Saif '''Plas Llanwnda''' ar y lôn rhwng [[Dinas]], [[Llanwnda]] a [[Felinwnda]]. Fferm ydyw erbyn hyn, ac fel arfer fe gyfeirir ato fel "Plas", ond bu'n un o blastai pwysicaf yn y plwyf yn y 16-18g. Yn wreiddiol yn perthyn i deulu Wynn, [[Pengwern]], cafwyd ffrae fawr rhwng ddwy gangen y teulu ar ddechrau'r 17g, sef rhwng mab hynaf Huw Gwyn, Huw Wynn a disgynyddion Owen Meredydd (a berthynai i deulu [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Y canlyniad oedd rhannu'r ystâd rhwng y ddwy gangen, gydag un ochr yn cael plasty'r Pengwern a'r llall, Plas Llanwnda.

Beth bynnag am hynny, mae'n amlwg fod Plas Llanwnda yn ei amser wedi bod yn blasty o bwys. Ym marwnad Rhisiart Cynwal i Huw Gwyn (tua 1600) mae'n nodi gwychder plastai Huw Gwyn yn Llanarmon a Llanwnda<ref>W. Gilbert Williams, "Hen Deuluoedd Llanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)", (''Cylchgrawn Hanes Sir Gaernarfon'', Cyf.4, 1942-3), tt.22-3 </ref>:

Cadwai blas crair urddas cred
Coed Cae Mawr, cu ymwared;
A phlas arall diball da
Llawn iawnder yn Llanwnda.

Fe briododd yr aeres olaf Ann Wynn â'r Cadben Richard Garnons, [[Pant Du]], tad y [[Richard Garnons]] oedd yn ymhel â'r diwydiant llechi a ddaeth yn berchennog wedyn, ac yn byw yn y plas wedyn.<ref>J.E. Griffiths, ''Pedigrees of Anglesey and Caernarvonshire Families'', (Horncastle, 1914), t.240</ref>

Ni ddylid cymysgu y Plas Llanwnda hwn efo Plas Llanwnda, Stryd y Castell, Caernarfon (a oedd yn rhan o adran Addysg y Cyngor Sir) hyd yn ddiweddar). Dyma oedd tŷ tref a godwyd gan y Wynniaid pan oedd hi'n ffasiynol ac yn gyfleus i foneddigion gael annedd ym mhrif dref y sir.<ref>W. Gilbert Williams, "Hen Deuluoedd Llanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)", (''Cylchgrawn Hanes Sir Gaernarfon'', Cyf.4, 1942-3), t.27</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Plastai]]

2019-05-15T19:55:15Z

Robingoch: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Saif '''Plas Llanwnda''' ar y lôn rhwng Dinas, Llanwnda a Felinwnda. Fferm ydyw erbyn hyn, ac fel arfer fe gyfeirir ato fel "plas", ond bu'n...'

Saif '''Plas Llanwnda''' ar y lôn rhwng [[Dinas]], [[Llanwnda]] a [[Felinwnda]]. Fferm ydyw erbyn hyn, ac fel arfer fe gyfeirir ato fel "plas", ond bu'n un o blastai pwysicaf yn y plwyf yn y 17-18g. Yn wreiddiol yn perthyn i deulu Wynn, [[Pengwern]], fe briododd yr aeres olaf Ann Wynn â'r Cadben [[Richard Garnons]] a ddaeth yn berchennog wedyn.

Ni ddylid cymysgu y Plas Llanwnda hwn efo Plas Llanwnda, Stryd y Castell, Caernarfon (a oedd yn rhan o adran Addysg y Cyngor Sir) hyd yn ddiweddar).

