Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Llanwnda (plwyf hanesyddol)

2017-12-01T07:36:23Z

Robin Owain: typo

'''Llanwnda''' yw un o blwyfi hanesyddol [[Uwchgwyrfai]].

==Ffiniau a thirwedd==

Dyma blwyf mwyaf gogleddol Uwchgwyrfai. Yn wreiddiol, Afon Gwyrfai oedd ffin plwyf Llanwnda yr holl ffordd o'i darddiad yn Llyn y Gader hyd y môr, ond trosglwyddwyd darn helaeth rhwng yr afon a chopaon y mynyddoedd i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888. Tua 1990 symudwyd ardal [[Belan]] o Lanwnda i blwyf [[Llandwrog]] a ward Bontnewydd i gymuned [[Y Bontnewydd]] a ffurfiwyd o'r newydd ar y pryd o bobtu'r [[Afon Gwyrfai]]. I'r de, mae'n ffinio â phlwyf Llandwrog, gyda'r [[Afon Carrog]] yn ffin rhyngddynt yn y darn isaf rhwng [[Tryfan]] a'r môr.

Roedd y plwyf felly yn amrywio o ran tirwedd, gyda glan môr ar [[Y Foryd]] a thraeth ger [[Trwyn Abermenai]], morfa wlyb, tir gweddol ffrwythlon a rhostir yn ymestyn i gopaon mynyddoedd gyda'u gweundir a mawnogydd. Roedd hefyd â darn sylweddol o un o brif ddyffrynnoedd Eryri hyd 1888. Llechfaen, ac i raddau llai, ithfaen yw'r graig o dan wyneb y tir yn yr ucheldir; tir tywodlyd gyda llawer o fân gerrig yw llawer o'r tir is.

Tir agored sydd yma i raddau helaeth, er bod ambell i ddarn o goedwig, yn bennaf coedwig gwern a hynny yn y mannau gwlypaf. Bu llawer o'r ucheldir yn dir agored hyd nes i'r chwareli agor a llawer o dyddynod yn cael eu creu gan y chwarelwyr.

==Yr eglwys a'i sant==

==Tai pwysig ac enwogion==

==Y pentref==

==Nodweddion eraill y plwyf==

==Hanes diweddar==

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Categori:Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru

2017-11-30T06:16:25Z

Robin Owain:

Yn ddiweddarach, rhedodd y cwmnïau canlynol y lein a godwyd gan y cwmni hwn, sef:
* Rheilffordd Ucheldir Cymru
* Rheilffordd Ffestiniog

ac fe elwir y lein erbyn hyn yn 'Rheilffordd Eryri'.

[[Categori:Cwmnïau Rheilffyrdd]]

Rheilffordd Nantlle

2017-11-30T06:12:29Z

Robin Owain: y fach

[[Delwedd:Wagen_nantlle.jpg|bawd|200px|Wagen o Reilffordd Nantlle yn Amgueddfa Lechi Llanberis. Ffoto:Dan Crow. Comins Creu CC BY-SA 3.0]]

Yr oedd '''Rheilffordd Nantlle''' yn rhedeg o Gei Caernarfon hyd at chwareli [[Dyffryn Nantlle]]. Hi oedd y rheilffordd gyntaf gyhoeddus i'w hagor yng Ngogledd Orllewin Cymru dan ddeddf seneddol, a hynny ym 1828.

Y lled rhwng y cledrau oedd 3'6". Er bod awgrym yma ac acw bod pobl yn cael eu cludo trwy eistedd ar wagenni nwyddau, dim ond o 1856 ymlaen sefydlwyd gwasanaethau swyddogol i deithwyr, gan ddyn a gymerodd brydles ar y lein y pryd hynny, sef [[Edward Preston]]. Parhaodd hynny nes iddi gael ei phrynu gan hyrwyddwyr [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]] tua 1863, a'r rhan helaeth o'r trac yn cael ei ledu i'r lled safonol o 4'8 1/2". Mae yna amheuon gref mai dyna oedd nod ac uchelgais Preston ers iddo gymryd at yr awennau. Roedd y lein yn mynd o giât [[Chwarel lechi Pen-yr-orsedd]] ger Resdai Nantlle, trwy'r hyn sydd yn weddill o [[Chwarel lechi Dorothea]] heddiw, ymlaen wrth ochr brif stryd [[Tal-y-sarn]] ac o'r fan honno ar hyd lein yr hyn a fyddai lein fawr wedyn at y cei yng Nghaernarfon. Mae mopdd dilyn yr union lwybr yn hawdd wrth gerdded [[Lôn Eifion]]. Arhosai ychydig o'r lein o Orsaf Nantlle (yn Nhal-y-sarn) hyd at y chwareli llechi a wasanaethid ganddi hyd yr 1960au. Ceffylau oedd yn tynnu'r wagenni trwy gydol oes y lein, a dyna'r unig lein o eiddo [[Rheilffyrdd Prydeinig]] i gael ei weithio yn y fath fodd erbyn hynny.

Dull tyrpeg oedd dull rhedeg y lein, gyda'r hawl i unrhyw un osod wagen ar y cledrau a'i symud yn unol â'r amserlen, ond iddo/i dalu'r doll ddyledus. Erbyn y diwedd, ym 1963, dim ond Chwareli Pen-yr-orsedd a Dorothea oedd yn arddel perchnogaeth ar eu wagenni. Trefnwyd yr amserlen fel na fyddai wagenni yn cwrdd â'i gilydd, trwy ganiatáu i drenau fynd i lawr i Gaernarfon am dair awr, ac wedyn cafwyd tair awr oan fyddai trenau'n cael rhedeg i fyny'r lein i gyfeiriad Nantlle; ac felly ymlaen.

Roedd olwynion y wagenni ag ymylon dwbl, gan fod y trac yn bur garw, er mwyn iddynt beidio â neidio oddi ar y cledrau. Nodwedd cyffredin ar waagenni chwareli oedd hyn, ond yn bur anarferol y'u gwelwyd hwy ar lein cyn hired â Rheilffordd Nantlle. Mae enghreifftiau o wagenni Nantlle i'w gweld yn Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis ac Amgueddfa Rheilffyrdd Bach Cul yn Nhywyn.

Roedd nifer helaeth o ganghennau a thramffyrdd yn ardaloedd Tal-y-sarn a Nantlle yn arwain at y gwahanol chwareli, er, y tu fewn i'r chwareli, defnyddid wagenni ar gledrau culach (sef tua 2'0") er mwyn cyrraedd y ponciau a'r silffoedd culion ar ymyl y tyllau chwarel. Yr unig gangen o sylwedd oedd [[Tramffordd Chwarel Tan'rallt]]. Rhestrir chwareli eraill oedd â thrac 3'6" ac a gysylltwyd â phrif lein Rheilffordd Nantlle yn erthygl [[Tramffyrdd chwareli llechi Dyffryn Nantlle]].

Ymysg y gorsafoedd i deithwyr roedd [[Gorsaf reilffordd Bontnewydd (Rheilffordd Nantlle)|y Bontnewydd]], [[Gorsaf reilffordd Clynnog Road|Clynnog Road (Llanwnda)]], [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon|y Groeslon]] a [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes (Rheilffordd Nantlle)|Phen-y-groes]].

[[Categori:Cwmnïau Rheilffyrdd]]

Llanwnda (plwyf hanesyddol)

2017-11-30T06:10:32Z

Robin Owain: Categori:Plwyfi hanesyddol

Mae '''Llanwnda''' yw un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Llanllyfni

2017-11-30T06:10:00Z

Robin Owain:

Mae '''Llanllyfni''' yw un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Llanaelhaearn

2017-11-30T06:09:35Z

Robin Owain:

Mae '''Llanaelhaearn''' yn un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Clynnog Fawr

2017-11-30T06:09:16Z

Robin Owain: cat Categori:Plwyfi hanesyddol

Mae '''Clynnog-fawr''' yw un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Uwchgwyrfai

2017-11-30T06:07:47Z

Robin Owain: /* Ffiniau */ dolen yn bodoli

Mae '''Uwchgwyrfai''' yn un o gymydau (neu israniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach.

Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd Isgwyrfai, sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái a Phentir, sef Llanddeiniolen, Llanfair-isgaer, Llanberis, Llanrug, Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.

==Ffiniau==

Hyd 1888, roedd i'r cwmwd bum plwyf, sef [[Clynnog-fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Ynghyd â chwmwd Is-gwyrfai a thiroedd yr Esgob, sef Maenol Bangor, fe ffurfiwyd [[Arfon (cantref)|Cantref Arfon]], sef un o'r prif ranbarthau gweinyddol o dan y Tywysogion. Ym 1888, bu peth newid ar ffiniau'r sir, a rhoddwyd rhan o Uwchgwyrfai i blwyf Betws Garmon.

