Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:18:43Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

(Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen).

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’ . Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott[https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:16:35Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

(Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen).

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’ . Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott Peter
Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:13:36Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

(Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen).

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’ . Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott/ Peter Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:10:41Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.(Llun gan Ted Bath o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - gyda chaniatad ei deulu).

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’ . Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott/ Peter Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:05:06Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi [[Llain Fadyn]]. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott/ Peter Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T12:02:17Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi [[‘Llain Fadyn’]]. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott/ Peter Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg

2026-04-02T12:02:03Z

Rhygyfarch:

Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge

Myrfyn Owen

2026-04-02T11:57:51Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [Llandwrog] rhwng [Rhostryfan] a [Groeslon] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott/ Peter Scott], ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T11:52:05Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf Llandwrog rhwng Rhostryfan a Groeslon - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-01T16:28:44Z

Rhygyfarch:

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf Llandwrog rhwng Rhostryfan a Groeslon - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrann weithgareddau’r grŵp ‘Just Ecology’. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol 'Wildfowl of Great Britain' (1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Delwedd:Dr Myrfyn Owen (llun Ted Bath).jpg

2026-04-01T16:16:55Z

Rhygyfarch:

Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.

Myrfyn Owen

2026-04-01T15:54:20Z

Rhygyfarch: Dechrau tudalen newydd gyda "'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)''' Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd. Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf Llandwrog rhwng Rhostryfan a Groeslon - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno..."

'''Dr Myrfyn Owen (1943 – 2025)'''

Gwyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf Llandwrog rhwng Rhostryfan a Groeslon - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (nee Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn ‘Llainfadyn’ - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn Rhosisaf a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ hefyd yn ‘Llainfadyn’</ref>
<ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen Ysgol Gynradd yn y Groeslon ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â Dafydd Wigley<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>Owen, M. (1967). Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community. Ph.D. thesis, University of Leeds</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinavia, gan gynnwys, Spitsbergen a Gwlad yr Ia, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt<ref>Owen, M., & Ogilvie, M.A. (1979). Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen. Condor (Oxford University Press) 81: pp.42–52</ref>.

Yn 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr<ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrann weithgareddau’r grŵp ‘Just Ecology’. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol 'Wildfowl of Great Britain' (1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw a’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Stemar y ''Monk''

2024-11-15T18:13:18Z

Rhygyfarch:

Trychineb a ddigwyddodd oddi ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] oedd llongddrylliad y stemar fechan, ''The Monk'', ar 7 Ionawr 1843, a bu [[Eben Fardd]] yn dyst iddo, fel y noda yn ei ddyddiadur am y diwrnod hwnnw. Roedd y llong wedi cychwyn o Bortinllaen tua 3 o'r gloch y p'nawn hwnnw ac yn hwylio am Lerpwl gyda llwyth o foch a chynnyrch fferm o Lŷn - roedd llawer o deithiau o'r fath rhwng Lerpwl a phorthladdoedd bychain Llŷn yn y cyfnod hwnnw nes i oes y trên eu disodli. Yn ogystal â chriw y llong, roedd nifer o bobl leol ar ei bwrdd hefyd gyda'u cynnyrch. Aeth y llong i drafferthion ym [[Bae Caernarfon|Mae Caernarfon]] mewn gwynt cryf ac nid oedd ei hinjan fechan yn ddigonol i'w chadw ar ei llwybr. Dywed Eben iddi gael ei dryllio ar far gogleddol Caernarfon tua 7.00p.m. a phan aeth ef i'r ffynnon ([[Ffynnon Beuno]] mae'n debyg) i nôl dŵr tuag wyth roedd goleuadau yn ei rigin i'w gweld o hyd. Dywed fod pawb ar ei bwrdd wedi boddi, heblaw am 6 a achubwyd.<ref> ''Detholion o Ddyddiadur Eben Fardd'', E.G. Millward (gol.) (Gwasg Prifysgol Cymru, 1968), t.141.</ref>

Cynhaliwyd cwest gan y Crwner, William Jones, ar saith corff oedd yn cynnwys y capten, sef Capten Henry Hughes, a ganfuwyd ar lan y môr yng Nghlynnog a [[Llandwrog]]. Nodwyd gan y crwner nad oedd bad achub Llanddwyn ar gael yn y lle arferol, ac roedd hynny wedi ychwanegu o bosibl at golli bywydau. Barn Thomas Jones, Tai'r Dur, un o'r chwech a oedd wedi cael eu hachub, oedd bod digon o ddyfnder dŵr i gadw'r llong heb gael ei dryllio pe bai peilot arni.<ref>''North Wales Chronicle'',24.1.1843, t.4</ref> (Ymhlith y rhai a gollwyd, roedd bachgen ifanc 17 oed, Philip Parry o Tan-y-ffynnon, Dinas, a oedd wedi mynd ar y daith i gynorthwyo efo'r moch. Roedd yn frawd i hen, hen daid i awdur y pwt yma.)

Yn unol ag arfer y cyfnod cyfansoddwyd mwy nag un faled i gofio llongddrylliad y ''Monk'', ac enwir y rhai a gollwyd ynddynt. Hefyd pan gynhaliwyd ymchwiliad yn ddiweddarach i'r drychineb, nodwyd bod y llong mewn cyflwr cyffredinol wael, ei bod yn gollwng a hefyd ei bod wedi ei gorlwytho fel ei bod yn rhy isel yn y dŵr.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llongddrylliadau]]
[[Categori:Llongau]]

W. Gilbert Williams

2023-02-27T17:04:56Z

Rhygyfarch:

Ysgolfeistr a hanesydd lleol oedd '''William Gilbert Williams''' (20 Ionawr 1874 - 10 Hydref 1966).

