Capel Tal-y-sarn (MC) - Hanes golygu

Cyfaill Eben am 17:03, 21 Rhagfyr 2021

2021-12-21T17:03:12Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:03, 21 Rhagfyr 2021
Llinell 1:		Llinell 1:
	Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr ~~erthygfl~~ wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Gelwir yr adeilad presennol yn gyffredinol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll. Mae wedi cael ei restru'n raddfa 2 gan CADW oherwydd ei ''splendidly sumptuous interior''.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref>		Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Gelwir yr adeilad presennol yn gyffredinol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll. Mae wedi cael ei restru'n raddfa 2 gan CADW oherwydd ei ''splendidly sumptuous interior''.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref>

	==Agoriad a'r capel cyntaf==		==Agoriad a'r capel cyntaf==
Llinell 28:		Llinell 28:
	==Canghennau==		==Canghennau==

	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno mewn tŷ, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym 1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf.I, Dosbarth Clynnog (Caernarfon, 1910), t.191</ref> Yn y man ~~fynd yn~~ [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno mewn tŷ, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym 1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf.I, Dosbarth Clynnog (Caernarfon, 1910), t.191</ref> Yn y man aeth [[Capel Cilgwyn (A)]] yn gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.

	Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac roedd yn gwneud pob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].		Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac roedd yn gwneud pob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].

Cyfaill Eben am 16:55, 21 Rhagfyr 2021

2021-12-21T16:55:49Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 17:55, 21 Rhagfyr 2021
Llinell 1:		Llinell 1:
	Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. ~~Fe elwir yn gyffredinol~~ yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll. Mae wedi cael ei restru'n raddfa 2 gan CADW oherwydd ei ''splendidly sumptuous interior''.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref>		Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Gelwir yr adeilad presennol yn gyffredinol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll. Mae wedi cael ei restru'n raddfa 2 gan CADW oherwydd ei ''splendidly sumptuous interior''.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref>

	==Agoriad a'r capel cyntaf==		==Agoriad a'r capel cyntaf==

	Agorwyd y ~~Capel~~ ei hun ym mis Awst 1821. ~~Dyma~~ oedd ail gangen i gael ei ffurfio allan o [[Capel Salem (MC), Llanllyfni\|gapel Llanllyfni]]. Cyn ~~sefydlu~~'r capel ~~mewn adeilad~~, ~~roedd~~ pregethu ~~wedi bod~~ ar aelwyd Gelliffrydiau ac yn y Ffridd. Ar ôl peth ~~drafferth~~, cafwyd tir y gellid adeiladu arno mewn llecyn braf o fewn golwg yr holl ddyffryn - er, ers cant a hanner o flynyddoedd, mae'r safle dan domen rwbel anferth.		Agorwyd y capel ei hun ym mis Awst 1821. Hon oedd yr ail gangen i gael ei ffurfio allan o [[Capel Salem (MC), Llanllyfni\|gapel Llanllyfni]]. Cyn adeiladu'r capel ei hun, cafwyd pregethu ar aelwyd Gelliffrydiau ac yn y Ffridd. Ar ôl peth trafferth, cafwyd tir y gellid adeiladu arno mewn llecyn braf o fewn golwg yr holl ddyffryn - er, ers cant a hanner o flynyddoedd bellach, mae'r safle dan domen rwbel anferth.

	Erbyn 1826, roedd yr adeilad angen ei helaethu a gosodwyd llofft neu galeri yno. Aeth yr achos o nerth i nerth, gan ddenu rhai o lethrau [[Dyffryn Nantlle]]. Arferid cynnal gwasanaethau ar fore Sul mewn tai yma ac acw, gyda'r gynulleidfa'n dod at ei gilydd yn y capel bob nos Sul. ~~Aeth~~ yr achos ~~o nerth i nerth~~, gyda chyfarfodydd dirwest llywyddiannus iawn, a ~~sefydlu~~ Cymdeithas y Rechabiaid yno yn 1841. YM 1840, ~~profwyd~~ diwygiad ymysg merched y capel.		Erbyn 1826, roedd yr adeilad angen ei helaethu a gosodwyd llofft neu galeri yno. Aeth yr achos o nerth i nerth, gan ddenu rhai o lethrau [[Dyffryn Nantlle]]. Arferid cynnal gwasanaethau ar fore Sul mewn tai yma ac acw, gyda'r gynulleidfa'n dod at ei gilydd yn y capel bob nos Sul. Cryfhaodd yr achos, gyda chyfarfodydd dirwest llywyddiannus iawn yn cael eu cynnal, a sefydlwyd Cymdeithas y Rechabiaid yno ym 1841. Ym 1840, cafwyd diwygiad ymysg merched y capel.