Yn wreiddiol fe ddilynai ffin pum plwyf y cwmwd lannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn Llyn y Gader i'r de o [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]], gan gynnwys rhan orllewinol y pentref hwnnw. Fel y dywedwyd, fe gollwyd tir sylweddol i blwyf [[Betws Garmon]] ym 1888, sef yr holl dir ym mhlwyf [[Llanwnda]] i'r dwyrain o grib y mynyddoedd ac ar hyd yr [[Afon Gwyrfai]] rhwng Waun-fawr a Rhyd-ddu.

Ym 1974, newidwyd yr enw swyddogol ar blwyfi sifil, sef 'plwyf', a reolwyd gan gyngor plwyf i 'cymuned' o dan gynghorau cymuned, ond ar y pryd cadwyd at yr hen ffiniau plwyfi. Yn ddiweddarach, ychydig cyn diwedd y 20g, collodd cymuned Llanwnda dir pellach, pan symudwyd ward Bontnewydd (y darn rhwng [[Ffrwd Cae Du]] a phont y Bontnewydd) i gymuned newydd a ffurfiwyd y pryd hynny, sef cymuned y [[Bontnewydd]]. Serch hyn, yn dechnegol, rhan o Uwchgwyrfai yw'r ardaloedd hyn hyd heddiw.

Yr un pryd, o fewn ffiniau Uwchgwyrfai, rhoddwyd y rhan o benrhyn [[Belan]], a oedd gynt yn eiddo i blwyf Llanwnda, i gymuned [[Llandwrog]]; ac ardaloedd [[Tal-y-sarn]] a [[Nantlle]], ynghyd â pheth tir ar gyrion [[Pen-y-groes]] ger Garth Dorwen, i gymuned Llanllyfni.

I'r de a'r gorllewin, erys ffiniau hanesyddol y plwyfi heb eu newid. Rhed ffin plwyf Llanaelhaearn o'r môr rhwng Trwyn y Gorlech a Thrwyn-y-tâl ar draws Bwlch-yr-Eifl a chopa Mynydd yr Eifl, cyn croesi ffordd Pistyll ac ymlaen ar draws y tir is hyd Bontygydros ac ymlaen ar hyd yr Afon Erch cyn cyrraedd ffin plwyf Clynnog-fawr ger Melin Goch. O'r fan honno, rhed ffin y cwmwd i lawr ar hyd nant ger Derwin Bach (sydd yng nghwmwd Eifionydd). O'r fan honno mae'r ffin yn codi dros Graig Goch ac ar hyd crib Nantlle yn y man nes gyrraedd ardal Rhyd-ddu.

Mae erthyglau yng '''Nghof y Cwmwd''' yn cynnwys y rhannau hynny o blwyf Llanwnda a gollwyd i Isgwyrfai.

==Hanes fel Uned Weinyddol==

Mae'r drefn cymydau a chantrefi'n mynd yn ôl i Oes y Tywysogion ac mae'n glir o Gyfraith Hywel fod y cymydau'n bodoli fel unedau dros fil o flynyddoedd yn ôl, gyda'u llysoedd a'u hynadon, ynghyd â swyddogion eraill, eu hunain. Enghraifft hwyr o hyn oedd Robert Gruffydd, a aeth wedyn yn aelod seneddol dros y sir ym 1545; ym 1536 cyn i'r Ddeddfau Uno ddod i rym, fe oedd beili cwmwd Uwchgwyrfai.

Fe barhaodd y system hon o ran gweinyddu wedi i'r dywysogaeth gynhenid gael ei ddileu gan Frenhinhoedd Lloegr, ond dan y Deddfau Uno (1536 a 1543), ffurfiwyd trefn newydd o weinyddu sifil, gan ddileu olion yr hen drefniadaeth. Sefydlwyd llysoedd ar batrwm Lloegr, gydag ynadon yn gyfrifol am nifer cynyddol o ddyletswyddau sifil, megis cynnal y ffyrdd, gofalu bod y plwyfi'n edrych ar ôl eu tlodion, trwyddedu tafarnau ac ati. Er hwylustod mewn oes pan oedd teithio unrhyw bellter yn faich ar ddyn, rhaid oedd rhannu'r siroedd, a chadwyd at ffiniau'r hen gymydau, er yr oedd tuedd cynyddol i'w galw'n hyndrydau, neu ''hundreds'', yn ôl yr arfer Seisnig. Mae cofnodion Llys Chwarter Sir Gaernarfon, sydd wedi goroesi o 1541, yn llawn o gyfeiriadau at "Uchgor'", sef Uwchgwyrfai. Mae'r enwau cynharaf a geir yn y cofnodion hyn am swyddogion y cwmwd yw Thomas Gruffydd a Huw Lewys, cwnstabliaid y cwmwd a Hywel ap Dafydd ap Llywelyn, beili'r cwmwd ym 1546-7. Nid oedd y swyddi hyn, a lanwyd gan drigolion lleol heb dâl, yn gallu bod yn beryglus: ymosodwyd gyda cleddyf ar un o gwnstabaliaid y cwmwd, Owen Davies, gan nifer o drigolion Clynnog-fawr ym 1553, nes bod dau o'i fysedd bron wedi torri i ffwrdd. Parhaodd cynulliadau o drigolion a mân swyddogion y cymydau hefyd gwrdd mewn 'llysoedd' sifil, dan oruchwyliaeth siryf y sir. Ceir cofnod o un llys ar gyfer Uwchgwyrfai a gynhaliwyd 5 Rhagfyr 1654 yn nhafarn [[Betws Gwernrhiw]].

Defnyddid enw Uwchgwyrfai'n aml i ddynodi rhaniad o'r sir pan oedd angen hyd nes i'r cynghorau dosbarth gael eu ffurfio ym 1894. YN gynyddol, fe ddisgrifiwyd Uwchgwyrfai (neu Uchgorfai fel y sillafid yr enw'n arferol) fel ''hundred or division'' o'r sir, ac yr oedd gan y cwmwd ei uchel gwnstabl ei hun hyd y 19g. Hyd yn oed heddiw, mae Uwchgwyrfai'n cael ei gyfrif yn raniad daearyddol gan Gomisiynwyr y Goron, sydd yn dal i arddel yr enw [[Comin Uwchgwyrfai]] am y tir mynydd o gwmpas [[Moel Smytho]] a [[Mynydd Mawr]].

== Ffynonellau==
* Mapiau Ordnans 6" i'r filltir yr ardal I'w cyrchu ar [http://maps.nls.uk/]
* Dafydd Jenkins, ''Cyfraith Hywel'' (Gomer, 1970), tt.65, 91, 97.
* Melville Richards, ''Welsh Administrative and Territorial Units'', (Gwasg y Brifysgol, 1969), ''passim''.
* W Ogwen Williams, ''A Calendar of the Caernarvonshire Quarter Sessions Records, 1541-1558'', (Cym. Hanes Sir Gaernarfon, 1956), tt. lxix, 31-2, 124.
* Stanley Thomas Bindoff, ''The House of Commons, 1509-1558'', Cyf 1, (1982), [[http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/gruffydd-robert-1515-75-or-later]] (cyrchwyd 27.11.2017).
* ''London Gazette'', (1968), t.9648.

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Uwchgwyrfai]]

Clynnog Uchaf

2017-11-30T06:05:40Z

Robin Owain: Ceisio cadw'r prif gategori (Uwchgwyrfai) yn eitha clir; neu mi fydd pob erthygl yno!

Ar fapiau cynnar yr Arolwg Ordnans, fe'u gelwir yr ardal o gwmpas [[Pant-glas]] a [[Bwch Derwin]] yn [[Clynnog Uchaf|Glynnog Uchaf]], (neu, yn unol ag arferion Seisnig mapwyr y cyfnod, ''Upper Clynnog''). Rhan o blwyf [[Clynnog-fawr]] ydyw.

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Betws Garmon

2017-11-30T06:03:31Z

Robin Owain:

Bu i ffiniau plwyf '''Betws Garmon''' a orweddai'n gyfangwbl yn Isgwyrfai gael eu hymestyn ym 1888, wrth i'r llethrau mynyddig a wynebai'r dwyrain a glannau gorllewinol yr [[Afon Gwyrfai]] o Bont ym mhlwyf [[Llanwnda]] gael eu trosglwyddo i blwyf Betws Garmon. Felly, mae rhan o Fetws Garmon bellach o fewn ffiniau [[Uwchgwyrfai]]. Ymdrinnir '''Cof y Cwmwd''' â phynciau sydd yn ymwneud â'r rhannau hynny o Fetws Garmon sydd wedi bod yn Uwchgwyrfai ers 1888, a'r rhannau hynny'n unig.