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Plastai]]

Capel Beuno

2019-05-13T10:11:55Z

Robingoch:

'''Capel Beuno''' yw enw'r capel bach ar ochr [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]. Enw arall ar yr adeilad yw Eglwys y Bedd, gan mai yno y tybir oedd bedd Beuno. Eir at y capel o'r prif adeilad trwy glwystyr neu goridor sydd yn ymddangosiadol bur hynafol oherwydd y gwaith corbelu yn y to (sef to wedi ei wneud o gerrig hirsgwar, pob un ychydig yn nes at y canol na'r un o dani). Gwelir gwaith cyffelyb mewn hen gelloedd y saint. Dichon, fodd bynnag, fod y cyswllt hwn rhwng y ddau adeilad wedi ei adeiladu ar ôl codi'r prif adeiladau, yn ystod y 17g.<ref>Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.II, (Llundain, 1960), tt.37, 39</ref> Enw'r adeilad hynod hwn erbyn hyn yw'r Rheinws - sef man i gloi troseddwyr i mewn - ac fe ddefnyddid fel hyn yn y 18g.

I droi at y capel ei hun, mae'n sefyll uwchben seiliau cell neu gapel lle (yn ôl traddodiad) fe gladdwyd [[Sant Beuno]], a gwelir amlinelliad o'r hen gell dybiedig yn y llawr modern (1913), wedi ei farcio gan slabiau tywyllwch eu lliw. Roedd yr hen gapel yn sefyll, yn ôl John Leland, mor ddiweddar â 1536.

Yng nghanol y capel, hyd ddiwedd y 18g, yr oedd yr hyn a gyfrifid yn fedd Beuno, tua 3' o uchder, yng nghanol y llawr. Dyma, heb os, oedd y prif atyniad a ddenai pererinion i'r llecyn dros y canrifoedd. Yr oedd cred y gellid gwella o nifer o afiechydon wrth ymdrochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw cyn orwedd dros nos ar ben y bedd.

Tua 1793 trefnodd [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough|Arglwydd Newborough]] i'r bedd gael ei agor i chwilio am arch Beuno, ond ni chafwyd hyd i ddim byd.

Wedi hynny, roedd y capel yn cael ei ddefnyddio gan [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)|Eben Fardd]] ar gyfer yr ysgol eglwysig a gadwai ar gyfer y pentref, rhwng 1827 a 1849.<ref>R.D. Roberts, ''Clynnog: Its Saint and Church'' (taflen a werthwyd yn yr Eglwys yn y 1950au-60au)</ref>

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Eglwysi]]

Capel Beuno

2019-05-13T10:05:09Z

Robingoch: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''Capel Beuno''' yw enw'r capel bach ar ochr Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr. Enw arall ar yr adeilad yw Eglwys y Bedd, gan mai yno y tybir oedd bedd...'

'''Capel Beuno''' yw enw'r capel bach ar ochr [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]. Enw arall ar yr adeilad yw Eglwys y Bedd, gan mai yno y tybir oedd bedd Beuno. Eir at y capel o'r prif adeilad trwy glwystyr neu goridor sydd yn ymddangosiadol bur hynafol oherwydd y gwaith corbelu yn y to (sef to wedi ei wneud o gerrig hirsgwar, pob un ychydig yn nes at y canol na'r un o dani). Gwelir gwaith cyffelyb mewn hen gelloedd y saint. Dichon, fodd bynnag, fod y cyswllt hwn rhwng y ddau adeilad wedi ei adeiladu tua'r un amser â'r prif adeiladau, sef oddeutu 1540. Enw'r adeilad hynod hwn erbyn hyn yw'r Rheinws - sef man i gloi troseddwyr i mewn - ac fe ddefnyddid fel hyn yn y 18g.

I droi at y capel ei hun, mae'n sefyll uwchben seiliau cell neu gapel lle (yn ôl traddodiad) fe gladdwyd [[Sant Beuno]], a gwelir amlinelliad o'r hen gell dybiedig yn y llawr modern (1913), wedi ei farcio gan slabiau tywyllwch eu lliw. Roedd yr hen gapel yn sefyll, yn ôl John Leland, mor ddiweddar â 1536.

Yng nghanol y capel, hyd ddiwedd y 18g, yr oedd yr hyn a gyfrifid yn fedd Beuno, tua 3' o uchder, yng nghanol y llawr. Dyma, heb os, oedd y prif atyniad a ddenai pererinion i'r llecyn dros y canrifoedd. Yr oedd cred y gellid gwella o nifer o afiechydon wrth ymdrochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw cyn orwedd dros nos ar ben y bedd.