==Teulu a gyrfa==
Fe'i ganed yn Nhŷ’r Capel, Rhostryfan, Llanwnda. Roedd yn fab i John Williams, chwarelwr, a Catherine Jones. Brawd iddo oedd [[John Williams (J.W. Llundain)]], a gyhoeddodd ei hunangofiant (''Hynt Gwerinwr'') sydd yn rhoi manylion am gartref a blynyddoedd cynnar Gilbert Williams.

Bu Gilbert Williams yn gweithio yn Chwarel Cilgwyn i ddechrau ac wedyn aeth ymlaen i fod yn athro, gan astudio yn y Coleg Normal ym Mangor rhwng 1892-1894. Roedd yn Brifathro [[Ysgol Felinwnda]], [[Llanwnda]] o ddyddiad ei hagor ym 1895 ac wedyn yn Rhostryfan rhwng 1918 a 1934. Bu'n flaenor yng [[Capel Horeb (MC), Rhostryfan|Nghapel Horeb (MC)]] am flynyddoedd lawer, ac yn gynghorydd dosbarth a sirol rhwng 1951 a 1961.

==Yr hanesydd a'r llenor==
[[Delwedd:W.Gilbert Williams - CyfarfodCoffaBeirddyLonGoed1950 2.jpeg|200px|bawd|dde|W.Gilbert Williams yn 1950 :Llun o'r gyfrol ''Coffa Beirdd y Lôn Goed'']]
Bu'n un o brif ysgogwyr sefydlu [[Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon]] ym 1939. Bu hefyd yn ymwneud llawer â hanes lleol, a derbyniodd radd M.A. er anrhydedd oddi wrth Brifysgol Cymru am ei gyfraniad i hanes Cymru. O ddechrau'r 20g ymlaen, dechreuodd ysgrifennu erthyglau i bapurau lleol yn seiliedig ar ymchwil fanwl ymysg papurau hanesyddol y sir, gan gyhoeddi erthyglau eraill ar ffurf pamffledi bach a argraffwyd ar ei beiriant argraffu bach ei hun. Arbenigai yn hanes yr 17g., er bod llawer o'i ysgrifau hefyd yn ymwneud â hanes plwyfi Llanwnda a [[Llandwrog]] a'r mân foneddigion a drigai yno dros y canrifoedd. Fe'i cyfrifir ymysg y goreuon o haneswyr lleol 'gwyddonol' cynnar, yn seilio ei gasgliadau ar ffeithiau profedig yn hytrach na straeon gwlad. Cyhoeddwyd tair ysgrif o'i eiddo yn ymwneud â'r 17g yn arbennig yn y gyfrol ''Arfon y Dyddiau Gynt'' (Caernarfon: Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig Cyf.) a chyhoeddwyd detholiad o'i erthyglau ar hanes plwyfi Llanwnda a Llandwrog yn y gyfrol ''Moel Tryfan i'r Traeth'', (gol. Gareth Haulfryn Williams), (Cyhoeddiadau Mei, 1983.

Ysgrifennodd o leiaf ddwy ddrama hanesyddol - un ohonynt oedd y ddrama fydryddol ''Rhyfelgyrch Hywel'' - a pheth barddoniaeth hefyd. Weithiau arddelai'r enw barddol Gilbart.

Ceir casgliadau o'i waith ymchwil, yn nodiadau, traethodau, a dogfennau a gasglodd yn y dyddiau cyn bod archifdai, yn Archifdy Caernarfon ac Archifdy Prifysgol Bangor.

==Is-etholiad 1943==
Ym 1943, cynhaliwyd is-etholiad ar gyfer etholaeth Prifysgol Cymru, a'r ddau brif ymgeisydd oedd yr Athro W.J. Gruffydd, (Rhyddfrydwr) a Saunders Lewis (Plaid Genedlaethol Cymru). Gruffydd enillodd yr etholiad, ar ôl hir a chwerw ddadlau a rannodd fyd academaidd a deallusol y genedl. Diddorol yw nodi fod Gilbert Williams wedi ymuno â'i ffrind, Dr Thomas Richards (llyfrgellydd Coleg Bangor), wrth gefnogi Gruffydd mewn llythyr agored i'r Wasg (ynghyd â rhai degau o academyddion eraill). Ar y llaw arall roedd ei gyd-hanesydd a'r gohebydd, Bob Owen (Croesor), wedi cefnogi Lewis mewn llythyr arall a gafodd lawn cymaint o lofnodion. Er i Gruffydd sefyll fel Rhyddfrydwr, fodd bynnag, roedd yn gyn-is-lywydd y Blaid a llawer o'i gefnogwyr yn bleidwyr hefyd, ond iddynt weld y perygl o ethol Catholig fel Saunders Lewis i afael anghydffurfiaeth ar y wlad. Peryglus, felly, fyddai priodoli safbwynt gwleidyddol penodol i Gilbert fwy nag i unrhyw un arall o gefnogwyr Gruffydd.<ref>Tegwyn Jones, ''Ambell Air ac Ati'', (Llanrwst, 2013), tt.174-5</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Haneswyr]]

Delwedd:W.Gilbert Williams - CyfarfodCoffaBeirddyLonGoed1950 2.jpeg

2023-02-27T16:44:39Z

Rhygyfarch: W.Gilbert Williams - delwedd o'r gyfrol 'Coffa Beridd y Lon Goed', 1950.

