Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Pistyll Dafn

2023-12-28T19:30:10Z

Troellwr: Rhagor o fanylion am enwau'r rhaeadr.

Mae '''Pistyll Dafn''' yn un o’r ychydig raeadrau sylweddol yn [[Uwchgwyrfai]]. Nodir ei leoliad – ond nid ei enw – ar fapiau’r Arolwg Ordnans. Ceir hyd iddo ar [[Afon Hen]] – a elwir yn lleol yn Afon Ddalfa – tua phen draw [[Cwm Gwared|Cwm Gwara]], yn y blanhigfa goed.

Mae Pistyll Dafn yn cael ei alw’n 'Rhaeadr Dibyn Mawr’ yn bur gyffredin mewn llyfrau taith o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif.<ref>Er enghraifft, W. Bingley. ''[https://archive.org/details/northwalesdelin00binggoog/page/n432|North Wales; including its Scenery, Antiquities, Customs]''. 2 gyf. (London: T. N. Longman and O. Rees, 1804), cyf. 1, t. 402; Askew Roberts ac Edward Woodall, ''[https://archive.org/details/gossipingguidet01woodgoog/page/n192|Gossiping Guide to Wales (North Wales and Aberystwyth)]'' (London: Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co., 1902), t. 112.</ref> Mae hefyd wedi cael ei alw’n ‘Hen Waterfall’ yn Saesneg.<ref>John Llewelyn Jones, ''[https://archive.org/details/waterfallsofwale0000jone/page/220|The Waterfalls of Wales]'' (London: Robert Hale, 1986), t. 221.</ref>

Yn ei llyfr ''Sul, Gŵyl a Gwaith'' ceir hanes yr awdur, Catrin Parri Huws, yn mynd i weld Pistyll Dafn, yr ochr uchaf i fferm Cwmgwara. Byddai ymwelwyr yn heidio yno yng nghyfnod ei phlentyndod. ‘Ymhen blynyddoedd wedi hynny fe geisiais innau fynd â’m plant i weld y rhyfeddod. Ond methiant a fu, oherwydd y dagfa o’r brwgaits tewaf. Ni chlywid ei dinc, hyd yn oed, fel yn yr amser gynt.’<ref>Catrin Parri Huws, ''Sul, Gŵyl a Gwaith'' (Gwasg Gwynedd, 1981).</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]

Rhaeadr Dibyn Mawr

2023-12-28T19:22:30Z

Troellwr: Ailgyfeirio i Pistyll Dafn

#ail-cyfeirio [[Pistyll Dafn]]

Afon Hen

2023-12-28T19:21:25Z

Troellwr: Dolen at Pistyll Dafn

[[Delwedd:View up the incised valley of Afon Hen towards the abandoned manganese mine - geograph.org.uk - 347381.jpg|de|bawd|350px|Afon Hen ger ei tharddle]]
[[Delwedd:Afon Hen approaching Pont y Felin - geograph.org.uk - 344921.jpg|bawd|350px|de|Afon Hen ger Pont-y-felin]]

Mae '''Afon Hen''' yn tarddu yng nghorstir mynyddig [[Cors-y-ddalfa]], tua 310 metr i fyny rhwng bryniau [[Bwlch Mawr]] (509 m) a [[Gurn Ddu]] (522 m) a thua dwy filltir i'r de o bentref [[Clynnog Fawr]]. Yn lleol, mae enw arall arni, sef Afon Ddalfa, gan ei bod yn codi yng Nghors-y-ddalfa.

Mae Afon Hen yn llifo trwy [[Cwm Gwara|Gwm Gwara]] ym mhlwyf Clynnog Fawr gan ddisgyn yn drawiadol yn rhaeadr [[Pistyll Dafn]]. Mae'n cyrraedd y môr yn [[Aberafon]] ger pentref [[Gurn Goch]]. Ar un adeg fe ddefnyddid dŵr yr afon i droi [[Melin Gurn Goch]] ger [[Pont-y-felin]].