Tua 1793 trefnodd [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough|Arglwydd Newborough]] i'r bedd gael ei agor i chwilio am arch Beuno, ond ni chafwyd hyd i ddim byd.

Wedi hynny, roedd y capel yn cael ei ddefnyddio gan [[Ebenezer Thomas (Eben Fardd)|Eben Fardd]] ar gyfer yr ysgol eglwysig a gadwai ar gyfer y pentref, rhwng 1827 a 1849.<ref>R.D. Roberts, ''Clynnog: Its Saint and Church'' (taflen a werthwyd yn yr Eglwys yn y 1950au-60au)</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Eglwysi]]

Sarn Helen

2019-05-13T08:26:33Z

Robingoch:

Derbynnir yn gyffredinol fod '''Sarn Helen''' oedd y ffordd Rufeinig a gysylltai caerau Nidum (Castell Nedd) a Canovium (Caerhun yn Nyffryn Conwy), ond mae llawer yn defnyddio'r enw ar gyfer y ffordd Rufeinig a redai (mae'n bur debyg) i gyfeiriad y de o Gaernarfon i gyfeiriad Tomen y Mur ger Trawsfynydd, lle mae'n ymuno â'r brif ffordd Sarn Helen.<ref>Gweler yr erthygl yn Wicipedia, [https://cy.wikipedia.org/wiki/Sarn_Helen]</ref>

Er gwaethaf y ffaith fod rhai mapiau Ordnans yn dangos "Sarn Helen" ar ambell i fap, mae dadl yn parhau parthed llinell a hyd yn oed bodolaeth rhai darnau o ffordd Rufeinig. Mae'r astudiaeth ddiweddaraf<ref>Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd, ''Roman Roads in North-West Wales'', Adroddiad Rhif 668, 4ydd Adolygiad, 2007 [http://www.walesher1974.org/her/groups/GAT/media/GAT_Reports/GATreport_668_compressed.pdf]</ref> yn awgrymu bod ffordd o Gaernarfon ar draws bryniau Uwchgwyrfai i gyfeiriad Bryncir, lle ecir olion gwersyll Rufeinig ym Mhen Llystyn. Credir, fodd bynnag, fod y rhan fwyaf o'r llinell o dan ffyrdd a lonydd gwyrdd presennol ac nid oes tystiolaeth bendant ohoni felly. Ni ddylid ystyried enw [[Penfforddelen]], [[Y Groeslon]] fel tystiolaeth ychwaith, gan mai ''Pen y Ffordd Felen'' oedd yr enw'n wreiddiol nes i awydd am ganfod cysylltiadau ag Elen Luyddog a Segontiwm lurgeinio sawl enw lle yn lleol (er enghraifft, trôdd Coed Alun yn Goed Helen).

Mae'r gair''Sarn'' yn yr achos yma yn cyfeirio at ffordd wedi ei wynebu â slabiau neu gerrig sylweddol.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Ffyrdd]]

Sarn Helen

2019-05-13T08:26:19Z

Robingoch:

Derbynnir yn gyffredinol fod '''Sarn Helen'' oedd y ffordd Rufeinig a gysylltai caerau Nidum (Castell Nedd) a Canovium (Caerhun yn Nyffryn Conwy), ond mae llawer yn defnyddio'r enw ar gyfer y ffordd Rufeinig a redai (mae'n bur debyg) i gyfeiriad y de o Gaernarfon i gyfeiriad Tomen y Mur ger Trawsfynydd, lle mae'n ymuno â'r brif ffordd Sarn Helen.<ref>Gweler yr erthygl yn Wicipedia, [https://cy.wikipedia.org/wiki/Sarn_Helen]</ref>

