Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Clynnog Fawr

2018-01-20T15:01:56Z

Twrog:

[[ Delwedd:A view of Clynnog-Vawr near Carnarvon.jpeg|bawd|200px]]

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y meinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o sylfaen y ffynnon a'u taflu mewn i'r dŵr. Ar ôl hynny, cafodd olion y ffynnon ei gloi i atal ymwelwyr oherwydd nad oedd yr adeilad yn stabl. Yn dilyn y fandaliaeth, gosodwyd rheiliau haearn modern i atal mynediad. <ref>http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200].</ref> Nawr, mae'n edrych yn lân, daclus a gynhelir, mae'r rheiliau haearn modern a oedd unwaith yn amgylchynu'r llwybr wedi cael eu tynnu, sy'n caniatau mynedfa i'r ffynnon.
Cafodd y ffynnon ei ddefnyddio mor ddiweddar â'r 18fed ganrif hwyr.
Cysegru'r ffynnon i Sant Beuno. Mae Clynnog Fawr ar y llwybr pererin trwy'r Llŷn i Ynys Enlli, ac roedd yn le pwysig i bererinion stopio.
Yn ogystal â bod yn ffynhonnell dwr i'r gymuned fynachaidd gerllaw, defnyddiwyd y ffynnon i wella amrywiaeth o afiechydon a chyflyrau meddygol fel y clefyd cadarn ('''epilepsy'''), y llech ('''rickets'''), nerfusrwydd ('nervousness'), problemau llygaid ac analluedd. Plant yn benodol

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Agorwyd Neuadd y Pentref yn Ebrill 1957

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

Clynnog Fawr

2018-01-20T14:43:14Z

Twrog:

[[ Delwedd:A view of Clynnog-Vawr near Carnarvon.jpeg|bawd|200px]]

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y meinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o sylfaen y ffynnon a'u taflu mewn i'r dŵr. Ar ôl hynny, cafodd olion y ffynnon ei gloi i atal ymwelwyr oherwydd nad oedd yr adeilad yn stabl. Yn dilyn y fandaliaeth, gosodwyd rheiliau haearn modern i atal mynediad. <ref>http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200].</ref> Nawr, mae'n edrych yn lân, daclus a gynhelir, mae'r rheiliau haearn modern a oedd unwaith yn amgylchynu'r llwybr wedi cael eu tynnu, sy'n caniatau mynedfa i'r ffynnon.
Cafodd y ffynnon ei ddefnyddio mor ddiweddar a'r 18fed ganrif hwyr.
Cysegru'r ffynnon i

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Agorwyd Neuadd y Pentref yn Ebrill 1957

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

Delwedd:Y morglawdd.jpeg

2018-01-20T14:03:51Z

Twrog:

Delwedd:Morglawdd.jpeg

2018-01-20T13:41:05Z

Twrog: Morglawdd Dinas Dinlle

Morglawdd Dinas Dinlle

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:35:52Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r.<ref>http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200].</ref>

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:33:57Z

Twrog:

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:31:31Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.[http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno]
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r.[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:30:29Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r.[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
#[http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno]
#[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:29:21Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r.<ref>http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200. </ref>

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
#[http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno]
#[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

Clynnog Fawr

2018-01-20T13:27:25Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.<ref>http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r </ref>

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
#[http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno]
#[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

Glynllifon

2018-01-20T13:24:50Z

Twrog:

Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan yr afon Llifon ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).

Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, ac hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safodd yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw ei adeiladu o gwmpas 1751, a bod yntau wedi cymryd lle annedd hynach a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd Arglwydd Newborough ati i ailadeiladu'plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd Edwin Shelton, pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.

Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Fe'i werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir wedyn fel lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Pen Llŷn, ac mae’r plas a llawer o'r adeiladau eraill sydd ar hen dir y plasty bellach yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Mae’r tŷ ar hyn o bryd yn cael ei adnewyddu a’i throi'n westy moethus.

Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warcheidwad y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig a ddaeth rhai o’r hen deulu yn ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.

===Cipar===
[[Delwedd:John Thorman.jpeg|thumb|Cerrig beddau teulu John Thorman]]
Cyrrhaeddodd John Thorman Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron wedi eu hysgrifennu yn ei dafodiaith nodweddiadol o Swydd Efrog am bron i hanner canrif. Ynddynt y mae yn cofnodi ei ddyledswyddau fel cipar, hanesion y Stâd, ei deulu a’r fro.
Yn ogystal â hanes ei waith mae’n cofnodi’r tywydd,e.e storm pan olchodd y môr dros dir Caer Loda, comet danllyd a welodd ar Orffennaf 8fed 1816, diffyg yr haul a rhew a barhaodd am chwe wythnos yn ystod Gaeaf 1820/1821.

==Ffynonellau==

[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]

[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]

Glynllifon

2018-01-20T13:22:19Z

Twrog: /* Cipar */

Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan yr afon Llifon ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).

Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, ac hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safodd yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw ei adeiladu o gwmpas 1751, a bod yntau wedi cymryd lle annedd hynach a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd Arglwydd Newborough ati i ailadeiladu'plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd Edwin Shelton, pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.

Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Fe'i werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir wedyn fel lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Pen Llŷn, ac mae’r plas a llawer o'r adeiladau eraill sydd ar hen dir y plasty bellach yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Mae’r tŷ ar hyn o bryd yn cael ei adnewyddu a’i throi'n westy moethus.

Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warcheidwad y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig a ddaeth rhai o’r hen deulu yn ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.

===Cipar===
[[Delwedd:John Thorman.jpeg|thumb|Cerrig beddau teulu John Thorman]]
Cyrrhaeddodd John Thorman Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron wedi eu hysgrifennu yn ei dafodiaith nodweddiadol o Swydd Efrog am bron i hanner canrif. Ynddynt y mae yn cofnodi ei ddyledswyddau fel cipar, hanesion y Stâd, ei deulu a’r fro.
Yn ogystal â hanes ei waith mae’n cofnodi’r tywydd,e.e storm pan olchodd y môr dros dir Caer Loda, comet danllyd a welodd ar Orffennaf 8fed 1816, diffyg yr haul a rhew a barhaodd am chwe wythnos yn 1820.

==Ffynonellau==

[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]

[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]

Delwedd:John Thorman.jpeg

2018-01-20T13:18:53Z

Twrog: Cerrig beddau teulu John Thorman ym mynwent Llandwrog

Cerrig beddau teulu John Thorman ym mynwent Llandwrog

Glynllifon

2018-01-20T13:16:15Z

Twrog:

Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan yr afon Llifon ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).

Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, ac hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safodd yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw ei adeiladu o gwmpas 1751, a bod yntau wedi cymryd lle annedd hynach a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd Arglwydd Newborough ati i ailadeiladu'plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd Edwin Shelton, pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.

Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Fe'i werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir wedyn fel lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Pen Llŷn, ac mae’r plas a llawer o'r adeiladau eraill sydd ar hen dir y plasty bellach yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Mae’r tŷ ar hyn o bryd yn cael ei adnewyddu a’i throi'n westy moethus.

Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warcheidwad y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig a ddaeth rhai o’r hen deulu yn ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.

===Cipar===

Cyrrhaeddodd John Thorman Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron wedi eu hysgrifennu yn ei dafodiaith nodweddiadol o Swydd Efrog am bron i hanner canrif. Ynddynt y mae yn cofnodi ei ddyledswyddau fel cipar, hanesion y Stâd, ei deulu a’r fro.
Yn ogystal â hanes ei waith mae’n cofnodi’r tywydd,e.e storm pan olchodd y môr dros dir Caer Loda, comet danllyd a welodd ar Orffennaf 8fed 1816, diffyg yr haul a rhew a barhaodd am chwe wythnos yn 1820.

==Ffynonellau==

[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]

[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]

Clynnog Fawr

2018-01-20T12:22:25Z

Twrog:

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

====Ffynnon Beuno====
Mae'r ffynnon yn heneb gofrestredig ac adeilad Gradd II* rhestredig, cafodd ei restru ar 29 Mai 1968. Mae'n ffynnon sanctaidd ganoloesol, a chafodd llogeiliau eu hychwanegu yn ddiweddarach yn yr 18fed ganrif; mae'r gweddill yn debygol o fod o'r 15fed ganrif pan gafodd eglwys Sant Beuno ei hailadeiladu. Mae'r ffynnon yn fasn garreg, sgwâr, uchder o 6tr. Mae'r dŵr tua 350mm dyfn. Mae yna feinciau ar ddwy ochr y waliau. Uwchben y feinciau, mae yna 3 agen sgwâr yn y waliau, gelwir yn ''"ledged recesses"'', efallai ar gyfer dillad a meddiannau'r ymdrochwr.</ref>
Yn Mai 2010, dinistriodd fandaliaid y ffynnon, cafodd cerrig eu rhwygo o'r </ref>

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

==Cyfeiriadau==
#[http://www.coflein.gov.uk/en/site/32193/details/ffynnon-beuno]
#[http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/fury-historic-clynnog-well-vandalised-2756200]

Clynnog Fawr

2018-01-20T11:13:57Z

Twrog: /* Y pentref */

'''Clynnog Fawr''' yw plwyf mwyaf [[Uwchgwyrfai]] o ran arwynebedd. Enw llawn y plwyf yw "Clynnog Fawr yn Arfon". Ystyr "Clynnog" yw man lle mae coed celyn yn tyfu. Yn wir, ceir enghreifftiau o'r enw [[Y Gelynnog]] mewn dogfennau cynnar.

Yn ogystal â phentref Clynnog Fawr ei hun,ble mae'r eglwys ac nid nepell o'r môr, mae'r plwyf yn cynnwys y pentrefi neu'r treflannau canlynol: [[Capel Uchaf]], [[Tai'n Lôn]], [[Pontlyfni]], [[Brynaerau]], [[Aberdesach]] ac, ym mhenucha'r plwyf, [[Pant-glas]], yn ogystal ag ardal fwy gwasgaredig [[Bwchderwin]].