Yn agos i darddle'r afon, ar lethrau Gurn Ddu, ceir dwy garnedd gynhanesyddol sy'n dyddio o Oes yr Efydd.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Afonydd]]

Mynydd Gurn Goch

2023-12-28T19:20:41Z

Troellwr: Dolen i Pistyll Dafn

'''Mynydd Gurn Goch''' yw'r mwyaf gogleddol o'r tri chopa, sef [[Moel Penllechog]] (neu Mynydd Tan-y-graig i roi enw arall arno), [[Gurn Ddu]] a Gurn Goch. Mae Mynydd Gurn Goch yn codi'n serth iawn a phigfain uwchlaw pentref [[Gurn Goch]] ac yn bwrw ei gysgod trosto. O ganlyniad nid yw'r pentref yn gweld fawr o'r haul am rai wythnosau o fis Tachwedd i ganol Chwefror. Mae'n 492 metr o uchder, gyda Gurn Ddu yn 522m a Moel Penllechog yn 316m. Nid oes llwybr penodedig i ben Gurn Goch, ond gellir mynd ar hyd y llwybr cyhoeddus drwy Goed [[Cwm Gwared]] hyd at [[Pistyll Dafn|Bistyll Dafn]] ar [[Afon Hen]] ym mhen ucha'r coed, ac yna mynd ar draws y gweundir serth i'r copa. Ar yr ochr ddwyreiniol, sy'n wynebu gwastadedd Eifionydd, mae llethrau'r Gurn Goch yn llawer esmwythach fodd bynnag. Lle mae'r tir yn dod yn fwy gwastad rhwng Gurn Goch a mynydd [[Bwlch Mawr]] ceir olion nifer o hen gorlannau defaid a thai crynion. Gerllaw'r rhain mae tir corsiog lle mae Afon Hen yn tarddu ac mae enw pur enbyd ar y gors hon, sef [[Cors-y-ddalfa]]. Mae'n debyg bod nifer wedi mynd i drafferthion ynddi ddyddiau a fu ac mae'n llecyn i'w osgoi o hyd.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]
[[Categori:Mynyddoedd]]

Afon Gwyrfai

2023-12-28T17:41:22Z

Troellwr: Ychwanegu gwybdoaeth am yr enw Afon Cyrnant.

Un o'r prif afonydd sy'n rhedeg drwy ardal [[Uwchgwyrfai]] yw '''Afon Gwyrfai'''. Mae'n ffurfio ffin ogledd-ddwyreiniol i'r cwmwd.

Awgrymodd y diweddar Athro Melville Richards fod yr enw "Gwyrfai" yn cynnwys dwy elfen, sef ''gŵyr'' a ''bai'', y ddau air wedi arfer golygu rhywbeth yn debyg i dro. Mae hwn yn enw addas ar yr afon felly, gan ei bod yn troellu lawer gwaith cyn cyrraedd y môr, a hynny heb yr un darn syth.<ref>Melville Richards, ''Enwau Tit a Gwlad'', (Caernarfon, 1998), t.23</ref>

Credir i'r afon darddu o [[Llyn y Gader|Lyn y Gader]] ger [[Drws-y-Coed]], ac mae'n rhedeg i lawr drwy ran enfawr o Eryri ac yn llifo i'r môr yn y [[Foryd]] ger Llanfaglan.<ref>[https://cy.wikipedia.org/wiki/Afon_Gwyrfai Erthygl am y lle hwn ar Wicipedia]</ref>. Ar hen fapiau, gelwir yr afon uwchben [[Llyn Cwellyn]] yn [[Afon Cwellyn]],<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansB/76</ref> a cheir cyfeiriadau at yr afon yn uwch i fyny, lle mae'n llifo o dan [[Pont Rhyd-ddu|Bont Rhyd-ddu]], fel [[Afon Llyn-y-gadair]].<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansB/153</ref> [[Afon Cyrnant]] yw'r enw yr oedd y bobl leol yn arfer ei arddel am y darn o Afon Gwyrfai sy'n yn llifo heibio i Goed Cyrnant.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==

[[Categori:Afonydd]]
[[Categori:Enwau lleoedd]]

Afon Hen

2023-12-28T17:20:17Z

Troellwr: Ychwanegu cyfeiriad at Raeadr Dibyn Mawr.

