfor Abermenai'n gallu bod yn beryglus o gyflym a thwyllodrus er bod cyfnod rhwng lannw a llanw pan mae'n fwy diogel i hwylio dros yr aber. Bu llongau masnachol oedd yn hwylio i ac o borthladd Caernarfon yn mynd trwy'r culfor dros y canrifoedd, a pharhaodd yr arfer gyda llongau a gariai olew i ddepo ar gei Doc Fictoria tan ddiwedd y 1980au, ac fe gadwyd y sianel yn glir gan y 'cwch mwd', y stemar ''Seiont II'', nes i hwnnw dorri i lawr. Dechreuodd dywod hel yn yr aber, a dywedir i'r llong olew olaf i geisio hwylio'r ffordd yna grafu gwaelod y môr. Wedi hynny am ychydig, daeth y llongau olew i Gaernarfon ar hyd y Fenai o gyfeiriad Biwmares, nes i'r depo gau.

	{{eginyn}}		{{eginyn}}

Irion am 08:25, 9 Ebrill 2018

2018-04-09T08:25:24Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:25, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon heblaw amy man lle codwyd Pont Menai, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teiithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae yna draeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai. Noda [[Gerallt Gymro]] iddo fo, yr Archesgob Baldwin a'u mintai, groesi'r Fenai yn fan hyn ar eu taith ym 1188 i godi byddin i ymladd yn y Trydedd Groesgad.<ref>Wicipedia: ''Gerallt Gymro'' https://cy.wikipedia.org/wiki/Gerallt_Gymro, adalwyd 09.04.2018 </ref>		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon heblaw amy man lle codwyd Pont Menai, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn.

			Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai, adalwyd 09.04.2018</ref>

			Yny 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu ag awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth corob Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares.

			Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd cainc y Mabinogi hefyd, ac felly mae defnyddioldeb ac arwyddocâd y lle'n ymestyn yn ôl am ganrifoedd lawer ond nad miloedd o flynyddoedd.

			Mae'r llif trwy gulfor Abermenai'n gallu bod yn beryglus o gyflym a thwyllodrus er bod cyfnod rhwng lannw a llanw pan mae'n fwy diogel i hwylio dros yr aber. Bu llongau masnachol oedd yn hwylio i ac o borthladd Caernarfon yn mynd trwy'r culfor dros y canrifoedd, a pharhaodd yr arfer gyda llongau a gariai olew i ddepo ar gei Doc Fictoria tan ddiwedd y 1980au, ac fe gadwyd y sianel yn glir gan y 'cwch mwd', y stemar ''Seiont II'', nes i hwnnw dorri i lawr. Dechreuodd dywod hel yn yr aber, a dywedir i'r llong olew olaf i geisio hwylio'r ffordd yna grafu gwaelod y môr. Wedi hynny am ychydig, daeth y llongau olew i Gaernarfon ar hyd yFenai ogyfeiriad Biwmares, nes i'r depo gau.

	{{eginyn}}		{{eginyn}}

Irion am 07:59, 9 Ebrill 2018

2018-04-09T07:59:45Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 08:59, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon heblaw amy man lle codwyd Pont Menai, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teiithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar ~~ggfnodau~~ o drai, ac mae ~~traeth~~ gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai. Noda [[Gerallt Gymro]] iddo fo, yr Archesgob Baldwin a'u mintai, groesi'r Fenai yn fan hyn ar eu taith ym 1188 i godi byddin i ymladd yn y Trydedd Groesgad.<ref>Wicipedia: ''Gerallt Gymro'' https://cy.wikipedia.org/wiki/Gerallt_Gymro, adalwyd 09.04.2018 </ref>		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon heblaw amy man lle codwyd Pont Menai, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teiithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae yna draeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai. Noda [[Gerallt Gymro]] iddo fo, yr Archesgob Baldwin a'u mintai, groesi'r Fenai yn fan hyn ar eu taith ym 1188 i godi byddin i ymladd yn y Trydedd Groesgad.<ref>Wicipedia: ''Gerallt Gymro'' https://cy.wikipedia.org/wiki/Gerallt_Gymro, adalwyd 09.04.2018 </ref>