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Llandwrog

2017-11-30T06:02:43Z

Robin Owain: cat

Mae '''Llandwrog''' yw un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Plwyfi hanesyddol]]

Arfon (cantref)

2017-11-30T06:00:51Z

Robin Owain: Categori:Israniadau gwladol

'''Arfon''' oedd enw'r cantref y mae [[Uwchgwyrfai]] yn perthyn iddo. Y cantref oedd rhaniad gweinyddol uchaf Cymru yn yr Oesoedd Canol, ac fe'i rennid fel arfer yn ddau neu fwy o gymydau. Yr oedd cwmwd Uwchgwyrfai, ynghyd â chwmwd Isgwyrfai a Maenol Bangor (tir yr Esgob, sef plwyfi Bangor a Phentir) yn ffurfio cantref Arfon.

Am gyfnod ar ddechrau'r 20g, fe ddefnyddid yr enw ar etholaeth seneddol a ymestynnai i rannau gwledig gogledd a dwyreiniol Sir Gaernarfon mor bell â Dyffryn Conwy. Rhwng 1974 a 1996, defnyddid yr enw gan [[Arfon (dosbarth)|Gyngor Dosbarth Arfon]] a oedd yn awdurdod lleol o dan [[Cyngor Sir Gwynedd]]. Erbyn hyn fe'i ystyrir yn raniad gweinyddol [[Cyngor Gwynedd]].

[[Categori:Israniadau gwladol]]
[[Categori:Uwchgwyrfai]]

Llanaelhaearn

2017-11-30T05:57:38Z

Robin Owain: manion teipio

Mae '''Llanaelhaearn''' yn un o blwyfi [[Uwchgwyrfai]].

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Uwchgwyrfai]]

R. Alun Roberts

2017-11-17T06:58:56Z

Robin Owain: Categori

Athro llysieueg ac amaethyddiaeth, a naturiaethwr oedd R. Alun Roberts.

Ganwyd yn Glan Gors, Tan-yr-allt, Dyffryn Nantlle i Robert Roberts (brawd Owen, tad i Kate Roberts) a Jane Thomas ei wraig.

Graddiodd a BSc anrhydedd yn 1915, a chwblhaodd PhD yn 1927. Roedd yn athro gwyddoniaeth am gyfnod yn Ysgol Botwnnog (1915-1917), ac roedd yn gweithio i’r Weinyddiaeth Amaeth o 1917-1919. Roedd yn ymgynghori ar lysieueg ac amaeth iddynt hyd nes 1921. Cafodd swydd fel darlithydd, ac yna fel pennaeth adran yn adran amaeth Prifysgol Bangor. Aeth ymlaen wedyn i fod yn Arolygydd ei Mawrhydi dros ysgolion gwledig.

Roedd hefyd yn uchel-siryf Caernarfon rhwng 1955 a 1956. Derbyniodd CBE yn 1962 am ei gyfraniad at amaethyddiaeth. Cyhoeddodd hefyd ‘Y Tir a’i gynyrch’ a ‘Hafodydd Brithion’.

==Ffynhonellau==

*[http://yba.llgc.org.uk/cy/c4-ROBE-ALU-1894.html?query=alun+roberts+&field=content Bywgraffiadur Arlein]

*[https://archiveshub.jisc.ac.uk/search/archives/faa56e99-ae24-330f-8c49-84e11332577b Manylion am bapurau R. Alun Roberts ym Mhrifysgol Bangor]

*Williams, Melfyn R. ''Doctor Alun, Bywyd a gwaith yr Athro R. Alun Roberts'' (Lolfa, 1977)

[[Categori:Pobl]]

Ffrwd

2017-11-17T06:57:15Z

Robin Owain: teipio

Mae '''Groeslon Ffrwd''' yn dreflan ym mhlwyf Llandwrog ar y ffordd dyrpeg i Bwllheli, sef erbyn heddiw yr A499. Mae yma groesffordd lle mae'r lôn a arweiniai yn y gorffennol o'r mynydd a'r mawndir tir uchel plwyf [[Llandwrog]] i ffermydd brasach eu byd y tir isel; cludwyd calch a thywod o'r arfordir i ffermydd yr ucheldir, a gyrrwyd defaid a gwartheg ar hyd y lôn tua'r mynydd yn y Gwanwyn at y porfeydd haf a'r hafodydd. Gellid dadlau felly mai dyma brif groesffordd plwyf Llandwrog yn yr amser a fu.

Mae nifer o fythynnod gerllaw, a bu'r efail a safai yma yn bur gynhyrchiol. Mae un o borthdai parc [[Glynllifon]] wrth y groesffordd ar un ochr, a Phlas Isaf yr ochr arall i'r lôn fawr. Defnyddid [[Plas Isaf]] fel cartref i stiward [[Ystâd Glynllifon]] am flynyddoedd lawer. Nid yw [[Capel Bwlan (MC)]] nepell o'r lle. Yma hefyd gwelir un darn o hen lôn sy'n arwain at eglwys a phentref Llandwrog. Roedd hon yn arfer â bod yn brif ffordd ar draws y cwmwd cyn adeiladu'r tyrpeg.

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

John Williams (J.W. Llundain)

2017-11-17T06:55:21Z

Robin Owain: italeiddio teitl llyfr; Categori

Masnachwr llechi a golygydd papur newydd oedd '''John Williams''' (1872-1944).

Ganwyd John Williams yn Nhŷ’r Capel, Rhostryfan yn 1872. Roedd yn frawd i W. Gilbert Williams.

Dechreuodd weithio yn Chwarel y Braich cyn mudo i Lerpwl. Gweithiodd fel clerc i adeiladwr am gyfnod, cyn symud wedyn i Lundain. Gweithiodd yno fel goruchwyliwr busnes llechi a gwaith toi. Priododd a Margaret Jane, ail ferch Edward Lloyd, Pen-y-fron, Dinbych. Ganwyd iddynt dwy ferch a dau fab.
Ym Medi 1923, dechreuodd gwmni masnachu defnyddiau toi ei hun, gyda’i fab hynaf yn glerc. Er budd J.W., buodd yn brysur oherwydd yr angen i adeiladu rhwng y ddwy ryfel byd.

Nid masnachu oedd unig waith y gŵr yma. Roedd yn gyfrifol am olygu papur newydd ‘Y Ddolen’ – sef papur Cymraeg Llundain, ac roedd yn darlithio i gymdeithasau amryw ac yn cyfrannu at ‘Y Brython’. Cyhoeddodd ei hunangofiant yn 1943 – ''Hynt Gwerinwr''. Roedd yn byw yng Ngwynfa, Llandwrog nes ei farwolaeth yn 1944.

==Ffynhonnell==

[http://yba.llgc.org.uk/cy/c5-WILL-JOH-1872.html Erthygl am J.W. ar y Bywgraffiadur Arlein]

[[Categori:Pobl]]

Y Brodyr Francis

2017-11-16T17:22:51Z

Robin Owain:

Chwarelwyr a ddaeth yn gantorion poblogaidd oedd Griffith ac Owen Francis ('''Y Brodyr Francis''').

Ganwyd y ddau yng Nghwm Pennant, yn blant i William a Mary Francis. Roedd y ddau frawd yn ennill eu bywoliaeth trwy weithio yn y chwarel. Roedd Griffith (1876-1939) yn barddoni, a chyhoeddodd ''Telyn Eryri'', sef cyfres o ganeuon am fywyd caled chwarelwyr a thyddynwyr eu hardal. Bu Owen (1879-1939) yn ysgrifennu caneuon, a chyhoeddwyd llawer o waith y ddau frawd ym mhapur newydd ''Y Genedl Gymreig''. Roedd y ddau yn perfformio mewn nifer o gyngherddau Cymreig yn ystod eu gyrfaoedd, yn aml iawn gyda’u gilydd. Bu'r ddau farw yn 1939; Owen ar 6ed Ebrill 1939, a Griffith ar 13 Mehefin 1939.