	==Yr ail gapel==		==Yr ail gapel==

	Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio uwch i fyny'r dyffryn, ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai ~~debygol~~ o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i ~~agorwyd~~ 23 ~~Fehefin~~ 1852, gyda lle i 350 eistedd~~, ar gost o £700~~. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.		Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio'n uwch i fyny'r dyffryn, ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai tebygol o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i hagorwyd 23 Mehefin 1852 ar gost o £700, gyda lle i 350 eistedd. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.

	Noda [[William Hobley]] fod cyfarfod cystadleuol wedi ei gynnal yn yr ardal ar y pryd, gyda'r capel newydd yn destun. Teimlai'r beirniad, [[Eben Fardd]], nad oedd neb yn deilwng o'r wobr, ond ymysg y goreuon caed y canlynol:		Noda [[William Hobley]] fod cyfarfod cystadleuol wedi ei gynnal yn yr ardal ar y pryd, gyda'r capel newydd yn destun englyn ynddo. Teimlai'r beirniad, [[Eben Fardd]], nad oedd neb yn deilwng o'r wobr, ond ymysg y goreuon caed y canlynol:
	::::::''Wele ein capel newydd - hylaw''		::::::''Wele ein capel newydd - hylaw''
	::::::::''Helaeth a chelfydd.''		::::::::''Helaeth a chelfydd.''
Llinell 24:		Llinell 24:
	:::::::::::::William Owen, Hafodlas		:::::::::::::William Owen, Hafodlas

	Yn ystod y 1850au a 1860au, er gwaethaf creu nifer o ganghennau a aeth yn eglwysi annibynnol o'r Capel Mawr, tyfodd yr aelodaeth o 168 ym 1854 i 284 ym 1860, wedi Diwygiad 1859. Bu peth ~~leihad~~ oherwydd y canghennau newydd yn ystod yr 1860au, ond ~~erys~~ yr aelodaeth yn 220 erbyn 1868.		Yn ystod y 1850au a'r 1860au, er gwaethaf creu nifer o ganghennau a aeth yn eglwysi annibynnol o'r Capel Mawr, tyfodd yr aelodaeth o 168 ym 1854 i 284 ym 1860, wedi Diwygiad 1859. Bu peth lleihad oherwydd y canghennau newydd yn ystod yr 1860au, ond roedd yr aelodaeth yn parhau i fod yn 220 erbyn 1868.

	==Canghennau==		==Canghennau==
Llinell 30:		Llinell 30:
	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno mewn tŷ, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym 1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf.I, Dosbarth Clynnog (Caernarfon, 1910), t.191</ref> Yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno mewn tŷ, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym 1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf.I, Dosbarth Clynnog (Caernarfon, 1910), t.191</ref> Yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.

	Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac ~~mi wnaeth bob~~ synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].		Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac roedd yn gwneud pob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].

	Ym 1873, sefydlwyd ysgol Sul i blant tlawd mewn ystafell yng Nghefncoed, ac roedd tua 30 o blant yn ei mynychu.		Ym 1873, sefydlwyd ysgol Sul i blant tlawd mewn ystafell yng Nghefncoed, ac roedd tua 30 o blant yn ei mynychu.
Llinell 36:		Llinell 36:
	==Ysgol ddyddiol y capel==		==Ysgol ddyddiol y capel==