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:28, 9 Ebrill 2018
Llinell 1:		Llinell 1:
	[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|~~300px~~\|de\|Yr hen dŷ fferi]]		[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|400px\|de\|Yr hen dŷ fferi]]
	[[Delwedd:~~morrissiart~~.~~jpg~~\|bawd\|~~300px~~\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]		[[Delwedd:Morrissiart.jpeg\|bawd\|400px\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n man croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Ben Llŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:10, 7 Ionawr 2022
Llinell 1:		Llinell 1:
	[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|400px\|de\|Yr hen dŷ fferi]]		[[Delwedd:tyfferi.jpg\|bawd\|400px\|de\|Yr hen dŷ fferi]]
	[[Delwedd:Morrissiart.jpeg\|bawd\|400px\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]		[[Delwedd:Morrissiart.jpeg\|bawd\|400px\|de\|Siart Lewis Morris, c1750, yn dangos Abermenai]]
	'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon, ac yn y gorffennol, bu'n ~~man~~ croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o ~~Ben Llŷn~~. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.		'''Abermenai''' yw enw'r culfor lle mae Afon Menai'n ymarllwys i [[Bae Caernarfon\|Fae Caernarfon]]. Dyma fan mwyaf cul yr holl afon ac, yn y gorffennol, bu'n fan croesi i Ynys Môn ar gyfer teithwyr o Lŷn. Pan oedd teithio ar draws y tir yn y Canol Oesoedd yn anodd oherwydd diffyg ffyrdd a'r holl fannau gwlyb heb eu traenio - yn arbennig ar dir isel ger y môr, yn aml y ffordd hawsaf oedd ar hyd traethau ar gyfnodau o drai, ac mae traeth gweddol dywodlyd yr holl ffordd o [[Aberdesach]] i ben draw penrhyn [[Belan]] ar lan Abermenai.

	Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd ~~cainc~~ y Mabinogi, ac felly mae defnyddioldeb ac arwyddocâd y lle'n ymestyn yn ôl am ganrifoedd lawer ond nad miloedd o flynyddoedd.		Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd gainc y Mabinogi, ac felly mae defnyddioldeb ac arwyddocâd y lle'n ymestyn yn ôl am ganrifoedd lawer ond nad miloedd o flynyddoedd.

	Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai], adalwyd 09.04.2018</ref> Pan fu farw Gruffudd, fe adawyd elw 'porthladd a fferi Abermenai' i'w weddw Angharad.<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', (Llundain, 1939), t.469.</ref> Ar ôl i goron Lloegr feddiannu gogledd Cymru, mae Abermenai'n ymddangos yng ~~ngyfrifon~~ y brenin, a hynny o 1296 ymlaen, pan oedd y rhent yn £4 y flwyddyn, swm sylweddol iawn yr adeg honno. Mae'n glir hefyd fod swyddogion y goron hefyd yn talu am ~~gosatu~~ megis atgyweirio'r cwch fferi.<ref>H.R. Davies, ''The Conway and the Menai Ferries'' (Caerdydd, 1966),t.78</ref>		Ceir sawl cyfeiriad cynnar at Abermenai. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn.<ref>Wicipedia, ''Abermenai'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/Abermenai], adalwyd 09.04.2018</ref> Pan fu farw Gruffudd yn 1137, fe adawyd elw 'porthladd a fferi Abermenai' i'w weddw Angharad.<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', (Llundain, 1939), t.469.</ref> Ar ôl i goron Lloegr feddiannu gogledd Cymru, mae Abermenai'n ymddangos yng nghyfrifon y brenin, a hynny o 1296 ymlaen, pan oedd y rhent yn £4 y flwyddyn, swm sylweddol iawn yr adeg honno. Mae'n glir hefyd fod swyddogion y goron hefyd yn talu am gostau megis atgyweirio'r cwch fferi.<ref>H.R. Davies, ''The Conway and the Menai Ferries'' (Caerdydd, 1966),t.78</ref>