==Cyfeiriadau==
*[http://www.casglwr.org/pdf/Rhifyn%2073/73%2009.pdf ''Y Casglwr''; rhan 1]
*[http://www.casglwr.org/pdf/Rhifyn%2073/73%2011.pdf ''Y Casglwr''; rhan 2]
*[http://yba.llgc.org.uk/cy/c-FRAN-GRI-1876.html Llyfrgell Genedlaethol Cymru]

[[Categori:Pobl]]

Y Brodyr Francis

2017-11-16T17:21:26Z

Robin Owain: cyfs

Chwarelwyr a ddaeth yn gantorion poblogaidd oedd Griffith ac Owen Francis ('''Y Brodyr Francis''').

Ganwyd y ddau yng Nghwm Pennant, yn blant i William a Mary Francis. Roedd y ddau frawd yn ennill eu bywoliaeth trwy weithio yn y chwarel. Roedd Griffith (1876-1939) yn barddoni, a chyhoeddodd ''Telyn Eryri'', sef cyfres o ganeuon am fywyd caled chwarelwyr a thyddynwyr eu hardal. Bu Owen (1879-1939) yn ysgrifennu caneuon, a chyhoeddwyd llawer o waith y ddau frawd ym mhapur newydd ''Y Genedl Gymreig''. Roedd y ddau yn perfformio mewn nifer o gyngherddau Cymreig yn ystod eu gyrfaoedd, yn aml iawn gyda’u gilydd. Bu'r ddau farw yn 1939; Owen ar 6ed Ebrill 1939, a Griffith ar 13 Mehefin 1939.

==Cyfeiriadau==
*[http://www.casglwr.org/pdf/Rhifyn%2073/73%2009.pdf ''Y Casglwr'']
*[http://www.casglwr.org/pdf/Rhifyn%2073/73%2011.pdf ''Y Casglwr'']
*[http://yba.llgc.org.uk/cy/c-FRAN-GRI-1876.html Llyfrgell Genedlaethol Cymru]

[[Categori:Pobl]]

Categori:Beirdd

2017-11-16T17:18:44Z

Robin Owain: Categori:Llenorion

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Llenorion]]

Morys Clynnog

2017-11-16T17:17:32Z

Robin Owain: Categori:Llenorion

Diwinydd Cristnogol oedd '''Morys Clynnog''' (c.1523-1581).

Deuai’r diwinydd o Glynnog, ac aeth ymlaen i Goleg Crist, Rhydychen a graddio gyda B.C.L. yn 1548. Dyrchafwyd ef yn Esgob Bangor yn 1558, yn dilyn marwolaeth Dr. William Glyn. O dan drefn newydd Elisabeth 1af, alltudiwyd ef i Rufain tua 1578, a daeth yn reithor yn y Coleg Seisnig newydd yno. Gorchmynnwyd iddo adael ei rôl flwyddyn yn ddiweddarach, dan bwysau gan yr aelodau Jeswitaidd. Bu iddo farw yn 1581 tra oedd yn teithio i Sbaen.

Cyhoeddodd lyfr catecism, sef ‘''Athraviaeth Gristnogol''’.

==Cyfeiriadau==

[http://yba.llgc.org.uk/cy/c-CLYN-MOR-1525.html ''Y Bywgraffiadur Ar Lein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru]

[[Categori:Llenorion]]

John Gwilym Jones

2017-11-16T17:16:43Z

Robin Owain: Categori:Llenorion

Dramodydd a darlithydd Cymraeg oedd Dr. '''John Gwilym Jones''' (1904-1988).

Roedd yn frodor o’r Groeslon, ac yn ysgrifennydd llwyddiannus. Cyhoeddodd storïau a nofelau megis ''Y Goeden Eirin'', a dramâu adnabyddus fel ''Y Tad a’r Mab'' a ''Ac Eto Nid Myfi''. Roedd yn athro yn Llundain am gyfnod, cyn cael swydd fel cynhyrchydd drama gyda’r BBC. Aeth wedyn ymlaen i ddarlithio Cymraeg ym Mhrifysgol Bangor.

==Cyfeiriadau==

[https://cy.wikipedia.org/wiki/John_Gwilym_Jones_(dramodydd) Erthygl am Dr. John Gwilym Jones ar Wicipedia]

Cymdeithas Hanes Y Groeslon, ''Hanes y Groeslon'' (2000)

[[Categori:Llenorion]]

Categori:Llenorion

2017-11-16T17:16:13Z

Robin Owain: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Categori:Pobl'

[[Categori:Pobl]]

Kate Roberts

2017-11-16T17:15:57Z

Robin Owain:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn Rhosgadfan ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a Morris T. Williams yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ‘Traed mewn Cyffion’, ‘Y Byw sy’n Cysgu’ a ‘Te yn y Grug’. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960. Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|chwith|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

==Cyfeiriadau==

* Roberts, Kate "Y Lôn Wen" Gwasg Gee, 1960.
* [http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein''; Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]

[[Categori:Llenorion]]

Categori:Beirdd

2017-11-16T16:58:41Z

Robin Owain: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Categori:Pobl'

[[Categori:Pobl]]

Ebenezer Thomas (Eben Fardd)

2017-11-16T16:58:27Z

Robin Owain: Os gwelwch fwy na 6 o'r un math, gellir creu categori newydd i'w casglu yngyd.

[[Delwedd:Eben_Fardd.JPG|200px|de]]

Ysgolfeistr a bardd oedd '''Eben Fardd''' (Awst 1802 - 17 Chwefror 1863).

Ganed Ebenezer Thomas yn Nhan-lan, ger Llangybi i Thomas Williams a Catherine Prys. Bu’n ysgrifennu barddoniaeth o oed ifanc iawn, ac enillodd yn Eisteddfod Powys 1824 am ei awdl ‘Dinystr Jerusalem gan y Rhufeiniad’. Dechreuodd gadw ysgol yn Llanarmon yn 1825, ac yn 1827 symudodd i Glynnog i gadw ysgol yn y rhan o’r Eglwys a elwir Capel Beuno. Priododd yn 1830 gyda Mary Williams, Caerpwsan, Clynnog a ganwyd iddynt dair merch ac un mab. Byddai'n cystadlu’n aml o tua 1840 ymlaen, ac yn ymddiddori mewn ysgrifennu llenyddiaeth. Symudodd yr Ysgol yng Nghlynnog i’w dy, a daeth i ddealltwriaeth gyda’r Methodistiaid Calfinaidd y byddai’n cael ei noddi i ddysgu plant yn rhad, a hefyd i ddysgu ymgeiswyr am y weinidogaeth. Enillodd Eisteddfod 1858 yn Llangollen am ei awdl am frwydr maes Bosworth.

==Llyfryddiaeth==
...

{{DEFAULTSORT:Eben Fardd}}
[[Categori:Beirdd]]

Mapiau Uwchgwyrfai

2017-11-16T16:38:18Z

Robin Owain: i'r fersiwn Gymraeg

Ffynhonell ddefnyddiol ar gyfer astudio hanes a datblygiad modern cwmwd [[Uwchgwyrfai]] yw ei '''mapiau'''. Ymddengys yr ardal ar y mapiau argraffedig cynharaf o'r 16g, ond ychydig o wir wybodaeth sydd i'w cael arnynt am y cwmwd, er i rai ohonynt ddangos ffordd o'r gorllewin i Sir Fôn yn croesi'r môr ger [[Abermanai]].

==Mapiau'r 18g.==
Mae mapiau neu blaniau o ffermydd unigol wedi goroesi o nifer o'r ystadau, rhai o ganol yr 18g, yn eu mysg planiau tir oedd yn eiddo i ystadau [[Glynllifon]] a'r Faenol. Mae'r rhain i'w gweld yn bennaf yn Archifdy Caernarfon, ac (o'u hastudio gyda'i gilydd) ceir darlun sylweddol os rhannol o'r cwmwd. Rhinwedd arall y dosbarth hwn o fapiau yw'r ffaith yr oedd tuedd gan yr ystadau i wneud setiau newydd o blaniau bob 30-50 mlynedd, ac felly ceir rhywfaint o olyniaeth, a'r gallu i weld datblygiadau newydd.

Map manwl cyntaf yr ardal gyfan yw hwnnw o eiddo John Evans, 1798. Mae copi yn Archifdy Caernarfon.

==Mapiau mwy modern==
Mae mwy o lawer o fapiau a phlaniau o eiddo unigol, rhannau penodol o'r ardal a'r ardal gyfan yn y 19g, ac mae'r rhain i'w gweld yn Archifdy Caernarfon, Archifdy Prifysgol Bangor neu'r Llyfrgell Genedlaethol. Mae rhai o'r mapiau pwysicaf ar gael ar y we hefyd. At ei gilydd, maent hefyd yn ffrwyth technegau mwy soffistigedig o ran tirfesur ac felly cywirdeb.