[[Delwedd:View up the incised valley of Afon Hen towards the abandoned manganese mine - geograph.org.uk - 347381.jpg|de|bawd|350px|Afon Hen ger ei tharddle]]
[[Delwedd:Afon Hen approaching Pont y Felin - geograph.org.uk - 344921.jpg|bawd|350px|de|Afon Hen ger Pont-y-felin]]

Mae '''Afon Hen''' yn tarddu yng nghorstir mynyddig [[Cors-y-ddalfa]], tua 310 metr i fyny rhwng bryniau [[Bwlch Mawr]] (509 m) a [[Gurn Ddu]] (522 m) a thua dwy filltir i'r de o bentref [[Clynnog Fawr]]. Yn lleol, mae enw arall arni, sef Afon Ddalfa, gan ei bod yn codi yng Nghors-y-ddalfa.

Mae Afon Hen yn llifo trwy [[Cwm Gwara|Gwm Gwara]] ym mhlwyf Clynnog Fawr gan ddisgyn yn drawiadol yn [[Rhaeadr Dibyn Mawr]]. Mae'n cyrraedd y môr yn [[Aberafon]] ger pentref [[Gurn Goch]]. Ar un adeg fe ddefnyddid dŵr yr afon i droi [[Melin Gurn Goch]] ger [[Pont-y-felin]].

Yn agos i darddle'r afon, ar lethrau Gurn Ddu, ceir dwy garnedd gynhanesyddol sy'n dyddio o Oes yr Efydd.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Afonydd]]

Mynydd Gurn Goch

2023-12-28T17:14:07Z

Troellwr: Ychwanegu dolen at Raeadr Dibyn Mawr

'''Mynydd Gurn Goch''' yw'r mwyaf gogleddol o'r tri chopa, sef [[Moel Penllechog]] (neu Mynydd Tan-y-graig i roi enw arall arno), [[Gurn Ddu]] a Gurn Goch. Mae Mynydd Gurn Goch yn codi'n serth iawn a phigfain uwchlaw pentref [[Gurn Goch]] ac yn bwrw ei gysgod trosto. O ganlyniad nid yw'r pentref yn gweld fawr o'r haul am rai wythnosau o fis Tachwedd i ganol Chwefror. Mae'n 492 metr o uchder, gyda Gurn Ddu yn 522m a Moel Penllechog yn 316m. Nid oes llwybr penodedig i ben Gurn Goch, ond gellir mynd ar hyd y llwybr cyhoeddus drwy Goed [[Cwm Gwared]] hyd at [[Rhaeadr Dibyn Mawr|Raeadr Dibyn Mawr]] ar [[Afon Hen]] ym mhen ucha'r coed, ac yna mynd ar draws y gweundir serth i'r copa. Ar yr ochr ddwyreiniol, sy'n wynebu gwastadedd Eifionydd, mae llethrau'r Gurn Goch yn llawer esmwythach fodd bynnag. Lle mae'r tir yn dod yn fwy gwastad rhwng Gurn Goch a mynydd [[Bwlch Mawr]] ceir olion nifer o hen gorlannau defaid a thai crynion. Gerllaw'r rhain mae tir corsiog lle mae Afon Hen yn tarddu ac mae enw pur enbyd ar y gors hon, sef [[Cors-y-ddalfa]]. Mae'n debyg bod nifer wedi mynd i drafferthion ynddi ddyddiau a fu ac mae'n llecyn i'w osgoi o hyd.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]
[[Categori:Mynyddoedd]]

Rhaeadr Dibyn Mawr

2023-12-28T17:10:46Z

Troellwr: Creu'r tudalen

Rhaeadr ar [[Afon Hen]] yng [[Cwm Gwared|Nghwm Gwared]], plwyf [[Clynnog Fawr]], yw '''Rhaeadr Dibyn Mawr'''. Nid yw’r enw ar fapiau’r Arolwg Ordnans ond mae’n bur gyffredin mewn llyfrau taith o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif.<ref>Er enghraifft, W. Bingley. ''[https://archive.org/details/northwalesdelin00binggoog/page/n432|North Wales; including its Scenery, Antiquities, Customs]''. 2 gyf. (London: T. N. Longman and O. Rees, 1804), cyf. 1, t. 402; Askew Roberts ac Edward Woodall, ''[https://archive.org/details/gossipingguidet01woodgoog/page/n192|Gossiping Guide to Wales (North Wales and Aberystwyth)]'' (London: Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co., 1902), t. 112.</ref> Mae hefyd wedi cael ei alw'n ‘Hen Waterfall’ yn Saesneg.<ref>John Llewelyn Jones, ''[https://archive.org/details/waterfallsofwale0000jone/page/220|The Waterfalls of Wales]'' (London: Robert Hale, 1986), t. 221.</ref>