	Yn y 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu ag awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth ~~corob~~ Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares. Yn Saesneg, yr adeg hon, gelwid Abermenai yn 'Southcrook'.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.30</ref> Erbyn 1437, fodd bynnag, rhentodd brenin Lloegr y fferi i Thomas Aldenham (dyn oedd yn aelod o'r llys brenhinol yn Llundain), ac erbyn 1442 roedd dyn o'r enw Thomas Spicer yn ~~cyd~~-denant gydag Aldenham. Mae hyn yn ddiddorol gan fod teulu Spicer yn un o hen deuluoedd masnachol Caernarfon, sy'n awgrymu fod rheolaeth y fferi'n rhannol yn nwylo lleol. Roedd y cyfrifon sy'n tystio i hyn hyd heddiw, fodd bynnag, yn gyfrifoldeb rhingyll (sef swyddog brenin Lloegr oedd yn hel trethi a ~~rhentu~~ drosto a ~~weithredodd~~ dros cwmwd Dindaethwy yn Ynys Môn. Yn weinyddol felly cyfrifid Abermenai yn rhan o adnoddau Môn yn hytrach nag Uwchgwyrfai, ac yr oedd tŷ ar gyfer cychwr y fferi.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.46, 57.</ref> Roedd tŷ fferi yn Abermenai (mae'n debyg ar ochr Môn) cyn 1493, a ~~hynny~~'n adeilad o gerrig, gan fod arian wedi ei wario ar ei atgyweirio'r flwyddyn honno.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.81</ref>		Yn y 15g, talai bwrdeisdref Niwbwrch rent i frenin Lloegr am nifer o hawliau, gan gynnwys rheoli fferi Abermenai, sy'n tueddu i awgrymu fod y fferi hon yn bwysicach i Fôn nag i Uwchgwyrfai - er, wrth gwrs, roedd Niwbwrch yn greadigaeth coron Lloegr, fel y fwrdeisdref a sefydlwyd gan Iorwerth I pan symudwyd trigolion Cymraeg Llanfaes o'u cartrefi i wneud lle i'w fwrdeistref a chastell newydd ym Miwmares. Yn Saesneg, yr adeg hon, gelwid Abermenai yn 'Southcrook'.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.30</ref> Erbyn 1437, fodd bynnag, rhentodd brenin Lloegr y fferi i Thomas Aldenham (dyn a oedd yn aelod o'r llys brenhinol yn Llundain), ac erbyn 1442 roedd dyn o'r enw Thomas Spicer yn gyd-denant gydag Aldenham. Mae hyn yn ddiddorol gan fod teulu Spicer yn un o hen deuluoedd masnachol Caernarfon, sy'n awgrymu fod rheolaeth y fferi'n rhannol yn nwylo lleol. Roedd y cyfrifon, sy'n tystio i hyn hyd heddiw, fodd bynnag, yn gyfrifoldeb rhingyll (sef swyddog brenin Lloegr oedd yn hel trethi a rhenti drosto) a weithredai dros cwmwd Dindaethwy yn Ynys Môn. Yn weinyddol, felly, cyfrifid Abermenai yn rhan o adnoddau Môn yn hytrach nag Uwchgwyrfai, ac yr oedd tŷ ar gyfer cychwr y fferi.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.46, 57.</ref> Roedd tŷ fferi yn Abermenai (mae'n debyg ar ochr Môn) cyn 1493, a hwnnw'n adeilad o gerrig, gan fod arian wedi ei wario ar ei atgyweirio'r flwyddyn honno.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.81</ref>

	~~Mae~~ nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, ~~oedd~~ yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid a Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw ty'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.		Bu nifer o brydleswyr, rhai'n Gymry a rhai'n aelodau o'r llys brenhinol yn Llundain, yn rhentu'r fferi dros y ddau gan mlynedd nesaf - er nad oeddynt hwy'n bersonol yn gweithio fel y cychwyr. Mewn ewyllys o 1593 <ref>Ewyllys Huw Lloid, Bodwyn uchaf, Trewalchmai, PCC 12 Stott)</ref>, nodir enwau'r cychwyr am y tro cyntaf, efallai - sef Richard ap Thomas, Lewis ap Evan Lloid ac Evan ap Llywelyn - gan nad oeddynt wedi cadw tŷ'r fferi mewn cyflwr da, a byddai'n costio £20.13.4c i'w atgyweirio.