	Roedd goruwchystafell yn y capel ar ~~gyefr~~ cyfarfodydd, ac yno fe gynhaliwyd ysgol ddyddiol am flwyddyn nes agor [[Ysgol Tal-y-sarn\|ysgol bwrdd]] yn y pentref. Digwyddodd hyn yn ystod 1856-7, gyda'r Parch. D.D. Jones, Bangor, yn athro, a phwyllgor a ~~apwyntiwyd~~ gan yr eglwys yn ei ~~redeg~~. Fodd bynnag, nid oedd y cyfleusterau'n dderbyniol ar gyfer ennill grant gan y Llywodraeth at gynnal yr ysgol. Cynhelid ysgol nos hefyd gan yr athro a hynny ar gyfer oedolion.		Roedd goruwchystafell yn y capel ar gyfer cyfarfodydd, ac yno fe gynhaliwyd ysgol ddyddiol am flwyddyn nes agor [[Ysgol Tal-y-sarn\|ysgol bwrdd]] yn y pentref. Digwyddodd hyn yn ystod 1856-7, gyda'r Parch. D.D. Jones, Bangor, yn athro, a phwyllgor a benodwyd gan yr eglwys yn ei rhedeg. Fodd bynnag, nid oedd y cyfleusterau'n dderbyniol ar gyfer ennill grant gan y Llywodraeth at gynnal yr ysgol. Cynhelid ysgol nos hefyd gan yr athro a hynny ar gyfer oedolion.

	==Blaenoriaid==		==Blaenoriaid==

	Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, ~~i fod~~ yn flaenor.		Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, yn flaenor.

	==John Jones Talysarn==		==John Jones Talysarn==

	Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y ~~sefydlodd~~ y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth yn y lle cyntaf ~~i'r capel~~ ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.		Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y gwnaeth y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth i'r capel yn y lle cyntaf ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.

	==Y trydydd capel==		==Y trydydd capel==

	Teimlid erbyn canol yr 1870au fod y capel wedi mynd yn rhy fach, ac fe'i ehangwyd, trwy ddefnyddio rhai o'r waliau a'r sylfeini i godi capel newydd, ac fe wnaed cryn dipyn i sicrhau ei fod yn gapel hardd a chyfleus. Costiodd y capel newydd £3046 i gyd, ac yr oedd yno seddau i 700. Owen Morris Roberts o Borthmadog oedd y pensaer.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref> Dyma un o gapeli mwyaf Arfon felly. Fe'i ~~agorwyd~~ yn swyddogol 11 Chwefror 1878 pan fu'r Cyfarfod Misol yn cyfarfod yno.		Teimlid erbyn canol yr 1870au fod y capel wedi mynd yn rhy fach, ac fe'i ehangwyd, trwy ddefnyddio rhai o'r waliau a'r sylfeini i godi capel newydd, ac fe wnaed cryn dipyn i sicrhau ei fod yn gapel hardd a chyfleus. Costiodd y capel newydd £3046 i gyd, ac yr oedd yno seddau i 700. Owen Morris Roberts o Borthmadog oedd y pensaer.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref> Dyma un o gapeli mwyaf Arfon felly. Fe'i hagorwyd yn swyddogol 11 Chwefror 1878 pan fu'r Cyfarfod Misol yn cyfarfod yno.

	Ym 1899 adeiladwyd mans ar gyfer y gweinidog, ac ym 1901 gosodwyd organ fawr yn y capel.		Ym 1899 adeiladwyd mans ar gyfer y gweinidog, ac ym 1901 gosodwyd organ fawr yn y capel.

	Yn sicr, bu ~~codi~~ capel newydd ~~yn dwyn~~ ffrwyth, ac yn fuan wedi ei agor, roedd 306 o aelodau yno, nifer a gynyddodd i 365 erbyn 1900.		Yn sicr, bu i godi capel newydd ddwyn ffrwyth ac, yn fuan wedi ei agor, roedd 306 o aelodau yno, nifer a gynyddodd i 365 erbyn 1900.