Er gwaethaf y ffaith fod rhai mapiau Ordnans yn dangos "Sarn Helen" ar ambell i fap, mae dadl yn parhau parthed llinell a hyd yn oed bodolaeth rhai darnau o ffordd Rufeinig. Mae'r astudiaeth ddiweddaraf<ref>Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd, ''Roman Roads in North-West Wales'', Adroddiad Rhif 668, 4ydd Adolygiad, 2007 [http://www.walesher1974.org/her/groups/GAT/media/GAT_Reports/GATreport_668_compressed.pdf]</ref> yn awgrymu bod ffordd o Gaernarfon ar draws bryniau Uwchgwyrfai i gyfeiriad Bryncir, lle ecir olion gwersyll Rufeinig ym Mhen Llystyn. Credir, fodd bynnag, fod y rhan fwyaf o'r llinell o dan ffyrdd a lonydd gwyrdd presennol ac nid oes tystiolaeth bendant ohoni felly. Ni ddylid ystyried enw [[Penfforddelen]], [[Y Groeslon]] fel tystiolaeth ychwaith, gan mai ''Pen y Ffordd Felen'' oedd yr enw'n wreiddiol nes i awydd am ganfod cysylltiadau ag Elen Luyddog a Segontiwm lurgeinio sawl enw lle yn lleol (er enghraifft, trôdd Coed Alun yn Goed Helen).

Mae'r gair''Sarn'' yn yr achos yma yn cyfeirio at ffordd wedi ei wynebu â slabiau neu gerrig sylweddol.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Ffyrdd]]

2019-04-07T10:56:04Z

Robingoch: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'CYMDEITHAS CAERNARiFON. Yn Uwch G wrfi ac /s Gwrfai, tu ag at ymlyd a chospi Lludron. NYNJ y saul tt dd dasom ein Henwau oddi fa/iodd (yn preswylio tu mew...'

Lôn Eifion

2018-11-27T21:45:47Z

Robingoch:

[[Delwedd:loneifion.jpg|200px|bawd|de|Lôn Eifion ger y Groeslon]]

Mae '''Lôn Eifion''' yn un o nifer o lwybrau a ddatblygwyd gan y Cyngor Sir ar gyfer cerddwyr a beicwyr ers y 1980au. Mae hi'n rhan o lwybr seiclo cenedlaethol rhif 8, rhwng Bangor a Chaerdydd.

Trwy Uwchgwyrfai o un pen i'r llall mae Lôn Eifion yn dilyn llwybr hen [[Rheilffordd Sir Gaernarfon|reilfordd o Gaernarfon i Afon Wen]]. Wedi i'r lein gau a chael ei chodi ym 1967, arhosai gwely'r lein fel yr oedd gyda cerrig mawr balast drosti nes i ddefnydd newydd ymddangos pan oedd Pwerdy Dinorwig yn cael ei adeiladu. Roedd angen tunelli dirifedi o raean a thywod ar gyfer y gwaith, a chafwyd hyd i'r rhain yn ardal [[Pant-glas]] yng Nghefn Graeanog ac agorwyd [[Chwarel Cefn Graeanog|chwarel]] yno. Gan fod hyn yn berygl o greu traffig trwm ar ffyrdd troellog y cyfnod cyn agor [[Ffordd Osgoi Pen-y-groes|ffordd osgoi Pen-y-groes]], gosodwyd lôn breifat ag arwyneb tarmac ar hyd gwely'r rheilffordd o [[Croesfan Graeanog|Groesfan Graeanog]] i [[Llanwnda (pentref)|Lanwnda]]. Wedi i waith Dinorwig ddod i ben, trowyd y darn tarmac yn lôn seiclo - er i'r lôn ddal i gael ei hadnabod yn lleol fel y 'lôn loris'.

Maes o law, estynnodd y Cyngor Sir yr wyneb caled ar yr hen drac belled â Bryncir i'r de a hyd at Gei Caernarfon i'r gogledd.

[[Categori:Cludiant]]

Lôn Eifion

2018-11-27T16:22:15Z

Robingoch:

[[Delwedd:loneifion.jpg|200px|bawd|de|Lôn Eifion ger y Groeslon]]

Mae '''Lôn Eifion''' yn un o nifer o lwybrau a ddatblygwyd gan y Cyngor Sir ar gyfer cerddwyr a beicwyr ers y 1980au. Mae hi'n rhan o lwybr seiclo cenedlaethol rhif 8, rhwng Bangor a Caerdydd.