Map sy'n dangos llawer o fanylion yw map a wnaed gan W.A. Provis cyn adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] ym 1826. Mae hwn yn dangos manylion y tir a'r tirberchnogion o bobtu'r lein. Mae'r un peth yn wir am y mapiau a baratowyd cyn adeiladu [[Rheilffordd Sir Gaernarfon|reilffordd Caernarfon - Afon Wen]], 1864 a [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]], 1877. Dylid nodi hefyd fod mapiau ffyrdd ymysg planiau swyddogol y sir yn Archifdy Caernarfon, nifer ohonynt yn dyddio'n ôl i ddechrau'r ganrif.

Mae mapiau degwm y pum plwyf yn ffynhonell amhrisiadwy am y cyfnod oddeutu 1840, yn arbennig gan nad oedd yr Arolwg Ordnans wedi cyrraedd yr ardal y pryd hynny. Rhaid oedd i bob plwyf gael map yn dangos yr holl ddaliadau tir (ac fel arfer mae pob cae unigol yn cael ei ddangos), ynghyd ag enwau'r perchnogion a'r tenantiaid, er mwyn pennu treth y degwm. Nodir fel arfer enw pob cae a phob fferm, yn ogystal â dangos ffyrdd ac adeiladau. Mae copïau o'r mapiau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac yn ddiweddar dan gynllun Cynefin, digideiddiwyd yr holl fapiau trwy Gymru, ac maent i'w gweld am ddim ar wefan Cynefin, [http://cynefin.archiveswales.org.uk/cy/]

Ffynhonell dda arall yw'r planiau o eiddo a ddarparwyd cyn arwerthiannau. Mae un arbennig o ddefnyddiol ar gyfer tir ystad Bryncir yng nghanol [[Pen-y-groes]]. Mae casgliadau da o'r planiau a'r catalogau arwerthiant cysylltiedig ar gael yn yr archifdai. Dyddia lawer o'r rhain o ail hanner y 19g hyd at 1920.

==Mapiau Ordnans==
Cyhoeddwyd y mapiau cynharaf o'r cwmwd gan yr Arolwg Ordnans yn yr 1840au, ond oherwydd y prosesau argraffu trwy engrafu ac ati nid ydynt yn glir iawn, ac maent ar raddfa fach, sef 1" i'r filltir. Dim ond yn 1888 y cyhoeddodd yr Arolwg ei fapiau cyntaf ar raddfa fawr (6" a 25" i'r filltir) ond mae'r rhain yn fanwl iawn ac yn hollol, gywir i bob pwrpas. Cafwyd adolygiadau pellach tua 1910 a 1947. Mae copïau ar gael ar y we, ac yn hawdd cyrchu atynt ar wefan Llyfrgell Genedlaethol yr Alban, [http://maps.nls.uk/] sydd wedi ymgymryd â digideiddio mapiau Ordnans Prydain i gyd.

Yn fwy diweddar, mae'r Arolwg Ordnans wedi cyhoeddi mapiau ar raddfa 2 1/2" i'r filltir, ac erbyn hyn gellir prynu'r rhain fel mapiau twristaidd mewn cloriau oren mewn siopau gweithgareddau awyr agored. Mae rhai o'r hen fapiau 1" i'r filltir wedi eu hailargraffu hefyd. Gall y rhain fod yn ddefnyddiol i'r ymchwilydd.

[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Cromlech Pennarth

2017-11-16T16:27:34Z

Robin Owain: Dolenni allanol

Mae cromlech Pennarth yn heneb gyn hanesyddol yn [[Aberdesach]] ger Clynnog yng Nghwmwd [[Uwchgwyrfai]]. Credir iddi ddyddio o Oes y Cerrig, neu Oes yr Efydd. Y cyfeiriad grid yw SH42995107.

==Dolenni allanol==

[https://cy.wikipedia.org/wiki/Penarth_(beddrod_siambr) Egin am Gromlech Pennarth ar Wicipedia Cymraeg]
[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/95317/details/penarth-burial-chamber Cofnod o'r heneb ar wefan y Comisiwn Brenhinol]

[[Categori:Safleoedd nodedig]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Caer Arianrhod

2017-11-16T16:23:45Z

Robin Owain: Carl - ydy hi'n bosib troi'r symbolau ymlaen? To bach, didolnod yn unig ar y dechrau?

Ynys garegog fechan a ymddengys ar ddistyll trai mawr yn y môr rhwng [[Dinas Dinlle]] a [[Pontllyfni|Phontllyfni]] yw Caer Arianrhod. Cysylltir hi a phedwaredd gainc y Mabinogi. Yn ôl y chwedl, roedd y ‘Gaer’ hon yn gartref i Arianrhod,ferch Don a mam Lleu Llaw Gyffes. Cyfeirnod grid y lleoliad hwn yw SH431545.

==Dolenni allanol==

[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/411089/details/caer-arianrhod-reef-llandwrog Cofnod o'r lleoliad hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]
[https://cy.wikipedia.org/wiki/Caer_Arianrhod Erthygl am Gaer Arianrhod ar Wicipedia]

[[Categori:Safleoedd Nodedig]]
[[Categori:Chwedloniaeth]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Caer Arianrhod

2017-11-16T16:22:05Z

Robin Owain: Dileu delwedd nad yw'n ymddangos; neid 'Gweler hefyd' yn 'Dolenni allanol'; (GH ar gyfer dolenni mewnol yn unig)

Ynys garegog fechan a ymddengys ar ddistyll trai mawr yn y mor rhwng [[Dinas Dinlle]] a [[Pontllyfni|Phontllyfni]] yw Caer Arianrhod. Cysylltir hi a phedwaredd gainc y Mabinogi. Yn ôl y chwedl, roedd y ‘Gaer’ hon yn gartref i Arianrhod,ferch Don a mam Lleu Llaw Gyffes. Cyfeirnod grid y lleoliad hwn yw SH431545.

==Dolenni allanol==

[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/411089/details/caer-arianrhod-reef-llandwrog Cofnod o'r lleoliad hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]
[https://cy.wikipedia.org/wiki/Caer_Arianrhod Erthygl am Gaer Arianrhod ar Wicipedia]

[[Categori:Safleoedd Nodedig]]
[[Categori:Chwedloniaeth]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Mast Nebo

2017-11-16T16:10:51Z

Robin Owain: yn well byth, i greu dolen ychydig hirach - rhowch yr enw / nod / targed o fewn y cromfachau sgwar.

Adeiladwyd '''Mast Nebo''' ym 1962 i wella derbyniad teledu annibynnol yng Ngogledd-Orllewin Cymru. Saif ar ben bryn i'r de o bentrefi [[Nebo]] a [[Nasareth]] ym mhlwyf [[Llanllyfni]]. Erbyn hyn mae'n trosglwyddo rhaglenni teledu a radio digidol a radio FM i nifer helaeth o ddarparwyr; hefyd mae'n rhan o rwydwaith trosglwyddo'r gwasanaethau brys ac mae sawl gwmni ffonau symudol yn defnyddio'r mast hefyd. Mae'r mast yn 317.4 m (1,041 troedfedd) o uchder, sy'n golygu mai dyma'r strwythur dynol uchaf yng Nghymru (a'r chweched uchaf trwy Brydain).

Bu'r safle'n ffocws ar gyfer nifer o brotestiadau gan Gymdeithas yr Iaith - yn 1972 a 1973 pan ddringodd nifer o'i haelodau'r mast ei hun fel rhan o'r ymgyrch hir a chwerw i sicrhau sianel deledu Gymraeg; ac yn fwy diweddar yn 2011 pan ddringodd Bethan Williams a Robin Crag i ben yr orsaf ei hun fel rhan o ymgyrch am well ddarpariaeth ddarlledu yn y Gymraeg.

==Ffynnonellau==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Arfon_transmitting_station Wikipedia]. Cyrchwyd 15.11.2017
* Cymdeithas yr Iaith, ''S4C - Pwy dalodd amdani?'' (1985)

[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Diwylliant]]

Mast Nebo

2017-11-16T16:08:36Z

Robin Owain: Un cromfach sgwar y naill ben a'r llall ar gyfer dolen allano; dwy ar gyfer dolen mewnol

Adeiladwyd '''Mast Nebo''' ym 1962 i wella derbyniad teledu annibynnol yng Ngogledd-Orllewin Cymru. Saif ar ben bryn i'r de o bentrefi [[Nebo]] a [[Nasareth]] ym mhlwyf [[Llanllyfni]]. Erbyn hyn mae'n trosglwyddo rhaglenni teledu a radio digidol a radio FM i nifer helaeth o ddarparwyr; hefyd mae'n rhan o rwydwaith trosglwyddo'r gwasanaethau brys ac mae sawl gwmni ffonau symudol yn defnyddio'r mast hefyd. Mae'r mast yn 317.4 m (1,041 troedfedd) o uchder, sy'n golygu mai dyma'r strwythur dynol uchaf yng Nghymru (a'r chweched uchaf trwy Brydain).