== Crynodeb ==
W.Gilbert Williams - delwedd o'r gyfrol 'Coffa Beridd y Lon Goed', 1950.

Dinas Garage

2023-02-22T12:07:33Z

Rhygyfarch:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol '''Dinas Garage''', [[Llanwnda]] ym 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, ''Herald Gymraeg'' yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913-1991) a Robert Hughes Parry (1917- 1983). Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, [Rhos-isaf]] ac iard masnachu glo ger [[Gorsaf reilffordd Dinas]].</ref>. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf mewn garej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, [[Rhos-isaf]].

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni [[
''https://cy.wikipedia.org/wiki/NECACO_Llanberis'']]/ Hunting Aviation Ltd. Symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell [[Rheilffordd Ucheldir Cymru]] a rhes newydd o dai a adeiladwyd gyferbyn â [[Menai View]] a [[Tafarn y Mount Pleasant|Thafarn y Mount Pleasant]]. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

[[Delwedd:DinasGarage1953.jpg|600px|canol|Dinas Garage,Llanwnda,1953:Llun,eiddo William Parry]]

Dros amser, bu R.H.Parry yn arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau(David Brown), motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thŵf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', [[Bontnewydd]] (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

[[Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg|canol|600px|Staff Dinas Garage,1953:O'r chwith i'r dde:-William Povey, Tomi Williams, Tom Humphreys, Tom Williams, Harry Parry (rheolwr), Owen Thomas (swyddfa), Richard Prichard, Jack Usher:Llun - eiddo William Parry]]

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thri deg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeilad manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]
[[Categori:Modurdai]]

Dinas Garage

2023-02-22T11:54:04Z

Rhygyfarch:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol '''Dinas Garage''', [[Llanwnda]] ym 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, ''Herald Gymraeg'' yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913 -1991) a Robert Hughes Parry (1917 1983)<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, [Rhos-isaf]] ac iard masnachu glo ger [[Gorsaf reilffordd Dinas]].</ref>. Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf mewn garej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, [[Rhos-isaf]].

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni [[
''https://cy.wikipedia.org/wiki/NECACO_Llanberis'']]/ Hunting Aviation Ltd. Symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell [[Rheilffordd Ucheldir Cymru]] a rhes newydd o dai a adeiladwyd gyferbyn â [[Menai View]] a [[Tafarn y Mount Pleasant|Thafarn y Mount Pleasant]]. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

[[Delwedd:DinasGarage1953.jpg|600px|canol|Dinas Garage,Llanwnda,1953:Llun,eiddo William Parry]]

Dros amser, bu R.H.Parry yn arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau, motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thŵf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', [[Bontnewydd]] (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

[[Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg|canol|600px|Staff Dinas Garage,1953:O'r chwith i'r dde:-William Povey, Tomi Williams, Tom Humphreys, Tom Williams, Harry Parry (rheolwr), Owen Thomas (swyddfa), Richard Prichard, Jack Usher:Llun - eiddo William Parry]]

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thri deg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeiladu manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]
[[Categori:Modurdai]]

Dinas Garage

2023-02-22T11:49:40Z

Rhygyfarch:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol '''Dinas Garage''', [[Llanwnda]] ym 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, ''Herald Gymraeg'' yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913 -1991) a Robert Hughes Parry (1917 1983)<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, [Rhos-isaf]] ac iard masnachu glo ger [[Gorsaf reilffordd Dinas]].</ref>. Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf mewn garej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, [[Rhos-isaf]].

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni [[NECACO''https://cy.wikipedia.org/wiki/NECACO_Llanberis'']]/ Hunting Aviation Ltd. Symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell [[Rheilffordd Ucheldir Cymru]] a rhes newydd o dai a adeiladwyd gyferbyn â [[Menai View]] a [[Tafarn y Mount Pleasant|Thafarn y Mount Pleasant]]. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

[[Delwedd:DinasGarage1953.jpg|600px|canol|Dinas Garage,Llanwnda,1953:Llun,eiddo William Parry]]

Dros amser, bu R.H.Parry yn arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd [[Austin]] a faniau [[Bedford]] (rhan o [[Vauxhall Motors]]). Gwerthwyd tractorau, motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thŵf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', [[Bontnewydd]] (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

[[Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg|canol|600px|Staff Dinas Garage,1953:O'r chwith i'r dde:-William Povey, Tomi Williams, Tom Humphreys, Tom Williams, Harry Parry (rheolwr), Owen Thomas (swyddfa), Richard Prichard, Jack Usher:Llun - eiddo William Parry]]

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thri deg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeiladu manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]
[[Categori:Modurdai]]

Dinas Garage

2023-02-22T10:49:05Z

Rhygyfarch:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol '''Dinas Garage''', [[Llanwnda]] ym 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, ''Herald Gymraeg'' yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913 -1991) a Robert Hughes Parry (1917 1983)<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, [Rhos-isaf]] ac iard masnachu glo ger [[Gorsaf reilffordd Dinas]].</ref>. Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf mewn garej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, [[Rhos-isaf]].