	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

Irion am 17:09, 30 Rhagfyr 2020

2020-12-30T17:09:37Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:09, 30 Rhagfyr 2020
Llinell 9:		Llinell 9:
	==Yr ail gapel==		==Yr ail gapel==

	Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio ~~mannau megis [[Tal-y-mignedd]]~~, ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai debygol o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i agorwyd 23 Fehefin 1852, gyda lle i 350 eistedd, ar gost o £700. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.		Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio uwch i fyny'r dyffryn, ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai debygol o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i agorwyd 23 Fehefin 1852, gyda lle i 350 eistedd, ar gost o £700. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.

	Noda [[William Hobley]] fod cyfarfod cystadleuol wedi ei gynnal yn yr ardal ar y pryd, gyda'r capel newydd yn destun. Teimlai'r beirniad, [[Eben Fardd]], nad oedd neb yn deilwng o'r wobr, ond ymysg y goreuon caed y canlynol:		Noda [[William Hobley]] fod cyfarfod cystadleuol wedi ei gynnal yn yr ardal ar y pryd, gyda'r capel newydd yn destun. Teimlai'r beirniad, [[Eben Fardd]], nad oedd neb yn deilwng o'r wobr, ond ymysg y goreuon caed y canlynol:

Irion: /* Canghennau */

2020-04-07T08:10:56Z

Canghennau

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:10, 7 Ebrill 2020
Llinell 28:		Llinell 28:
	==Canghennau==		==Canghennau==

	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ~~ym1847~~ - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol. Yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno mewn tŷ, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym 1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf.I, Dosbarth Clynnog (Caernarfon, 1910), t.191</ref> Yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.

	Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac mi wnaeth bob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].		Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac mi wnaeth bob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].

Irion: /* Canghennau */

2020-04-07T08:09:23Z

Canghennau

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 09:09, 7 Ebrill 2020
Llinell 28:		Llinell 28:
	==Canghennau==		==Canghennau==

	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. ~~Ym 1849, gwnaed~~ yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, er i ~~honno yn~~ y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, ac adroddir am yr ysgol Sul yno yn y [[Llyfrau Gleision]] ym1847 - er i Hobley awgrymu mai 1849 oedd dyddiad sefydlu'r ysgol. Yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.

	Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac mi wnaeth bob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].		Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac mi wnaeth bob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].

78.144.89.69 am 18:08, 5 Ebrill 2020

2020-04-05T18:08:54Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:08, 5 Ebrill 2020
Llinell 1:		Llinell 1:
	Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll.		Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll. Mae wedi cael ei restru'n raddfa 2 gan CADW oherwydd ei ''splendidly sumptuous interior''.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref>

	==Agoriad a'r capel cyntaf==		==Agoriad a'r capel cyntaf==

78.144.89.69: /* Y trydydd capel */

2020-04-05T18:06:58Z

Y trydydd capel

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:06, 5 Ebrill 2020
Llinell 48:		Llinell 48:
	==Y trydydd capel==		==Y trydydd capel==

	~~teimlid~~ erbyn canol yr 1870au fod y capel wedi mynd yn rhy fach, ac fe'i ehangwyd, trwy ddefnyddio rhai o'r waliau a'r sylfeini i godi capel newydd, ac fe wnaed cryn dipyn i sicrhau ei fod yn gapel hardd a chyfleus. Costiodd y capel newydd £3046 i gyd, ac yr oedd yno seddau i 700. Dyma un o gapeli mwyaf Arfon felly. Fe'i agorwyd yn swyddogol 11 Chwefror 1878 pan fu'r Cyfarfod Misol yn cyfarfod yno.		Teimlid erbyn canol yr 1870au fod y capel wedi mynd yn rhy fach, ac fe'i ehangwyd, trwy ddefnyddio rhai o'r waliau a'r sylfeini i godi capel newydd, ac fe wnaed cryn dipyn i sicrhau ei fod yn gapel hardd a chyfleus. Costiodd y capel newydd £3046 i gyd, ac yr oedd yno seddau i 700. Owen Morris Roberts o Borthmadog oedd y pensaer.<ref>Gwefan Coflein, [https://www.coflein.gov.uk/en/site/7012/details/tal-y-sarn-welsh-calvinistic-methodist-chapelcapel-mawr-ffordd-nantlle-tal-y-sarn], cyrchwyd 5.4.2020</ref> Dyma un o gapeli mwyaf Arfon felly. Fe'i agorwyd yn swyddogol 11 Chwefror 1878 pan fu'r Cyfarfod Misol yn cyfarfod yno.