Bu'r safle'n ffocws ar gyfer nifer o brotestiadau gan Gymdeithas yr Iaith - yn 1972 a 1973 pan ddringodd nifer o'i haelodau'r mast ei hun fel rhan o'r ymgyrch hir a chwerw i sicrhau sianel deledu Gymraeg; ac yn fwy diweddar yn 2011 pan ddringodd Bethan Williams a Robin Crag i ben yr orsaf ei hun fel rhan o ymgyrch am well ddarpariaeth ddarlledu yn y Gymraeg.

==Ffynnonellau==
* Wikipedia. [https://en.wikipedia.org/wiki/Arfon_transmitting_station]. Cyrchwyd 15.11.2017
* Cymdeithas yr Iaith, ''S4C - Pwy dalodd amdani?'' (1985)

[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Diwylliant]]

Kate Roberts

2017-11-01T07:52:40Z

Robin Owain:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn Rhosgadfan ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a Morris T. Williams yn 1928, a buodd y ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ‘Traed mewn Cyffion’, ‘Y Byw sy’n Cysgu’ a ‘Te yn y Grug’. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960. Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|chwith|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

==Gweler hefyd==

==Cyfeiriadau==
* Roberts, Kate "Y Lôn Wen" Gwasg Gee, 1960.
* [http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein''; Llyfrgell Gneedlaethol Cymru.]

[[Categori:Pobl]]

Sgwrs Defnyddiwr:Carlmorris

2017-10-31T17:57:43Z

Robin Owain: /* Lluniau o Comin */

Haia Carl! Dw i di mewnforio [[Defnyddiwr:Robin Owain/Blwch tywod|Nodion ar gyfer y Cyfeiriadau]], ond mae na broblem. Oes angen troi rhywbeth ymlaen ar Meta? [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 08:55, 11 Hydref 2017 (BST)
:Helo Robin. Fe gymeraf cipolwg! --[[Defnyddiwr:Carlmorris|Carlmorris]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Carlmorris|sgwrs]]) 14:18, 11 Hydref 2017 (BST)

== Lluniau o Comin ==

Mae'r llun [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Monument_to_Ebenezer_Thomas_(Eben_Fardd,_1802-63),_Clynnog_NLW3363028.jpg yma o fedd Eben Fardd] a [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eben_Fardd.JPG hwn] ar Comin. Oes angen troi rhywbeth ymlaen ar Meta er mwyn iddo ymddangos? Byddai hynny'n wych - pan gei gyfle! ON Llongyfs mawr! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 18:20, 15 Hydref 2017 (BST)

:Helo Robin. Mae mewnosod pethau o Gomin bellach yn gweithio fel y mae Eben Fardd ei hun yn tystio isod! --[[Defnyddiwr:Carlmorris|Carlmorris]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Carlmorris|sgwrs]]) 15:13, 25 Hydref 2017 (BST)
[[Delwedd:Eben_Fardd.JPG|200px]]
::Gwych! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 17:57, 31 Hydref 2017 (GMT)

Sgwrs Defnyddiwr:Miriamlloydjones

2017-10-24T12:13:37Z

Robin Owain: bril!

Haia Miriam! Dw i wedi gadael neges ar [[Sgwrs Defnyddiwr:Heulfryn]] ynglyn a meithrin un arddull ar y wefan - tybed a wnewch chi ychwanegu eich barn yn y fan honno, i ddechrau trafodaeth.

Dw i'n hoffi'r syniad o 'bennawd' fel da chi wedi'i roi ar yr erthygl ar [[R. Silyn Roberts]] - arddull tra gwahanol i Wicipedia! Diddorol! Y cwestiwn wedyn ydy a ddylid defnyddio'r un arddull, er cysondeb, gyda gweddill yr erthyglau ee [[Gorsaf reilffordd Dinas]]. Dw i wedi newid brawddeg gyntaf eich erthygl ar [[Eben Fardd]] i'r arddull 'arferol' - er mwyn cael trafodaeth yn unig, a chroeso i chi wrth gwrs ei newid yn ol, os mai dyna fydd eich dymuniad. Does yr un arddull yn gywir, a does run yn anghywir! Ond mae cysondeb yn beth da! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 17:17, 15 Hydref 2017 (BST)

== Enw: Eben Fardd ==

Ydw i'n iawn yn dweud fod angen dileu hon gan fod yr erthygl [[Eben Fardd]] hefyd yn bodoli? Os hynny: dos i 'Rhagor' ar frig y ddalen a dewis 'Dileu'. Mae gan y colon mewn teitl bwer aruthrol (tebyg i Swper Ted!) - ac ni ddylid ei ddefnyddio, mewn gwirionedd. Mae'n creu partha; ee Categori:Enw'r categori. Mae 'categori' felly'n isbarth. Y prif barth ydy teitl heb colon hy erthygl. Ceir sawl isbarth arall, ar wahan i gategori, sef Prosiect ee 'Prosiect:Amdanom' a 'Sgwrs' ee Sgwrs:Trefor. Mae'r cod gwaelodol (Meta) yn adnabod y rhain (Categori a Phrosiect) fel dau isbarth, ond nid yw'n adnabod 'Enw'. Os oes gen ti syniadau pellach am ddatblygu hyn, cysyllta efo fi drwy Gareth, plis. Cofion cynnes - [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 17:39, 15 Hydref 2017 (BST)

:Hi Robin, mae'n ddrwg gen i gymeryd amser i ymateb! Diolch am ddod a hyn i fy sylw. Dwi'n credu'n gryf bod rhaid cadw cysondeb, a chael yr eginynau i ddilyn yr 'run patrwm fel petai. Dim ond rhoi cynnig ar y ddau egin a wnes i wythnos diwethaf i weld sut oedd mynd ati i fewnbynnu, gobeithiaf y byddaf wedi meistroli'r wefan gyda amser! Diolch unwaith eto, Miriam - [[Defnyddiwr: Miriamlloydjones]] 12:19 21/10/2017

::Whaw, mae'n dod yn dda Miriam! Gwych iawn! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 13:13, 24 Hydref 2017 (BST)

Aliortus

2017-10-24T12:09:02Z

Robin Owain: manion i'w hystyried!

''Gweler yma am [[Carreg Aliortus|Garreg Aliortus]]''

Ni wyddys llawer am hanes Aliortus, ond credir ei fod wedi byw yn ardal Llanaelhaearn yn y 7g. Darganfuwyd carreg mewn cae gyferbyn ag Eglwys Llanaelhaearn yn 1865, gyda ysgrif Ladin ar ei hyd.

Ceir y cyfieithiad yma o’r ysgrifen, “Yma y gorweddai Aliortus, dyn o Elmet”. Awgrymai hyn fod Aliortus wedi mudo i’r cwmwd o Elmet, sef hen deyrnas o gwmpas Swydd Efrog yng Ngogledd Lloegr. Awgrymai’r darganfyddiad yma fod mewnfudwyr yn yr ardal cyn belled a’r 6g neu'r 7g.

[[Categori:Pobl]]

Teulu Glynn (Glynllifon)

2017-10-24T12:06:49Z

Robin Owain: 9g - mae WP wedi mabwysiadu'r arddull yma gyda chanrifoedd, gan ddilyn y Coleg Cymraeg ac eraill.

Teulu a ymsefydlodd ger afon Llifon, ger Llandwrog oedd '''y Glyniaid'''. Maent yn ddisgynyddion i Cilmyn Droed-ddu, ef a ymsefydlodd ger yr afon yn ystod y 9g. Mae’r teulu wedi datblygu dros y blynyddoedd i fod yn un o ystadau mwyaf cefnog yng Ngogledd Cymru. Daeth yr ystâd i ddwylo Thomas Wynn, Bodfean pan briododd Frances Glyn, merch John Glyn.

[[Categori:Pobl]]

George Twisleton

2017-10-24T12:04:56Z

Robin Owain: manion

Swyddog ym myddin y senedd oedd '''George Twistleon''' ( (1618 – 12 Mai 1667)).