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni ''NECACO''/ Hunting Aviation Ltd. Symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell [[Rheilffordd Ucheldir Cymru]] a rhes newydd o dai a adeiladwyd gyferbyn â [[Menai View]] a [[Tafarn y Mount Pleasant|Thafarn y Mount Pleasant]]. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

[[Delwedd:DinasGarage1953.jpg|600px|canol|Blaen''Dinas Garage'',Llanwnda:1953,Llun - eiddo William Parry]]

Dros amser, bu R.H.Parry yn arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau, motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thŵf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', [[Bontnewydd]] (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

[[Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg|600px|canol|Staff ''Dinas Garage'',1953:O'r chwith i'r dde;LLun - eiddo William Parry]]

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thri deg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeiladu manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]
[[Categori:Modurdai]]

Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg

2023-02-22T10:10:23Z

Rhygyfarch: Staff ''Dinas Garage'', Llanwnda; 1953: Eiddo William Parry

== Crynodeb ==
Staff ''Dinas Garage'', Llanwnda; 1953: Eiddo William Parry

Delwedd:DinasGarage1953.jpg

2023-02-22T10:08:16Z

Rhygyfarch: /* Crynodeb */

== Crynodeb ==
Ffotograff o ''Dinas Garage'', Llanwnda:1953; Eiddo William Parry.

Delwedd:DinasGarage1953.jpg

2023-02-22T10:05:36Z

Rhygyfarch: Ffotograff o 'Dinas Garage', Llanwnda - 1953

== Crynodeb ==
Ffotograff o 'Dinas Garage', Llanwnda - 1953

Dinas Garage

2023-02-21T17:04:05Z

Rhygyfarch:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol ''Dinas Garage'',Llanwnda yn 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, Herald Gymraeg yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913 - 1991) a Robert Hughes Parry (1917- 1983)<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, Rhos-isaf ac iard masnachu glo ger gorsaf rheilffordd ''Dinas''.</ref>. Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf yng ngarej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, Rhos-isaf.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni ''NECACO''/ Hunting Aviation Ltd symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell Rheilffordd Ucheldir Cymru a rhes newydd o dai adeiladwyd cyferbyn a ‘Menai View’ a Thafarn y Mount Pleasant. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

Dros amser R.H.Parry bu’n arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau, motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thwf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', Bontnewydd (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thrideg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeiladu manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

Dinas Garage

2023-02-21T16:03:32Z

Rhygyfarch: Hanes safle 'Dinas Garage' yn Llanwnda

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol ‘Dinas Garage’ yn 1931<ref></ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913 - 1991) a Robert Hughes Parry (1917- 1983) (2). Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf yng ngarej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, Rhosisaf.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau (3) gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au (4) prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell Rheilffordd Ucheldir Cymru a rhes newydd o dai adeiladwyd cyferbyn a ‘Menai View’ a Thafarn y Mount Pleasant. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

Dros amser R.H.Parry bu’n arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’(5) ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau, motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thwf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ‘Caernarfon Garage’, Bontnewydd (Siop Morrisons Daily, 2023), ‘Prince of Wales Garage’, Ffordd Bangor, Caernarfon (Moduron Menai, 2023), safle ‘Dinas Garage’ ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [‘Wellfield’], Bangor.

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams (6). Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thrideg o staff (7) a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeiladu manwerthu yn 2001(8).

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006) (9) - un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (Gelert hyd 2012, Millets hyd 2022, wedyn Go Outdoors). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ‘Byw Bywyd’ sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ‘Moduron Menai’ gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.(10)

Cofgolofn Ioan Arfon

2022-09-17T15:43:54Z

Rhygyfarch:

[[Delwedd:Colofn Ioan Arfon.jpg|bawd|de|450px|Cofgolofn Ioan Arfon]]

Wrth deithio ar hyd yr hen lon bost rhwng [[Dolydd]] a’r [[Y Groeslon|Groeslon]] mae mynwent anenwadol ardal [[Llandwrog]] i’w gweld ar y llaw dde. Saif ar ben Bryn'rodyn cyferbyn i safle'r [[Capel Bryn'rodyn (MC), Y Groeslon|capel]] o’r un enw sydd bellach wedi ei ddymchwel. Yma mae cofgolofn amlwg ym mlaen y fynwent sef yr un ar '''fedd John Owen Griffith''' (1828-1881). Ei enw barddol oedd Ioan Arfon.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'' [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-GRIF-OWE-1828]</ref>

Ganwyd John Owen Griffith yn Y Waunfawr yn fab i chwarelwr ac wedi cyfnod byr o addysg ffurfiol dilynodd ei dad i weithio mewn chwareli llechi lleol. Wedi iddo priodi derbyniodd ychydig o addysg bellach a gyda’i wraig Ann agorodd siop groser yng Nghaernarfon; ganwyd chwech o blant iddynt gan gynnwys yr awdur, bardd a chyfreithiwr R.A.Griffith (Elphin).<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'' [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-GRIF-ART-1860]</ref>

Er ei fod yn fardd brwd a medrus ei hun mae’n debyg mai fel beirniad lleol a chenedlaethol y daeth Griffith yn fwyaf adnabyddus; daeth ei siop yn ganolfan llenyddol i feirdd, awduron a golygyddion amlwg ei gyfnod. Fel aelod o ‘Gorsedd y Beirdd’ roedd Ioan Arfon yn ‘feistr trwyadl ar y cynganeddion’ a chynigodd cyngor parod ac arweiniad i lu o feirdd ifanc.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 1 Rhagfyr 1881 [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/view/4441496/4441501/8/]</ref>