	Ym 1899 adeiladwyd mans ar gyfer y gweinidog, ac ym 1901 gosodwyd organ fawr yn y capel.		Ym 1899 adeiladwyd mans ar gyfer y gweinidog, ac ym 1901 gosodwyd organ fawr yn y capel.

	Yn sicr, bu codi capel newydd yn dwyn ffrwyth, ac yn fuan wedi ei agor, roedd 306 o aelodau yno, nifer a gynyddodd i 365 erbyn 1900.		Yn sicr, bu codi capel newydd yn dwyn ffrwyth, ac yn fuan wedi ei agor, roedd 306 o aelodau yno, nifer a gynyddodd i 365 erbyn 1900.



	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==

78.144.89.69 am 18:03, 5 Ebrill 2020

2020-04-05T18:03:43Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:03, 5 Ebrill 2020
Llinell 1:		Llinell 1:
	Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn yw '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll.		Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn oedd '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll.

	==Agoriad a'r capel cyntaf==		==Agoriad a'r capel cyntaf==

78.144.89.69 am 18:02, 5 Ebrill 2020

2020-04-05T18:02:49Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 19:02, 5 Ebrill 2020
Llinell 28:		Llinell 28:
	==Canghennau==		==Canghennau==

	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Ym 1849, gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, er i honno yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]].		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Ym 1849, gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, er i honno yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen-ysgol yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]], ac fe agorodd [[Capel Tan'rallt (MC)]] fel eglwys ar wahân ym 1882, pan aeth 43 o aelodau'r Capel Mawr yn aelodau Tan'rallt.

			Yr oedd y canghennau hyn ar gyrion dalgylch y Capel Mawr, ac mi wnaeth bob synnwyr i'r pentrefi gwahanol gael eu capeli eu hunain gan gymaint oedd y galw. Teimlid, fodd bynnag, fod angen capel arall yn nes at ben [[Pen-y-groes]] i'r pentref, ac fe sefydlwyd cangen-eglwys yng [[Capel Hyfrydle (MC), Tal-y-sarn\|nghapel newydd Hyfrydle]].

			Ym 1873, sefydlwyd ysgol Sul i blant tlawd mewn ystafell yng Nghefncoed, ac roedd tua 30 o blant yn ei mynychu.

	==Ysgol ddyddiol y capel==		==Ysgol ddyddiol y capel==
Llinell 37:		Llinell 41:

	Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, i fod yn flaenor.		Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, i fod yn flaenor.


	==John Jones Talysarn==		==John Jones Talysarn==

	Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y sefydlodd y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth yn y lle cyntaf i'r capel ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.		Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y sefydlodd y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth yn y lle cyntaf i'r capel ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.

			==Y trydydd capel==

			teimlid erbyn canol yr 1870au fod y capel wedi mynd yn rhy fach, ac fe'i ehangwyd, trwy ddefnyddio rhai o'r waliau a'r sylfeini i godi capel newydd, ac fe wnaed cryn dipyn i sicrhau ei fod yn gapel hardd a chyfleus. Costiodd y capel newydd £3046 i gyd, ac yr oedd yno seddau i 700. Dyma un o gapeli mwyaf Arfon felly. Fe'i agorwyd yn swyddogol 11 Chwefror 1878 pan fu'r Cyfarfod Misol yn cyfarfod yno.

			Ym 1899 adeiladwyd mans ar gyfer y gweinidog, ac ym 1901 gosodwyd organ fawr yn y capel.

			Yn sicr, bu codi capel newydd yn dwyn ffrwyth, ac yn fuan wedi ei agor, roedd 306 o aelodau yno, nifer a gynyddodd i 365 erbyn 1900.