=== Cyfeiriadau ===
{{Cyfeiriadau}}

Owen Edwards (Anant)

2023-08-29T14:28:43Z

Troellwr: Nodi manylion cyfrifiad 1891

Roedd '''Owen Edwards (Anant) (?1855–1918)''' yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth ac yn fardd gwlad nodedig yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]]. Mab i Owen a Laura Edwards ydoedd, y tad o blwyf [[Llanllyfni]] a’r fam o blwyf [[Llanaelhaearn]]. Er i Owen y mab gan ei eni yng Ngarndolbenmaen, erbyn iddo fod yn 16 oed roedd y teulu wedi hen ymsefydlu yn [[Tal-y-sarn|Nhal-y-sarn]]. Magodd chwech o blant gyda'i wraig Catherine, a oedd dair blynedd yn iau nag ef. Gweithiai fel chwarelwr ar hyd ei oes.

Mae Cyfrifiad 1891 yn dangos ei fod yn lletya (heb ei deulu) yn 23 Gelligaled Road, Ystrad Rhondda, ac yn 'Quarryman' o ran galwedigaeth. O gwmpas yr adeg honno bu’n cystadlu’n aml yn eisteddfodau Cwm Rhondda a’r ardal ar yr englyn, gan ennill ambell dro, e.e. yma yn 1893:

::::::'''DR JONES MORRIS, TYLORSTOWN'''
:::::: ‘’Llenor o gryn enwogrwydd — yw Morris,''
:::::::: ‘’Mawr mewn caredigrwydd;''
::::::: ‘’Cawr i gyflyd cwrs aflwydd,— ''
::::::: ‘’Edwina haint yn ei ŵydd''."''
::::::::::::: Anant, Talysarn.<ref>‘’Y Genedl Gymreig’’ 1.8.1893 t.6.</ref>
Tybed a yw’r ffaith fod “Talysarn” wedi ei roi ar ôl ei enw yn awgrymu ei fod wedi dychwelyd adref ond yn dal mewn cysylltiad â’r De? Yn sicr, erbyn Cyfrifiad 1901 roedd yn ôl yn Nhal-y-sarn ac yn byw gyda'i deulu yn 56 Ffordd Hyfrydle, lle bu farw ym 1918.

Arbenigai, yn wir, yn ffurf yr englyn ac mae sawl enghraifft o’i waith i’w gweld ym mynwentydd y dyffryn.<ref>Gweler enghreifftiau yn Geraint Llewelyn Jones, ‘’Lloffion o’r Llan – Casgliad o Englynion o fynwentydd Cwmwd Uwch-Gwyrfai’’, (Caernarfon, 1982).</ref> Roedd hefyd yn gyfrannwr cyson i golofnau barddol y papurau lleol, megis ‘’Y Genedl Gymreig’’, ‘’Yr Herald Cymraeg’’ a’r papur mwy lleol yn y dyffryn, ‘’Y Sylwedydd’’. Gellid, yn wir, ei alw’n fardd at iws gwlad.

Roedd yn barddoni’n llwyddiannus mor gynnar â diwedd yr 1870au pan oedd yn ei ugeiniau cynnar a pharhaodd trwy ei oes. Nid oedd unrhyw lewyrch neilltuol i’w waith wrth ei gloriannu yn erbyn cynnyrch ein beirdd mwyaf, ond cafodd ddigon o gomisiynau gan bobl leol, ac enillodd yn gyson mewn eisteddfodau lleol, weithiau’n cofnodi a chanmol llwyddiannau eraill, er enghraifft, yn yr englyn canlynol i’r peiriannydd Mr Winnard, a greodd wely newydd i [[Afon Llyfni]], pan wasanaethai hwnnw fel llywydd [[Eisteddfod Tal-y-sarn]]:

::::::'''MR. WINNARD'''
:::::: ‘’Goleu a nerth ein gŵyl ni - yw Winnard,''
:::::::: ‘’Sai'i enw tra'r Lyfni; ''
::::::: ‘’Drwy hwn, yr holl drueni ''
::::::: ‘’Gwyd o'r Hyn, aiff gyda'r lli'''."''
:::::::::::::Anant<ref> ‘’Y Genedl Gymreig’’ 24.7.1894 t.6</ref>