Trwy Uwchgwyrfai o un pen i'r llall mae Lôn Eifion yn dilyn llwybr hen [[Rheilffordd Sir Gaernarfon|reilfordd o Gaernarfon i Afon Wen]]. Wedi i'r lein gau a chael ei chodi ym 1967, arhosai gwely'r lein fel yr oedd gyda cerrig mawr balast drosti nes i ddefnydd newydd ymddangos pan oedd Pwerdy Dinorwig yn cael ei adeiladu. Roedd angen tunelli dirifedi o raean a thywod ar gyfer y gwaith, a chafwyd hyd i'r rhain yn ardal [[Pant-glas]] yng Nghefn Graeanog ac agorwyd [[Chwarel Cefn Graeanog|chwarel]] yno. Gan fod hyn yn berygl o greu traffig trwm ar ffyrdd troellog y cyfnod cyn agor [[Ffordd Osgoi Pen-y-groes|ffordd osgoi Pen-y-groes]], gosodwyd lôn breifat ag arwyneb tarmac ar hyd gwely'r rheilffordd o [[Croesfan Graeanog|Groesfan Graeanog]] i [[Llanwnda (pentref)|Lanwnda]]. Wedi i waith Dinorwig ddod i ben, trowyd y darn tarmac yn lôn seiclo - er i'r lôn ddal i gael ei hadnabod yn lleol fel y 'lôn loris'.

Maes o law, estynnodd y Cyngor Sir yr wyneb caled ar yr hen drac belled â Bryncir i'r de a hyd at Gei Caernarfon i'r gogledd.

[[Categori:Cludiant]]

Chwedl Ynys yr Arch

2018-11-27T16:19:09Z

Robingoch:

Chwedl yw hanes enw '''Ynys yr Arch''', ger [[Bwlchderwin]], [[Clynnog-fawr]].

Credir i’r lle hwn ei enwi ar ôl marwolaeth [[Beuno Sant]]. Gan fod cymaint yn mynnu ei fod angen ei gladdu yng Nghlynnog, yn Aberffraw ac ar Ynys Enlli – roedd ansicrwydd ynglŷn a lle roedd am ei gladdu. Roedd dynion yn cario ei arch ger y llecyn yma o dir, ger Bwlchderwin, ac un noson rhoddwyd gorau i’r daith am ychydig er mwyn iddynt orffwys. Yn ôl adroddiad [[W.R. Ambrose]], pan roeddynt yn codi, dyma’r dynion yn sylweddoli fod tair arch yn y man lle roedd arch Beuno, ac nid un. Roeddynt wedi sylweddoli fod Beuno, trwy rhyw wyrth wedi rhannu ei gorff mewn tair arch fel bod modd ei gladdu yn y tri lle arbennig. Dyma sut y daeth y man hwn ei enwi yn "Ynys yr Arch".

Cymerwyd yr enw fel enw ar yr ysgol genedlaethol a godwyd yma yng nghanol y 19g, sef [[Ysgol Ynys-yr-arch]].

{{eginyn}}

==Ffynhonnell==

Ambrose, W. R. ‘’Hynafiaethau, Cofiannau a Hanes Presennol Nant Nantlle’’ (Penygroes, 1872)

[[Categori: Chwedloniaeth]]

Ysgol Carmel

2018-11-27T16:17:50Z

Robingoch:

Ysgol addysg gynradd i blant rhwng 3 ac 11 oed oedd '''Ysgol Gynradd Carmel'''.

Cafodd ei hagor yn 1898, ac roedd yn weithredol hyd at 2015, pan gafodd [[Ysgol y Groeslon]], [[Ysgol Bron-y-foel]] ([[Y Fron]]) a'r ysgol hon eu huno i greu ''Ysgol Bro Llifon'', [[Y Groeslon]]. Cafodd ei henwi yn 1898 yn ''Carmel Infants School'', cyn newid wedyn i ''Carmel Board School'' ac yna i ''Carmel Council School''.