	==Cyfeiriadau==		==Cyfeiriadau==
			{{cyfeiriadau}}


	[[Categori:Crefydd]]		[[Categori:Crefydd]]
	[[Categori:Capeli]]		[[Categori:Capeli]]

	~~{{eginyn}}~~

78.144.89.69 am 17:46, 5 Ebrill 2020

2020-04-05T17:46:32Z

← Fersiwn hŷn		Fersiwn yn ôl 18:46, 5 Ebrill 2020
Llinell 1:		Llinell 1:
	Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn yw '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll.		Addoldy Methodistaidd ym mhentref Tal-y-sarn yw '''Capel Tal-y-sarn (MC)'''.<ref>Prif ffynhonell ar gyfer yr erthygfl wreiddiol yma yw Hobley, W. ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Cyfarfod Misol Arfon, 1921) tt. 187-211</ref>. Fe elwir yn gyffredinol yr adeilad presennol yn "Capel Mawr", gan ei fod yn cynnwys eisteddleoedd i 700. Erbyn hyn mae wedi cau, er yn dal i sefyll.

	===Agoriad a'r capel cyntaf===		==Agoriad a'r capel cyntaf==

	Agorwyd y Capel ei hun ym mis Awst 1821. Dyma oedd ail gangen i gael ei ffurfio allan o [[Capel Salem (MC), Llanllyfni\|gapel Llanllyfni]]. Cyn sefydlu'r capel mewn adeilad, roedd pregethu wedi bod ar aelwyd Gelliffrydiau ac yn y Ffridd. Ar ôl peth drafferth, cafwyd tir y gellid adeiladu arno mewn llecyn braf o fewn golwg yr holl ddyffryn - er, ers cant a hanner o flynyddoedd, mae'r safle dan domen rwbel anferth.		Agorwyd y Capel ei hun ym mis Awst 1821. Dyma oedd ail gangen i gael ei ffurfio allan o [[Capel Salem (MC), Llanllyfni\|gapel Llanllyfni]]. Cyn sefydlu'r capel mewn adeilad, roedd pregethu wedi bod ar aelwyd Gelliffrydiau ac yn y Ffridd. Ar ôl peth drafferth, cafwyd tir y gellid adeiladu arno mewn llecyn braf o fewn golwg yr holl ddyffryn - er, ers cant a hanner o flynyddoedd, mae'r safle dan domen rwbel anferth.
Llinell 7:		Llinell 7:
	Erbyn 1826, roedd yr adeilad angen ei helaethu a gosodwyd llofft neu galeri yno. Aeth yr achos o nerth i nerth, gan ddenu rhai o lethrau [[Dyffryn Nantlle]]. Arferid cynnal gwasanaethau ar fore Sul mewn tai yma ac acw, gyda'r gynulleidfa'n dod at ei gilydd yn y capel bob nos Sul. Aeth yr achos o nerth i nerth, gyda chyfarfodydd dirwest llywyddiannus iawn, a sefydlu Cymdeithas y Rechabiaid yno yn 1841. YM 1840, profwyd diwygiad ymysg merched y capel.		Erbyn 1826, roedd yr adeilad angen ei helaethu a gosodwyd llofft neu galeri yno. Aeth yr achos o nerth i nerth, gan ddenu rhai o lethrau [[Dyffryn Nantlle]]. Arferid cynnal gwasanaethau ar fore Sul mewn tai yma ac acw, gyda'r gynulleidfa'n dod at ei gilydd yn y capel bob nos Sul. Aeth yr achos o nerth i nerth, gyda chyfarfodydd dirwest llywyddiannus iawn, a sefydlu Cymdeithas y Rechabiaid yno yn 1841. YM 1840, profwyd diwygiad ymysg merched y capel.

	===Yr ail gapel===		==Yr ail gapel==

	Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio mannau megis [[Tal-y-mignedd]], ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai debygol o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i agorwyd 23 Fehefin 1852, gyda lle i 350 eistedd, ar gost o £700. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.		Teimlid fod rhaid codi capel mwy, a dewiswyd safle yn bellach i'r gorllewin ar ochr y dyffryn (yn groes i ddymuniadau'r aelodau oedd yn ffermio mannau megis [[Tal-y-mignedd]], ond y ddadl a orfu oedd honno o eiddo'r enwog [[John Jones, Tal-y-sarn]] a Hugh Jones, Coedmadog, sef bod y safle newydd ger chwarel [[Cloddfa'r Coed]] yn fwy diogel ac yn llai debygol o gael ei gladdu gan domenydd rwbel. Dyma safle'r capel hyd heddiw (er bod capel newydd eto wedi ei godi ar y safle -gweler isod). Fe'i agorwyd 23 Fehefin 1852, gyda lle i 350 eistedd, ar gost o £700. Maint y capel oedd 42' wrth 42'.
Llinell 24:		Llinell 24:
	:::::::::::::William Owen, Hafodlas		:::::::::::::William Owen, Hafodlas