	Mae [[Mapiau Uwchgwyrfai\|mapiau o Uwchgwyrfai]] yn tueddu ~~dangos~~ ffordd neu drac i Abermenai yn ystod y 18-19g (er ~~enghriafft~~ map John Ogilby, 1720)<ref>copi yn Archifdy Caernarfon</ref>. Erbyn y 18g hefyd, cawn fwy o fanylion am y fferi. Roedd tŷ fferi o ryw fath o bobtu'r culfor, ac yn ogystal â chychod yn croesi'n syth, croesai cychod o ochr Môn i harbwr ~~Caernarfoin~~ ar ddydd Sadwrn, sef diwrnod marchnad Caernarfon. Yn 1711, roedd dau gwch ar gael ar gyfer y gwasanaeth, ond ~~yr oedd~~ angen am un newydd, a fyddai'n costio o leiaf £50. <ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt.194-5.</ref> Roedd croesi'n gallu bod yn beryglus, ~~oherwydd~~ dyluniad y cychod yn ~~gymaint ag yr oedd y~~ tywydd yn gallu creu problemau. Yn ôl William Bingley, cafwyd trychineb ym 1664 pan suddodd cwch Abermenai:		Mae [[Mapiau Uwchgwyrfai\|mapiau o Uwchgwyrfai]] yn tueddu i ddangos ffordd neu drac i Abermenai yn ystod y 18-19g (er enghraifft map John Ogilby, 1720)<ref>copi yn Archifdy Caernarfon</ref>. Erbyn y 18g hefyd, cawn fwy o fanylion am y fferi. Roedd tŷ fferi o ryw fath o bobtu'r culfor, ac yn ogystal â chychod yn croesi'n syth, croesai cychod hefyd o ochr Môn i harbwr Caernarfon ar ddydd Sadwrn, sef diwrnod marchnad Caernarfon. Yn 1711, roedd dau gwch ar gael ar gyfer y gwasanaeth, ond roedd angen am un newydd, a fyddai'n costio o leiaf £50. <ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt.194-5.</ref> Roedd croesi'n gallu bod yn beryglus, gyda dyluniad y cychod eu hunain, yn ogystal â'r tywydd, yn gallu creu problemau. Yn ôl William Bingley, cafwyd trychineb ym 1664 pan suddodd cwch Abermenai:

	"Roedd y cwch wedi cyrraedd Abermenai ac roedd y teithwyr ar fin mynd i'r lan pan ~~digwyddodd~~ camddealltwriaeth parthed ceiniog yn ychwanegol nad oedd y teithwyr yn fodlon ei dalu. Yn ystod y cecru~~. llifodd~~ y cwch i fan lle roedd y dŵr yn ddwfn, lle ~~trôdd~~ drosodd, ac er ei fod y pryd hynny ond ychydig lathenni o'r lan, ~~fe farwodd~~ saith deg naw o'r teithwyr, a dim ond un ~~yn dianc~~. Credai'r werin mai ~~gweithrediad ar ran y nefoedd~~ oedd hyn gan ~~fods~~ y cwch wedi ei adeiladu gyda choed a ddygwyd o Abaty Llanddwyn."<ref>W. Bingley, ''North Wales'', Cyf. I, t.280.</ref>		"Roedd y cwch wedi cyrraedd Abermenai ac roedd y teithwyr ar fin mynd i'r lan pan ddigwyddodd camddealltwriaeth parthed codi ceiniog yn ychwanegol nad oedd y teithwyr yn fodlon ei dalu. Yn ystod y cecru llithrodd y cwch i fan lle roedd y dŵr yn ddwfn, lle trodd drosodd ac, er ei fod y pryd hynny ond ychydig lathenni o'r lan, bu farw saith deg naw o'r teithwyr, a dim ond un lwyddodd i ddianc. Credai'r werin mai cosb ddwyfol oedd hyn gan fod y cwch wedi ei adeiladu gyda choed a ddygwyd o Abaty Llanddwyn."<ref>W. Bingley, ''North Wales'', Cyf. I, t.280.</ref>