Fe'i ganed yn Barley Hall, Sir Efrog yn fab i John Twistleton. Gwasanaethodd o dan y Cadfridog Mytton, a cynorthwyodd yng ngwarchae ac ennill Castell Dinbych. Roedd yn llywydd ar y Castell yn 1647. Priododd â Mari Glyn, merch William Glyn, Y Lleuar a disgynnydd i William Glynn y Sarsiant. Roedd yn nodedig am ymgyrchu yn erbyn cefnogwyr Siarl frenin, a bu'n ymladd ar y Dalar Hir yn Llandegai ar 5 Mehefin 1648. Roedd yn aelod o’r Uchel Lys, a gwnaed ef yn aelod seneddol dros Ynys Môn yn 1659. Ymsefydlodd yn y Lleuar, a bu farw ar 12 Mai 1667. Claddwyd ef yn eglwys Clynnog, lle gwelir ei fedd hyd heddiw.

[[Categori:Pobl]]

W. Gilbert Williams

2017-10-24T12:02:43Z

Robin Owain: arddull twrm (bold) i'r teitl

Ysgolfeistr a hanesydd lleol oedd '''W. Gilbert Williams''' (20 Ionawr 1874- 10 Hydref 1966).

Fe'i ganed yn Nhŷ’r Capel, Rhostryfan, Llanwnda. Roedd yn fab i John Williams, chwarelwr a Catherine Jones. Buodd yn gweithio yn Chwarel Cilgwyn ac wedyn aeth ymlaen i fod yn athro, ac wedyn i’r Coleg Normal ym Mangor rhwng 1892-1894. Roedd yn Ysgolfeistr yn ysgol Felinwnda, Llanwnda ac wedyn yn Rhostryfan rhwng 1918 a 1934. Buodd hefyd yn ymwneud llawer â hanes lleol, a derbyniodd gradd M.A. er anrhydedd oddi wrth Prifysgol Cymru am ei gyfraniad i hanes Cymru.

[[Categori:Pobl]]

Gorsaf reilffordd Y Groeslon

2017-10-24T11:58:29Z

Robin Owain: wps

Gorsaf '''y Groeslon''' oedd y drydedd orsaf ar ôl Caernarfon ar lein Caernarfon-Afon-wen, milltir a 200 llath ar ôl [[Gorsaf reilffordd Llanwnda|gorsaf LLanwnda]] a bron i 2 filltir cyn cyrraedd [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes|gorsaf Pen-y-groes]]. Fe'i hagorwyd ym 1867 a chan fod yr orsaf yn gwasanaethu nid pentref [[Y Groeslon]] yn unig ond hefyd pentrefi [[Carmel]], [[Y Fron]] a'r wlad o'u cwmpas, roedd yn orsaf brysur ar gyfer teithwyr. Gallai trenau basio ei gilydd yma, ac mae olion y ddau blatfform i'w gweld o hyd. Roedd y platfform yn isel ar ochr y ffordd fawr a rhaid i deithwyr wrth set o stepiau bach i gyrraedd y cerbydau'n ddiogel.

Adeilad bach unllawr wedi ei adeiladu yn null cwmni [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]] oedd yr orsaf, ond fe ddymchwelwyd yn fuan wedi i'r lein gau.

Roedd un seidin ar gyfer dadlwytho glo a nwyddau eraill. Nid oedd yno focs signalau, ac roedd liferau'r signalau a'r pwyntiau yn agored i'r tywydd ar y platfform.

Galwyd Y Groeslon yn 'Groeslon RSO', sef Swyddfa Ddidoli'r Rheilffordd - nid fod dim o eiddo'r rheilffordd yn cael ei ddidoli, ond yr holl bost a gyrhaeddai'r orsaf ar y trên ac a ddanfonid oddi yno o'r ardaloedd cyfagos.

Fe gaewyd yr orsaf gyda gweddill y lein ym 1964.

==Ffynonellau==
*''[https://britishrailwaybooks.co.uk/books/ISBN/0906867371.php LMS Branch Lines in North Wales]'', W.G.Rear, Wild Swan Publns., (1986), t.78.

[[Categori:Gorsafoedd rheilffordd]]

Gorsaf reilffordd Y Groeslon

2017-10-24T11:58:10Z

Robin Owain: troi'r ffynhonnell yn ddolen allanol, defnyddiol

Gorsaf '''y Groeslon''' oedd y drydedd orsaf ar ôl Caernarfon ar lein Caernarfon-Afon-wen, milltir a 200 llath ar ôl [[Gorsaf reilffordd Llanwnda|gorsaf LLanwnda]] a bron i 2 filltir cyn cyrraedd [[Gorsaf reilffordd Pen-y-groes|gorsaf Pen-y-groes]]. Fe'i hagorwyd ym 1867 a chan fod yr orsaf yn gwasanaethu nid pentref [[Y Groeslon]] yn unig ond hefyd pentrefi [[Carmel]], [[Y Fron]] a'r wlad o'u cwmpas, roedd yn orsaf brysur ar gyfer teithwyr. Gallai trenau basio ei gilydd yma, ac mae olion y ddau blatfform i'w gweld o hyd. Roedd y platfform yn isel ar ochr y ffordd fawr a rhaid i deithwyr wrth set o stepiau bach i gyrraedd y cerbydau'n ddiogel.

Adeilad bach unllawr wedi ei adeiladu yn null cwmni [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]] oedd yr orsaf, ond fe ddymchwelwyd yn fuan wedi i'r lein gau.

Roedd un seidin ar gyfer dadlwytho glo a nwyddau eraill. Nid oedd yno focs signalau, ac roedd liferau'r signalau a'r pwyntiau yn agored i'r tywydd ar y platfform.

Galwyd Y Groeslon yn 'Groeslon RSO', sef Swyddfa Ddidoli'r Rheilffordd - nid fod dim o eiddo'r rheilffordd yn cael ei ddidoli, ond yr holl bost a gyrhaeddai'r orsaf ar y trên ac a ddanfonid oddi yno o'r ardaloedd cyfagos.

Fe gaewyd yr orsaf gyda gweddill y lein ym 1964.

==Ffynonellau==
''[https://britishrailwaybooks.co.uk/books/ISBN/0906867371.php LMS Branch Lines in North Wales]'', W.G.Rear, Wild Swan Publns., (1986), t.78.

[[Categori:Gorsafoedd rheilffordd]]

Maen Coch

2017-10-24T11:56:00Z

Robin Owain: Newid Categori: Pentrefi i Categori:Pentrefi a gwneu y ddolen allanol i gynnwys yr enw LlGC

Casgliad o dai yw '''Maen Coch''' ar yr hen briffordd rhwng Ffingar ([[Llanwnda]]) a [[Dolydd]]. Yn wreiddiol dim ond un fferm, Cefn Coch, a oedd yma, ond rhwng 1840 a 1900 codwyd fferm Cefn-coch (ar dir hen ddaliad Garth-y-glo), dau dŷ moel a dau fwthyn dan yr un to - y 'Maen Coch' gwreiddiol. Yn gynnar yn yr 20fed ganrif codwyd dau bâr o dai sylweddol wedyn nes ffurfio cymuned fach.

==Ffynonellau==
*[https://places.library.wales/search/53.093/-4.279/17?alt=&page=1&refine=&query=Llanwnda&sort=score&order=desc&rows=100&parish_facet%5B%5D=Llanwnda Gwefan Llyfgell Genedlaethol Cymru]

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Thomas Savin

2017-10-24T11:51:44Z

Robin Owain: Cau'r bwlch ar ol 'Categori:'

Roedd '''Thomas Savin''' yn gyfrifol am lawer o'r rheilffyrdd a adeiladwyd yng Ngogledd Cymru. Yn fasnachwr o Drefonnen, Swydd Amwythig, roedd yn fasnachwr yng Nghroesoswallt cyn mentro i fyd adeiladu rheilffyrdd, ac er iddo gael ei wneud yn fethdalwr, parhaodd i weithredu fel peiriannydd a hyrwyddwr [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]], ar y cyd â [[Benjamin Piercy]]. Mae yna le i gredu iddo fod yn Gymro o ran iaith.

[[Categori:Pobl]]

Maria Stella

2017-10-24T11:49:44Z

Robin Owain: <ref> prawf</ref> - refs ddim yn gweithio ar hyn o bryd

Arglwyddes Newborough oedd '''Maria Stella''' (16 Ebrill 1773 – 28 Rhagfyr 1843).

Ganwyd Maria Stella Petronilla ym Modligiana, Yr Eidal i Lorenzo Chiappini a’i wraig Vincentia Diligenti. Magwyd hi yn Florence, a buodd fyw yn yr ardal hyd nes yr oedd yn 19 mlwydd oed.