	~~Roedd goruwchystafell~~ yn y ~~capel ar gyefr cyfarfodydd~~, ~~ac yno fe gynhaliwyd ysgol ddyddiol am flwyddyn nes agor [[Ysgol Tal-y-sarn\|ysgol bwrdd]]~~ yn ~~y pentref~~.		Yn ystod y 1850au a 1860au, er gwaethaf creu nifer o ganghennau a aeth yn eglwysi annibynnol o'r Capel Mawr, tyfodd yr aelodaeth o 168 ym 1854 i 284 ym 1860, wedi Diwygiad 1859. Bu peth leihad oherwydd y canghennau newydd yn ystod yr 1860au, ond erys yr aelodaeth yn 220 erbyn 1868.

	===Canghennau===		==Canghennau==

	Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Ym 1849, gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, er i honno yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. ~~<ref>Hobley~~, W. ~~''Hanes Methodistiaeth Arfon~~, ~~Dosbarth Clynnog~~'' ~~(Cyfarfod Misol Arfon, 1921) t. 187</ref>~~.		Erbyn 1837, roedd digon o aelodau o ardal [[Y Fron]] i gychwyn cangen-eglwys, gyda'r enw [[Capel Cesarea (MC), Y Fron\|Cesarea]], ac aeth 12 o aelodau Capel Tal-y-sarn yno. Ym 1849, gwnaed yr un peth yn y [[Cilgwyn]] trwy sefydlu ysgol yno, er i honno yn y man fynd yn [[Capel Cilgwyn (A)]] gapel i'r Annibynwyr. Ym 1857, sefydlwyd cangen fel ysgol Sul, [[Capel Baladeulyn (MC), Nantlle\|Baladeulyn]] yn y pentref a elwir heddiw yn Nantlle, ac ym 1862 aeth Baladeulyn yn achos ar wahân. Ym 1863, ffurfiwyd cangen yn [[Tan'rallt\|Nhan'rallt]].

			==Ysgol ddyddiol y capel==

	===Blaenoriaid===		Roedd goruwchystafell yn y capel ar gyefr cyfarfodydd, ac yno fe gynhaliwyd ysgol ddyddiol am flwyddyn nes agor [[Ysgol Tal-y-sarn\|ysgol bwrdd]] yn y pentref. Digwyddodd hyn yn ystod 1856-7, gyda'r Parch. D.D. Jones, Bangor, yn athro, a phwyllgor a apwyntiwyd gan yr eglwys yn ei redeg. Fodd bynnag, nid oedd y cyfleusterau'n dderbyniol ar gyfer ennill grant gan y Llywodraeth at gynnal yr ysgol. Cynhelid ysgol nos hefyd gan yr athro a hynny ar gyfer oedolion.

			==Blaenoriaid==

	Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, i fod yn flaenor.		Penodwyd Robert Griffith, blaenor yn [[Llanllyfni]] yn y lle cyntaf, ond ym 1830 codwyd un Robert Dafydd, aelod o'r capel yn Nhal-y-sarn, i fod yn flaenor.


	===John Jones Talysarn===		==John Jones Talysarn==

	Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y sefydlodd y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth yn y lle cyntaf i'r capel ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.		Mae'r capel yn gysylltiedig â hanes [[John Jones, Tal-y-sarn]], gan mai yma y sefydlodd y pregethwr enwog enw iddo'i hun fel un o weinidogion pwysicaf ei gyfnod. Daeth yn y lle cyntaf i'r capel ar ddiwedd 1822, gan bregethu yno 31 Rhagfyr.