Ystyr yr enw yw 'rhywle celynnog' sef mangre lle ceir coed celyn yn tyfu. Mae'n debygol y defnyddir yr ansoddair 'mawr' ar ôl yr enw i'w wahanaethu oddi wrth Glynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen, sir Fôn, lle oedd gan y sefydliad crefyddol (neu 'glas') a sefydlwyd gan Beuno diroedd - neu efallai oherwydd pwysigrwydd y man i'r Eglwys, ac oherwydd maint yr eglwys ei hun.

==Ffiniau a thirwedd==
Mae i'r de o blwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]] (gan godi dros Fynydd Graig Goch hyd at gopa Craig Cwm Dulyn), ac i'r gogledd o blwyf [[Llanaelhaearn]], yn ogystal â ffinio ar nifer o blwyfi Eifionydd, hefyd ar ei ffin ddeheuol.

==Yr eglwys a'i sant==
Credir i [[Beuno Sant]] sefydlu 'clas' neu fynachlog agored yn unol ag arferion yr eglwys Geltaidd, a hynny yn ystod y 7g, o bosibl rhwng 620 a 633. Dyma un o brif gyrchfannau i bererinion ar eu taith i Ynys Enlli, a daeth cyfoeth yn sgil yr ymwelwyr defosiynol - dichon mai hen flwch derw a elwir yn ''gyff Beuno'' sydd yn dal yn yr eglwys oedd y blwch offrwm a ddefnyddid i hel cyfraniadau'r pererinion. Gyda chyfoeth o'r fath, codwyd eglwys newydd ar safle hen eglwys Beuno rhwng 1480 a 1500 - ond ar ôl diddymiad y mynachlogydd a sefydliadau pererindota yn y 1530au, dim ond fel eglwys y plwyf y defnyddid - ac y defnyddir - yr adeilad.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru yn enw [[Beuno Sant]], ei sylfaenydd tybiedig, sydd â sant sydd yn gysylltiedig a sawl eglwys arall yng Nghymru, gan gynnwys eglwysi Carnguwch a Phistyll sy'n ffinio ar Uwchgwyrfai, ac eglwys Aberffraw ar draws [[Bae Caernarfon]] o Glynnog Fawr ymysg eraill.

==Tai a phobl nodedig==
Prif dŷ'r plwyf yn yr amser a fu,efallai, oedd [[Lleuar-fawr]]. Roedd [[Mynachdy Gwyn]] ym mhen ucha'r plwyf, cartref teulu Meredydd neu Feredith hefyd yn fangre o ddylanwad.

Ymysg y rhai a hanai o'r plwyf neu a drigai ynddo oedd:
* [[Morys Clynnog]]
* [[Sant John Jones]]
* [[Sion Gwynedd (John Gwyneth)]], cerddor
* [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)]], ysgolfeistr, bardd a llenor
* [[Edgar Christian]], anturiaethwr a dyddiadurwr
* [[Sion Robert Lewis]] y seryddwr a'r almanaciwr
* [[Robert Roberts]] y "seraff bregethwr"
* [[Syr Ifor Williams]], ysgolhaig
* [[R. Dewi Williams]], prifathro Ysgol Ragbaratoawl y Methodistiaid Calfinaidd - [["Ysgol Eben Fardd"]] - a llenor.
* [[Hywel Roberts (Hywel Tudur)]], bardd, pregethwr a dyfeisydd

==Y pentref==
Safai'r pentref o bobtu'r lôn bost rhwng Caernarfon a Phwllheli - ond, erbyn hyn, mae ffordd osgoi wedi mynd â'r traffig o ganol y pentref.

Bu nifer o dafarnau a siopau a gweithdai crefftwyr, yn cynnwys gefail, yma dros y blynyddoedd, ond caewyd y gwesty olaf, Y Beuno, yn nechrau'r 2010au a'i osod yn lle gwyliau hunan ddarpar. Roedd swyddfa'r post a oedd hefyd yn siop wedi cau erbyn hynny, ond mae siop arall wedi agor yn y garej ar gyrion y pentref. Ar un cyfnod caed llyfrgell bentrefol nad oedd yn perthyn i lyfrgell y sir yn yr Ysgoldy ble mae mae [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] wedi ei sefydlu - yn hen [[Ysgol Ragbaratoawl Clynnog]], sef ysgol y Methodistiaid Calfinaidd a gychwynnodd ddarpar weinidogion ar eu gyrfa o astudio am y weinidogaeth. Fe'i caewyd ym 1929 a'i throsglwyddo i'r Rhyl.

Prif nodwedd y pentref yw'r eglwys; hefyd ceir [[Ffynnon Beuno]] ychydig i'r de ar ochr yr hen lôn bost cyn cyrraedd Maes Glas; a [[Cromlech Bachwen|Chromlech Bachwen]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]