Pan yn 13, priodwyd hi a’r Syr Thomas Wynne, Arglwydd Newborough tra roedd yn ymweld a Florence. Buodd y ddau yn byw yn yr ardal am gyfnod cyn symud i fyw yn barhaol yng Nglynllifon, Llandwrog ar ôl cyfnod o drafferthion ariannol. Ganwyd iddynt fab, Thomas John Wynne ar 3 Ebrill 1802, a Spencer Bulkeley Wynne 23 Mai 1803. Ar ôl marwolaeth ei gŵr yn 1807, priododd â'r Barwn Ungern Steinberg o Rwsia, lle preswyliodd y ddau, ac wedyn ym Mharis tan ei marwolaeth yn 1843.

Mae Maria Stella yn nodedig o’i chyfnod am geisio profi ei bod yn wir etifedd i goron Ffrainc, gan ei bod wedi ei rhoi yn blentyn i Lorenzo Chiappini. Cyhoeddod ei hunangofiant yn 1830 (''‘Maria Stella ou un éclhange d'une demoiselle du plus haut rang contre in garçon de plus vile condition’''), a buodd yn penderfynol ei chais drwy gydol ei hoes.

[[Categori:Pobl]]

Maria Stella

2017-10-24T11:49:21Z

Robin Owain: manion

Aelhaearn Sant

2017-10-24T11:45:15Z

Robin Owain: teitl trwm; cats ar y gwaelod

Nawdd-sant a aned yn y 7fed Ganrif oedd '''Aelhaearn Sant'''.

Yn ôl adroddiad Syr J. E. Lloyd, mab Hygarfael, mab Cyndrwyn o Lystin Wennan – ‘Moel Feliarth’ heddiw, ym mhlwyf Llangadfan oedd Sant Aelhaearn. Ef a sefydlodd Cegidfa, Llanaelhaearn, a chapel arall o’r ‘run enw a gynrychiolir gan Gwyddelwern. Roedd cred hefyd fod ei ffynnon ‘Ffynnon Aelhaearn’ gyda rhinwedd gwella yn ei dyfroedd. Mae ei Ddydd Gŵyl ar Dachwedd 1af.

[[Categori:Pobl]]

Uwchgwyrfai

2017-10-19T14:27:14Z

Robin Owain: Categori:Daearyddiaeth ddynol

Mae '''Uwchgwyrfai''' yn un o gymydau (neu raniadau gweinyddol) hynafol Sir Gaernarfon (a thywysogaeth Gwynedd cyn hynny) er nad yw'n bodoli fel uned weinyddol bellach. Mae i'r cwmwd bum plwyf, sef Clynnog-fawr, Llanaelhaearn, Llandwrog, Llanllyfni a Llanwnda. Yn wreiddiol fe ddilynai ffin y cwmwd glannau de-orllewinol yr afon Gwyrfai o'r môr hyd ei tharddiad yn ardal Rhyd-ddu, ond fe gollwyd peth tir i blwyfi eraill yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ystyr yr enw yw 'y tir yr ochr draw i'r afon Gwyrfai', a hynny oherwydd iddo fod yr ochr draw o safbwynt y llys yn Abergwyngregyn. Y rhan o dir oedd yn agosach at y llys oedd Is-gwyrfai, sef y plwyfi i'r gorllewin o Landygái, sef Pentir hyd at Llanbeblig, Llanfaglan a Betws Garmon.

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Maen Coch

2017-10-19T14:25:02Z

Robin Owain: ar ddolen i wefan allanol un cromfach sgwar, yn hytrach na dwy. Dwy ar ddolen fewnol.

Casgliad o dai yw '''Maen Coch''' ar yr hen briffordd rhwng Ffingar ([[Llanwnda]]) a [[Dolydd]]. Yn wreiddiol dim ond un fferm, Cefn Coch, a oedd yma, ond rhwng 1840 a 1900 codwyd fferm Cefn-coch (ar dir hen ddaliad Garth-y-glo), dau dŷ moel a dau fwthyn dan yr un to - y 'Maen Coch' gwreiddiol. Yn gynnar yn yr 20fed ganrif codwyd dau bâr o dai sylweddol wedyn nes ffurfio cymuned fach.

==Ffynonellau==
*Gwefan Llyfgell Genedlaethol Cymru: [https://places.library.wales/search/53.093/-4.279/17?alt=&page=1&refine=&query=Llanwnda&sort=score&order=desc&rows=100&parish_facet%5B%5D=Llanwnda]

[[Categori: Pentrefi a threflannau]]

Benjamin Piercy

2017-10-19T14:22:46Z

Robin Owain: Dim bwlch cyn 'pobl' neu wneith y categori ddim gweithio

Hyrwyddwr a pheirannydd rheilffordd oedd '''Benjamin Piercy''' (1827-1888). Roedd yn bartner efo [[Thomas Savin]] yn y gwaith o sefydlu [[Rheilffordd Sir Gaernarfon]]. Yn wreiddiol o Drefeglwys, Sir Drefaldwyn, fe ddilynodd ei dad yn y proffesiwn o dirfesuro. Roedd Savin yn chwarae'r prif ran mewn sefydlu Rheilffordd Sir Gaernarfon fodd bynnag, gan fod Piercy wedi cychwyn ym 1862 ar gyfnod hir fel prif hyrwyddwr, peiriannydd a symbylydd rheilffyrdd Sardinia.

==Ffynonellau==
*''A Regional History of the Railways of Great Britain''; Peter E. Baughan, Cyf.11: ''North and Mid Wales''; ''Atlantic Transport Publishers''; tt.97-9
*''Y Bywgraffiadur Cymreig'', Gwasg Prifysgol Cymru (2008); t.722

[[Categori:Pobl]]

Rheilffordd Llundain a'r Gogledd Orllewin (LNWR)

2017-10-19T14:18:03Z

Robin Owain: manion

Un o brif gwmnïau rheilffordd Prydain oedd '''Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-Orllewin''' (''London and North Western Railway'' neu '''LNWR'''). Fe'i sefydlwyd ym 1846, ac wrth brynu cwmni Rheilffordd Caer a Chaergybi a oedd â changen a redai i Gaernarfon, fe ddaeth yn un o gwmnïau rheilffordd pwysicaf yng Nghymru. Estynnwyd ei ddylanwad i Uwchgwyrfai wedi iddo gymryd [[Cwmni Rheilffordd Sir Gaernarfon]] drosodd yn unol â deddf seneddol ym 1870.

Y cwmni hwn felly oedd yn gyfrifol am yr holl gledrau a osodwyd gyda'r lled safonol o 4'8 1/2" yn Uwchgwyrfai, sef y lein o Gaernarfon heibio Dinas a Phen-y-groes ac ymlaen am Fryncir ac Afon-wen, ynghyd â [[Cangen Nantlle|Changen Nantlle]]. Aeth yr LNWR yn rhan o [[Rheilffordd Llundain, Canolbarth Lloegr a'r Alban (LMS)|Reilffordd Llundain, Canolbarth Lloegr a'r Alban (LMS)]] ym 1923, ac yn 1947 aeth yr LMS yn rhan o'r [[Rheilffyrdd Prydeinig|Reilffyrdd Prydeinig]].

==Ffynonellau==
*''The Oxford Companion to British Railway History from 1603 to the 1990s''; Jack Simmons a Gordon Biddle (gol.); Gwasg Prifysgol Rhydychen (1999); t.284.

[[Categori:Cwmnïau Rheilffyrdd]]

Rheilffordd Sir Gaernarfon

2017-10-17T22:06:07Z

Robin Owain: Brawddeg agoriadol - arddull.

Adeiladwyd y rheilffordd o Gaernarfon i Afon-wen gan gwmni '''Rheilffordd Sir Gaernarfon'''.

Yn y dechrau nid oedd cysylltiad gyda changen Rheilffordd Caer a Chaergybi a derfynnai (o 1852 ymlaen) yng Nghaernarfon (ar safle archfarchnad Morrison's heddiw). Rhedai'r cledrau o Afon-wen hyd at Pant (rhwng Frongoch a Chartref Seiont Newydd) am rai blynyddoedd nes i Reilffordd Llundain a'r Gogledd Orllewin uno'r rheilffordd hon a'r gangen o Fangor i Gaernarfon.

Prynodd cwmni Rheilffyrdd Sir Gaernarfon gwmni Rheilffordd Nantlle, gan ddefnyddio rhannau helaeth o drac a thir y cwmni hwnnw er mwyn adeiladu eu lein led safonol (4'8 1/2").

[[Categori:Cwmnïau Rheilffyrdd]]