Ar wahân i’w weithgarwch llenyddol roedd gan Griffith hefyd ddiddordeb mewn Daeareg yn deillio o’i ddyddiau yn gweithio yn y chwareli a chyhoeddodd draethawd ar y pwnc. Hefyd cyfrannodd at amryw fudiadau dyngarol gan gynnwys ei aelodaeth o bwyllgor cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru ym 1874.<ref>Erthygl Wicipedia ar yr Undeb, [https://cy.wikipedia.org/wiki/Undeb_Chwarelwyr_Gogledd_Cymru]</ref>

Bu farw yn gymharol ifanc, deuddydd yn unig wedi ei gyfaill Syr Hugh Owen. Yn fuan wedi ei gladdu sefydlwyd pwyllgor gyda’r bwriad o godi cofgolofn i un a gyfrannodd gymaint i’w fro a’i genedl. Cofnodir mai swm y tanysgrifiadau a dderbyniwyd oedd £86 14 swllt a 5 ceiniog (cyfwerth dros £11,000 yn 2022). Talwyd £84 am y gofgolofn a wnaed gan Gwmni Hugh Jones o Gaernarfon a’i dadorchuddio mewn seremoni arbennig ar 15fed Rhagfyr 1883.<ref>''Y Genedl Gymreig'' 19 Rhagfyr 1883, t.7</ref>

Mae darn isaf y golofn wedi ei wneud ag ithfaen Môn, a'r gweddill â farmor Eidalaidd. Ar y darn uchaf ohoni – yr obelisg - mae nôd cyfrin Gorsedd y Beirdd ac wedi ei gerfio oddi tanodd mae'r geiriau, ‘Fy iaith, fy ngwlad, fy nghenedl’. Mae cof-lun (medaliwn) o'r bardd uwchben y geiriau:- "Er cof am John Owen Griffith (Ioan Arfon). Bu farw Tachwedd 22ain, 1881, yn 53 mlwydd oed."

O dan yr uchod y mae cerdd o eiddo Richard Davies (Tafolog)<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'' [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-DAVI-RIC-1830#?c=0&m=0&s=0&cv=40&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F4974950%2Fmanifest.json&xywh=624%2C467%2C841%2C917]</ref>:

Wele drist wyddfa "gwlad yr Eisteddfod"
'Roes edmygedd, uwch du fedd, yn dafod
I ddywed i seraph o fardd disorod,
A beirniad, dewi obry'n y tywod
Wladgar Ioan, glân ei glod, - eu dagrau
Gysegra oesau i'w gwsg oer isod.

Ar yr ochr ddeheuol i'r golofn ceir y pennill isod o eiddo Ioan Arfon ei hun:

Dymunwn gael cwympo ar unwaith a'r dail
A gwywo'r un amser a'r rhosyn;
Nid oes i fy nheimlad un adeg yn ail
I ddirwyn yr einioes i derfyn.

Dadorchuddiwyd y gofgolofn gan David Griffith (Clwydfardd)<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'' [https://cy.wikipedia.org/wiki/David_Griffith_(Clwydfardd)]</ref>, nad oedd yn perthyn i’r bardd, yn gweithredu fel yr Archdderwydd Gorsedd y Beirdd ar y pryd.Wrth ddadorchuddio'r gofgolofn nododd yr Archdderwydd; "Colled anadferadwy oedd colli Ioan Arfon i'w deulu. Yr oedd ŵr ffyddlawn, gofalus, a charuaidd, yn dad hynaws a thosturiol. Mewn cymdeithas, yr oedd yn aelod cymwynasgar, mynwesol, a charedig: colled i'r Eisteddfodau, colled i'n llenoriaeth, ac yn neillduol i dref enwog Caernarfon, ac i Gymru benbaladr;..."

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Cofebion]]

Cofgolofn Ioan Arfon

2022-09-12T11:47:30Z

Rhygyfarch: Amlinelliad hanes cofgolofn Ioan Arfon - John Owen Griffith (1828 -1881)

Wrth deithio ar hyd yr hen lon bost rhwng Dolydd a’r Groeslon mae mynwent anenwadol ardal Llandwrog i’w gweld ar y llaw dde. Saif ar ben Bryn-‘r-odyn cyferbyn i safle'r capel o’r un enw sydd bellach wedi ei ddymchwel. Yma mae cofgolofn amlwg ym mlaen y fynwent sef yr un ar fedd John Owen Griffith (1828-1881). Ei enw barddol oedd Ioan Arfon.<ref>https://bywgraffiadur.cymru/article/c-GRIF-OWE-1828</ref>

Ganwyd John Owen Griffith yn Y Waunfawr yn fab i chwarelwr ac wedi cyfnod byr o addysg ffurfiol dilynodd ei dad i weithio mewn chwareli llechi lleol. Wedi iddo priodi derbyniodd ychydig o addysg bellach a gyda’i wraig Ann agorodd siop groser yng Nghaernarfon; ganwyd chwech o blant iddynt gan gynnwys yr awdur, bardd a chyfreithiwr R.A.Griffith (Elphin).<ref>https://bywgraffiadur.cymru/article/c-GRIF-ART-1860</ref>

Er ei fod yn fardd brwd a medrus ei hun mae’n debyg mai fel beirniad lleol a chenedlaethol y daeth Griffith yn fwyaf adnabyddus; daeth ei siop yn ganolfan llenyddol i feirdd, awduron a golygyddion amlwg ei gyfnod. Fel aelod o ‘Gorsedd y Beirdd’ roedd Ioan Arfon yn ‘feistr trwyadl ar y cynganeddion’ a chynigodd cyngor parod ac arweiniad i lu o feirdd ifanc.<ref>Y Genedl Gymreig 1 Rhagfyr 1881
https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/view/4441496/4441501/8/
</ref>