Enghraifft arall o’i waith yw’r englyn yn canmol ffidlwr ifanc:

:::::: ‘‘Heno’r ffidil brophwyda - oriau llwydd,’’
:::::::: ‘’I’r llanc ieuanc yma;’’
::::::: ‘’Yn fuan gyda’i fwa’’
::::::: ‘’A’i grwth, yn wir, gwyrthia wna.’’
:::::::::::::Anant <ref> ‘’Y Sylwedydd’’, dyfynnwyd gan Ffion Owen mewn cyflwyniad, [https://prezi.com/gbhrz0e0yr7m/039a-ddaw-lleu-i-ddyffryn-nantlleu039n-ol/], cyrchwyd 3.2.2022</ref>

Mae ffasiwn mewn barddoniaeth fel mewn pob dim arall, a rhaid gochel rhag defnyddio safonau a chwaeth heddiw i gloriannu llenorion y gorffennol, ac mae hyn yn arbennig o wir wrth ystyried llenorion yr ail reng! Yn ffodus, gellir gweld sut yr edrychodd ei gyd feirdd arno ar y pryd oherwydd cyhoeddodd rhywun, a alwodd ei hun “Y Pwyswr”, dabl o’r deunaw uchaf ymysg beirdd y dyffryn, gan roi sgôr rhwng 0 a 20 i bob un mewn pedwar maes, sef awen, barn, dysg a chynghanedd.<ref> ‘’Y Genedl Gymreig’’ 8.2.1888, t.7</ref>
Gellir gweld o'r tabl hwn fod “Y Pwyswr” yn ystyried Anant yn chweched orau, gyda sgôr o 46 allan o 80 – a’r bardd lleol gorau yn ei farn ef, [[William John Davies (Glan Llyfnwy)]], yn sgorio 69. Maes cryfaf Anant oedd y gynghanedd, lle sgoriodd 14 allan o 20 – a Glan Llyfnwy’n sgorio 19!

[[Delwedd:Tabl beirdd.png|400px|bawd|canol]]

Anodd gwybod faint o bwys i’w roi ar farn “Y Pwyswr”, ond nodwyd ganddo nad oedd yn adnabod yr un o'r deunaw bardd yn y cnawd.

Ei lwyddiant barddonol mwyaf heb os oedd derbyn y gadair yn Eisteddfod Deiniolen, 1911, gyda’r Athro John Morris-Jones yn beirniadu; ond efallai mai ei gamp fwyaf oll oedd iddo, ynghyd â [[H.E. Jones (Hywel Cefni)]], (bardd lleol arall o'r un safon ag Anant), ddysgu anghenion y gynghanedd i’r [[R. Williams Parry]] ifanc, a oedd yn byw yn yr un stryd.

O ran crefydd roedd yn Fedyddiwr ac yn ddiacon amlwg yng [[Capel Salem (B), Tal-y-sarn|nghapel Salem]]. Ym 1902, fe’i dewiswyd yn Llywydd Cymanfa Bedyddwyr Llŷn ac Eifionydd.<ref>’’Seren Cymru’’, 4.7.1902, t.12.</ref>

Yn ogystal â barddoni, fe’i cyfrifwyd ymysg adroddwyr gorau’r dyffryn yn ei gyfnod. Bu’n beirniadu’n gyson mewn eisteddfodau, ac ef oedd yn hyfforddi rhai o adroddwyr mwyaf llwyddiannus y cylch, fel y tystia’r llythyr canlynol a ymddangosodd yn y wasg:

'''NID DA I ŴR GLOD ARALL.'''
(At Olygydd yr "Herald Cymraeg.")
Syr,-Yn eich rhifyn diweddaf, dan y pennawd "Cymry ar Wasgar," dywed gohebydd o West Pawlet i Mr Henry J. Williams, Carmel, Arfon, ennill cadair am adrodd drannoeth wedi ei gyrhaeddiad i Granville, America, o'r Hen Wlad. Y darn ardderchog, "Carwn ein Gwlad," a'i fod wedi ei ddisgyblu gan yr adroddwr Llew Deulyn, Nantlle. Dymunaf gywiro y gohebydd parthed athraw H. J. Williams, trwy ei hysbysu mai Anant, Talysarn, bia'r clod, os oes clod i ail berson. Efe, hefyd, yw disgyblwr yr adroddwyr penigamp John a D. Owen, Carmel; L. Blodwen Hughes, Talysarn, a lluaws ereill. "Clod i'r hwn mae clod yn ddyledus."-Ydwyf, etc., Darllenydd.<ref>’’Yr Herald Cymraeg’’, 1.7.1909, t.7</ref>