	~~Croesai~~ ar fferi Abermenai wnaeth Daniel Defoe pan ymwelodd â Chaernarfon ar ei ffordd i Fôn tua 1724 "o ran ymyrraeth'' er mwyn gweld Iwerddon o gyfeiriad arall - er nad oedd o wedi llwyddo oherwydd y tywydd yng Nghaergybi!<ref>Daniel Defoe, ''A tour through the whole island of Great Britain'', llythyr 6, (golygyddiad gwe, Priysgol Adelaide), [https://ebooks.adelaide.edu.au/d/defoe/daniel/britain/index.html], adalwyd 09.04.2018</ref>		Croesi ar fferi Abermenai wnaeth Daniel Defoe pan ymwelodd â Chaernarfon ar ei ffordd i Fôn tua 1724 "o ran ymyrraeth'' er mwyn gweld Iwerddon o gyfeiriad arall - er nad oedd o wedi llwyddo oherwydd y tywydd yng Nghaergybi!<ref>Daniel Defoe, ''A tour through the whole island of Great Britain'', llythyr 6, (golygyddiad gwe, Priysgol Adelaide), [https://ebooks.adelaide.edu.au/d/defoe/daniel/britain/index.html], adalwyd 09.04.2018</ref>

	Digwyddodd ~~drychineb~~ arall i gwch Abermenai 5 Rhagfyr 1785, ac eto, dim ond un a oroesodd y suddo~~, ac eto~~ ar un o'r croesiadau i dref Caernarfon ar gyfer y farchnad. Aeth y cwch yn sownd ar dywod yng nghanol y Fenai ar adeg llanw isel, ~~ond~~ ar ôl treulio noson ddychrynllyd o anghysurus, fe foddodd pawb ond un, Hugh Williams, Tŷ'n Llwydan, Aberffraw, pan ddaeth y llanw i mewn.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt. 308-9 (ar ol Bingley, tt.281-6)</ref>		Digwyddodd trychineb arall i gwch Abermenai 5 Rhagfyr 1785, ac eto, dim ond un a oroesodd y suddo. Digwyddodd hyn drachefn ar un o'r croesiadau i dref Caernarfon ar gyfer y farchnad. Aeth y cwch yn sownd ar dywod yng nghanol y Fenai ar adeg llanw isel ond, ar ôl treulio noson ddychrynllyd o anghysurus, fe foddodd pawb ond un, sef Hugh Williams, Tŷ'n Llwydan, Aberffraw, pan ddaeth y llanw i mewn.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', tt. 308-9 (ar ol Bingley, tt.281-6)</ref>

	Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828, nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref> Mae'n ymddangos mai yng nghanol y 19g y daeth y fferi i ben. Nid oes unrhyw drac bellach at ben draw penrhyn Belan a phob ôl o ddefnydd o'r fferi wedi diflannu o ochr ddeheuol y culfor.		Daeth fferi ager i wasanaethu'r groesfan yn syth o Gaernarfon i Fôn yn gynnar yn y 19g, (heb anghofio am agor Pont Menai yn 1826) ac erbyn 1828 nid oedd modd casglu unrhyw rent am fferi Abermenai.<ref>H.R. Davies, ''op. cit.'', t.309.</ref> Mae'n ymddangos mai yng nghanol y 19g y daeth y fferi i ben. Nid oes unrhyw drac bellach at ben draw penrhyn Belan a phob ôl o ddefnydd o'r fferi wedi diflannu o ochr ddeheuol y culfor.

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==