==Ffynonellau==

Llyfrau Log Ysgol Gynradd Carmel (Gwasanaeth Archifau Gwynedd) '''XES1/52''' [1898-1923]

[http://www.bbc.co.uk/cymrufyw/22603590 Adroddiad gan y BBC am gau Ysgolion Carmel a Bron-y-Foel]

{{eginyn}}

[[Categori:Addysg]]
[[Categori:Ysgolion]]

Bwlchderwin

2018-11-27T16:15:50Z

Robingoch:

Ardal wasgaredig yw '''Bwlchderwin''' ar ffordd [[Clynnog Fawr]] wedi dringo Allt y Pant <ref>Fe'i henwir gan R. Gordon Williams yn ei ''Atgofion Plentyndod'', Darlith Flynyddol Llyfrgell Pen-y-groes, 1983-84.</ref> o [[Pant-glas|Bant-glas]]. Nid oes yma'r fath beth â chlwstwr o dai ond bu yma [[Capel Bwlchderwin (MC)|gapel]] yn un pen, ysgol Eglwysig sef [[Ysgol Ynys-yr-arch]]<ref> ''Atgofion Plentyndod'' tud.8-16 ac 19-22.</ref> yn y pen arall a siop mewn gwahanol dai ar wahanol adegau.

==Rhai murddunod yn yr ardal ym 1870==
Felog Bach, Yr Ochr, Tanychwarel, Y Foel, Cae'r Bwlch, Foel Fechan, Murforwyn Bach (dau dŷ), Pen Isa'r Mynydd, Cefn White, Maes Du, Stabl Goch, Cae Hir (tri thŷ), Cae Mwynan, Cae Crin, Cors-y-wlad (dau dŷ).<ref>Enwir y rhain (o gofnodion ei dad) yn llyfr O. Roger Owen,''O Ben Moel Derwin'', Cyhoeddiadau Mei, 1981.</ref>

==Tai/Tyddynnod/Ffermydd yr ardal o tua 1870-1981==

''Braich-y-foel''; (Cofiai R. Gordon Williams ''wyth o ddynion yn torri'r ffridd wrth y ffordd gyda phladuriau, y naill yn dilyn y llall gyda'r un rhythm yn eu pladurio, ac yn aros weithiau i roi min ar eu pladuriau gyda'r pren stric a'r saim a'r graean.''<ref>tud.29 ''O Ben Moel Derwin''</ref>
''Tanychwarel'';
''Terfynau'';
''Derwyn Uchaf'' (Deuai Griffith Powell â'i gi gydag ef i'r Capel bob amser.);
''Tan'rallt'';
''Plas Du'';
''Ty'n-y-coed'';
''Rhwngyddwyffordd'';
''Muryforwyn'';
''Gyfelog Ucha'' (ger [[Capel Bwlchderwin (MC)]]);
''Baron Hill'';
''Ty'n-Gors'';
''Ty Newydd'';
''Garreg Wen'';
''Pen Isa'r Mynydd'';
''Ynys-yr-Arch'';
''Llwyngwanadl Ucha'';
''Llwyngwanadl Isa'';
''Ty Glas'';
''Y Gors'';
''Cors-y-wlad''.
Nid yw Gyfelog (ger yr ysgol) ar y rhestr hon. Yma y cartrefai J.R. Owen. Meddai R. Gordon Williams amdano: ''...Ato fo yr âi pawb am gyngor neu i lenwi ffurflen ac roedd yn englynwr da iawn. Y fo luniodd yr englyn a gyfrifid yn un o'r englynion cofffa gorau. Englyn ydyw i dri o blant Nant Cwmbran a fu farw yn agos at ei gilydd:

'' Marwolaeth Mair a Willie, - a Rhisiart
''Wna i reswm dewi,
''Ond ffydd ddichon fodloni,
''A gweld trefn mewn galw tri.''

Bu'n ddiacon ffyddlon ym Mwlchderwin am 67 mlynedd, ac yn gynghorydd gweithgar tros ei ardal am flynyddoedd ar Gyngor Gwyrfai..."

==Yr enw==
Ar rai mapiau Ordnans ac mewn ambell i le arall, ceir yr enw "Bwlch Derwydd" ond mae hyn yn anghywir.

i'w barhau

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]
[[Categori:Ardaloedd]]