Ar wahân i’w weithgarwch llenyddol roedd gan Griffith hefyd diddordeb mewn Daeareg yn deillio o’i ddyddiau yn gweithio yn y chwareli a chyhoeddodd draethawd ar y pwnc. Hefyd cyfrannodd at amryw fudiadau dyngarol gan gynnwys ei aelodaeth o bwyllgor cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874.<ref>https://cy.wikipedia.org/wiki/Undeb_Chwarelwyr_Gogledd_Cymru</ref>

Bu farw yn gymharol ifanc, deuddydd yn unig wedi ei gyfaill Syr Hugh Owen. Yn fuan wedi ei gladdu sefydlwyd pwyllgor gyda’r bwriad o godi cofgolofn i un cyfrannodd cymaint i’w fro a’i genedl. Cofnodir mai swm y tanysgrifiadau a dderbyniwyd oedd £86 14 swllt a 5 ceiniog (cyfwerth dros £11,000 yn 2022). Talwyd £84 am y gofgolofn a wnaed gan Gwmni Hugh Jones o Gaernarfon a’i ddadorchuddio mewn seremoni arbennig ar 15fed Rhagfyr 1883.<ref>4. Y Genedl Gymreig 19 Rhagfyr 1883 tudalen 7</ref>

Mae’r darn isaf y golofn wedi ei wneud ag ithfaen Môn, a'r gweddill â farmor Eidalaidd. Ar y darn uchaf ohoni – yr obelisg - mae nòd cyfrin Gorsedd y Beirdd ac wedi ei gerfio oddi tanodd mae'r geiriau, ‘Fy iaith, fy ngwlad, fy nghenedl’. Mae cof-lun (medaliwn) o'r bardd uwchben y geiriau:- "Er cof am John Owen Griffith (Ioan Arfon). Bu farw Tachwedd 22ain, 1881, yn 53 mlwydd oed."

O dan yr uchod y mae cerdd o eiddo Richard Davies (Tafolog)<ref>https://bywgraffiadur.cymru/article/c-DAVI-RIC-1830#?c=0&m=0&s=0&cv=40&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F4974950%2Fmanifest.json&xywh=624%2C467%2C841%2C917</ref>—

Wele drist wyddfa "gwlad yr Eisteddfod"
'Roes edmygedd, uwch du fedd, yn dafod
I ddywed i seraph o fardd disorod,
A beirniad, dewi obry'n y tywod
Wladgar Ioan, glân ei glod, - eu dagrau
Gysegra oesau i'w gwsg oer isod.

Ar yr ochr ddeheuol i'r golofn ceir y pennill isod o eiddo Ioan Arfon ei hun -

Dymunwn gael cwympo ar unwaith a'r dail
A gwywo'r un amser a'r rhosyn;
Nid oes i fy nheimlad un adeg yn ail
I ddirwyn yr einioes i derfyn.

Dadorchuddiwyd y gofgolofn gan David Griffith (Clwydfardd)<ref> https://cy.wikipedia.org/wiki/David_Griffith_(Clwydfardd)</ref>, nad oedd yn perthyn i’r bardd, yn gweithredu fel yr Archdderwydd Gorsedd y Beirdd ar y pryd.

[[Categori:Pobl]]

Ellis Jones

2022-04-25T08:24:37Z

Rhygyfarch:

'''Ellis Jones (29 Ebrill, 1906 - 20 Mai, 1996)'''

Magwyd y bardd yn y fferm Gilwern Uchaf, rhwng Rhostryfan a’r Groeslon, ym mhlwyf Llandwrog. Yn fab i Owen R. Jones a’i wraig Margaret Ann Jones, ac yn un o saith o blant, chwe bachgen ac un merch1.

Roedd yn englynwyr medrus ac yn cystadlu mewn nifer o eisteddfodau lleol a chenedlaethol. Ymunodd â Gorsedd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 19482.

Gan ddefnyddio’r ffugenw ‘Gobaith Gwan’ enillodd y gystadleuaeth ‘Englyn digri’ yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth,1952 a feirniadwyd gan Waldo Williams3.

'''Gwlanen Goch''' 
"Fy ewyrth sy’n rhy fywiog - yntau’n hen
Eto’n ŵr cyfoethog;
O wisgo’r wlanen enwog 

Ar oer hin - difarw yw’r rôg."

Roedd yn fardd daliodd egwyddorion cryf ac ymddiswyddodd o’r Orsedd pan dderbyniodd Cynan (Albert Evans Jones) ei urddo’n farchog yn 19694.

Cynhwyswyd a chyfieithwyd un o’i englynion ar gyfer y gyfrol Oxford Book of Welsh Verse5. Dyma’r gerdd wreiddiol4.

'''Bargoed''' 
"Rhu’n ddi-daw tra bo’n glawio - seiniau mwyn,
Fel swn mil yn godro:
Pan geir rhew yn dew ar do,
Daw hynod dethau dano."

Ymgartrefodd yn Llanllyfni a bu'n gweithio i gynghorau lleol yn cynnal ffyrdd y fro. By farw yn 1996 yn 90 oed.

'''Cyfeiriadau''' 

1. Cyfrifiadau 1911 a 1921. 

2. Western Mail: 12/7/48. 

3. Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau: Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth (1952). 