Bu farw 25 Mawrth 1918, gan adael ei wraig a phedwar o’i blant ar ei ôl.<ref>’’Y Drych’’, 2.5.1918.</ref> Cafwyd teyrnged fer iddo yn ‘’Y Dinesydd Cymreig’’ y mis dilynol:
A ni bron heb orffen sychu ein hysgrif bin i ddymuno adferiad buan ein hannwyl gyfaill Anant, Talysarn, wele y gorchwyl prudd gennym yr wythnos hon o gofnodi ei farwolaeth, yr hyn gymerodd le ddydd Llun ac yntau yn 62 mlwydd oed. Bu Anant yn ddiacon ffyddlon yn eglwys Salem (B.), Talysarn, lle mae congl wag ar ei ôl, ac anhawdd synio nad yw ef mwy. Hoff fyddem bob amser o'i gwmni diddan. Rhoddodd lawer iawn o adroddwyr ar ben y ffordd i gychwyn adrodd, a chwith gennym feddwl na cheir ei hyfforddiant mwy. Nawn Sadwrn daeth tyrfa barchus i dalu'i gymwynas olaf iddo. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym [[Mynwent Macpela|Macpelah]], [[Pen-y-groes|Penygroes]]. Gwasanaethwyd wrth y tŷ gan y Parch R. Edwards, Penygroes, yn effeithiol iawn. Mae ein cydymdeimlad llwyraf a'i briod ac a'r plant, un o'r rhai sydd yn yr America. Canwyd hoff emyn Anant ar lan y bedd: "Derfydd i mi deithio'r ddaear." <ref>’’Y Dinesydd Cymreig’’, 3.4.1918, t.5.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Chwarelwyr]]
[[Categori:Beirdd]]

H.E. Jones (Hywel Cefni)

2023-08-29T13:07:18Z

Troellwr: Nodi dyddiad a man marw Hywel Cefni ar sail cofnod profiant.

Roedd '''Hugh Evan Jones''' (1859–20 Mai 1941), a adwaenid wrth ei enw barddol Hywel Cefni, yn wreiddol o Langefni, Ynys Môn. Roedd yn ddilledydd a gwerthwr dillad yn Cefni House, [[Tal-y-sarn]]. Bu i'w nith briodi [[John Sarah (Pencerdd Cernyw)]] rywbryd ar ôl 1911, ac aeth y ddau at Hywel Cefni i fyw. Dywedir i John Sarah ymgymryd â phrentisiaeth er ei fod erbyn hynny yn ei 30au.<ref>Cyfrifiad Llanllyfni 1911</ref>

Hywel Cefni – ar y cyd â'r bardd [[Owen Edwards (Anant)]] – a ddysgodd yr [[R. Williams Parry]] ifanc i gynganeddu.

Yn ei gyfnod, ystyrid Hywel Cefni ymysg beirdd gorau [[Dyffryn Nantlle]], yn ôl y tabl o ragoriaethau a gwendidau beirdd lleol a gyhoeddwyd mewn papur lleol ym 1888.<ref>‘’Y Genedl Gymreig’’ 8.2.1888, t.7. Fe atgynhyrchir y tabl cyfan yng nghorff yr erthygl ar [[Owen Edwards (Anant)]]</ref>

Dyma englyn o'i waith:

''Wawr dlos gan aur dlysau i gyd - a'i harddwch
''Cerdda fel o'r Gwynfyd;
''Gwyryfol egyr hefyd
''Y dwyrain borth i deyrn byd.'' (1910)<ref>''Papur Pawb'', 29 Hydref 1910, t.3</ref>

Mae'n amlwg o'r mynych gyfeiriadau ato ym mhapurau newydd yr ardal ei fod yn arweinydd poblogaidd ar gyfarfodydd diwylliadol ac yn siaradwr ac ymgyrchydd ar ran achos dirwest.

Bu farw ym Modnant, Llangefni.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Siopwyr]]