4. Gwybodaeth teuluol. 

5. The Oxford Book of Welsh Verse/ golygwyd gan Thomas Parry (O.U.P., 1962).

Ellis Jones

2022-04-24T10:08:31Z

Rhygyfarch: Egin erthygl

'''Ellis Jones (29 Ebrill, 1906 - 20 Mai, 1996)'''

Magwyd y bardd yn y fferm Gilwern Uchaf, rhwng Rhostryfan a’r Groeslon, ym mhlwyf Llandwrog. Yn fab i Owen R. Jones a’i wraig Margaret Ann Jones, ac yn un o saith o blant, chwe bachgen ac un merch1.

Roedd yn englynwyr medrus ac yn cystadlu mewn nifer o eisteddfodau lleol a chenedlaethol. Ymunodd â Gorsedd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 19482.

Gan ddefnyddio’r ffugenw ‘Gobaith Gwan’ enillodd y gystadleuaeth ‘Englyn digri’ yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth,1952 a feirniadwyd gan Waldo Williams3.

'''Gwlanen Goch''' 

"Fy ewyrth sy’n rhy fywiog - yntau’n hen
Eto’n ŵr cyfoethog;
O wisgo’r wlanen enwog
Ar oer hin - difarw yw’r rôg."

Roedd yn fardd daliodd egwyddorion cryf ac ymddiswyddodd o’r Orsedd pan dderbyniodd Cynan (Albert Evans Jones) ei urddo’n farchog yn 19694.

Cynhwyswyd a chyfieithwyd un o’i englynion ar gyfer y gyfrol Oxford Book of Welsh Verse5. Dyma’r gerdd wreiddiol4.

'''Bargoed''' 

"Rhu’n ddi-daw tra bo’n glawio----seiniau mwyn,
Fel swn mil yn godro:
Pan geir rhew yn dew ar do,
Daw hynod dethau dano."

1. Cyfrifiadau 1911 a 1921.
2. Western Mail: 12/7/48.
3. Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau: Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth (1952).
4. Gwybodaeth teuluol
5. The Oxford Book of Welsh Verse/ golygwyd gan Thomas Parry (O.U.P., 1962)

Meillionydd, Y Fron

2022-04-13T18:06:03Z

Rhygyfarch:

Saif '''Meillionydd''' ym mhentref [[Y Fron]], ychydig is na’r hen [[Ysgol Bron-y-foel|ysgol]] sydd bellach yn ganolfan gymdeithasol, a thŷ Plas Colley, ar y lôn sydd yn arwain at ben uchaf [[Chwarel Pen-yr-orsedd]].

Meillionydd oedd un o dai mwyaf sylweddol y pentref pan y’i codwyd rywbryd tua 1850, ac yn breswylfod digon addas ar gyfer William Ellis Williams (1812-1874) a oedd yn byw yno gyda’i deulu ym 1861. Roedd o’n asiant [[Chwarel Cilgwyn]]. Adeg y Cyfrifiad ym 1861, roedd yn 49 oed, a’i wraig Catherine (1813-1891) flwyddyn yn iau. Roedd ganddynt chwech o blant, tri mab a thair merch, a’r hynaf yn 20 oed ac yn gweithio fel chwarelwr. Ymhen deng mlynedd, a’r teulu'n dal i fyw yno, roedd y tad wedi’i ddyrchafu’n rheolwr y chwarel, a’r mab hynaf, Robert, a’r ail fab, Henry, ill dau wedi cael hen swydd eu tad fel asiantwyr y chwarel. Erbyn 1881, William (mab arall William Ellis Williams), a fu am gyfnod yn Awstralia, oedd yn byw yno, gyda’i wraig Elisabeth a chwech o blant. Roedd y William hwn yn asiant chwarel hefyd, a’r teulu’n ddigon cefnog i gadw morwyn ifanc, Jane Hughes. Ym 1891, roedd y teulu’n dal yno a William wedi ei ddyrchafu’n rheolwr y chwarel - ond nid oedd y teulu’n cadw morwyn bellach. Ym 1901, tri o blant y teulu oedd yn cael eu rhestru gan y cyfrifiad fel rhai a oedd yno ar noson y cyfrif: Kate, 32 oed ac yn ysgolfeistres; Jeannette, a William H. Williams, ill dau’n 15 oed. Dichon fod eu mam i ffwrdd ar y pryd, gan ei bod hi, sef Elisabeth Williams (yn weddw erbyn hynny), yno ym 1911, ac yn cael ei disgrifio fel ffarmwraig. Dim ond un o’i phlant oedd yn dal adref, sef William Henry, ac yntau’n ddi-briod ac yn gweithio mewn chwarel fel pwyswr llechi - sef swydd gymharol gyfrifol. Ymddengys felly fod Meillionydd wedi bod yn gartref i un teulu o’r cychwyn hyd 1911 o leiaf.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-1911</ref>

Bu dwy o ferched Ellis a Catherine Williams yn byw yn yr Aifft am nifer o flynyddoedd. Priododd un o’u merched – Catherine (Kate) Williams (1857-1921) ag Edward Davies Bryan ym 1891. Roedd brodyr Edward, John a Joseph, yn werthwyr dillad yng Nghaernarfon (Siop Brodyr Bryan - 12, Y Bont Bridd) ond roeddynt yn hanu o ardal Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych. Ym 1888 ymfudodd Edward at ei frawd Joseph, a oedd wedi sefydlu siop yng Nghairo, ac yno aeth Kate wedi ei phriodas gan ddychwelyd i Gymru ar gyfer genedigaeth eu hunig ferch Olwen ym 1895. Bu chwaer ieuengaf ddi-briod, Ellen Williams (1860-1928), yn byw gyda Kate ac Edward yn yr Aifft am rhan fwyaf o’i hoes. Y chwaer hon a gadwai ‘Siop yr Aifft’ ar Stryd Llyn, Caernarfon.

Erbyn diwedd yr 1890au a dechrau’r ugeinfed ganrif roedd y Brodyr Davies Bryan yr Aifft yn enwog ymysg y Cymry am eu croeso cynnes ac ymwelodd nifer o bobl amlwg y cyfnod â’r teulu, gan gynnwys yr aelod seneddol Tom Ellis [https://cy.wikipedia.org/wiki/Thomas_Edward_Ellis]
a'r bardd T. Gwynn Jones [https://cy.wikipedia.org/wiki/Thomas_Gwynn_Jones]. Gyda llwyddiant y busnes yn yr Aifft adeiladwyd tŷ mawr moethus ym mhorthladd Alexandria o’r enw ‘Hafod’ a fu'n noddfa i sawl milwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymwelydd cyson yno oedd y bardd a’r cerddor Robert Bryan[https://cy.wikipedia.org/wiki/Robert_Bryanhttps://bywgraffiadur.cymru/article/c-BRYA-ROB-1858#?]
, brawd arall i Edward, a arferai dreulio’r gaeafau yn yr Aifft oherwydd ei iechyd bregus. (Bu Robert Bryan yn athro yn ysgol Talysarn am gyfnod byr ond rhoddodd y gorau i'w swydd oherwydd gwaeledd.)

Bu farw Kate yn yr Hafod, Alexandria, ym 1921 a fe’i claddwyd yn y mynwent Brotestannaidd Chatby yno ond mae cofeb iddi ar waelod y bedd teuluol ym Mynwent Eglwys Sant Thomas, Y Groeslon (ochr ddeheuol y fynwent gyda cholofn, cronnell a rheiliau haearn) gyda chwpled o waith ei brawd-yng- nghyfraith Robert Bryan wedi ei thorri arni.

</ref> 'O gamddwr i Gairo: Hanes y Brodyr Davies Bryan (1851- 1935)', Siân Wyn Jones, Llyfrau’r Bont, 2004.</ref>

Gor-ŵyr i William Ellis Williams oedd y Parch. Stanley H. Williams (1910-1992) a ymddeolodd i Lys Twrog, Y Fron, nid nepell o hen gartref y teulu. Roedd [[Thomas Elwyn Griffiths (Llenyn)]] yn gefnder iddo.<ref>Gwefan Roots Chat, ymholiad am Stanley Haydn Williams, [https://www.rootschat.com/forum/index.php?topic=309837.9], cyrchwyd 12.04.2022</ref>

Wedi i deulu Williams adael yr eiddo, credir fod dyn a fasnachai fel cigydd, Thomas Roberts, wedi byw yno cyn iddo symud yn ddiweddarach i gadw busnes ym Mryn Afon, [[Rhostryfan]] gyda'i fab-yng-nghyfraith, Thomas Orr.<ref>W. Gilbert Williams, Moel Tryfan i'r Traeth, (Cyhoeddiadau Mei, 1983), tt.91-97.</ref>

Erbyn hyn, mae adeiladau Meillionydd wedi’u troi’n fythynnod haf a osodir i ymwelwyr ers sawl blwyddyn ond, yn y 1980au a'r 1990au, bu’n westy llwyddiannus ac yn gyrchfan i gymdeithasau ar gyfer pryd allan.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Gwestai]]

Meillionydd, Y Fron

2022-04-13T10:52:33Z

Rhygyfarch: Ychydig o hanes merched y teulu

Saif '''Meillionydd''' ym mhentref [[Y Fron]], ychydig is na’r hen [[Ysgol Bron-y-foel|ysgol]] sydd bellach yn ganolfan gymdeithasol a thŷ Plas Colley, ar y lôn sydd yn arwain at ben uchaf [[Chwarel Pen-yr-orsedd]].

Meillionydd oedd un o dai mwyaf sylweddol y pentref pan y’i codwyd rywbryd tua 1850, ac yn breswylfod digon addas ar gyfer William Ellis Williams (1812-1874) oedd yn byw yno gyda’i deulu ym 1861. Roedd o’n asiant [[Chwarel Cilgwyn]]. Adeg y Cyfrifiad ym 1861, roedd o’n 49 oed, a’i wraig Catherine (1813 - 1891). Roedd ganddynt chwech o blant, tri mab a thair merch, a’r hynaf yn 20 oed ac yn gweithio fel chwarelwr. Ymhen deng mlynedd, a’r teulu dal i fyw yno, roedd y tad wedi’i ddyrchafu’n rheolwr y chwarel, a’r mab hynaf, Robert, a’r ail fab, Henry, ill dau wedi cael hen swydd eu tad fel asiantwyr y chwarel - ac yr un oedd y sefyllfa ym Meillionydd ym 1871 hefyd. Erbyn 1881, William (mab arall William Ellis Williams), a fu am gyfnod yn Awstralia, oedd yn byw yno, gyda’i wraig Elisabeth a chwech o blant. Roedd y William hwn yn asiant chwarel hefyd, a’r teulu’n ddigon cefnog i gadw morwyn ifanc, Jane Hughes. Ym 1891, roedd y teulu’n dal yno a William wedi ei ddyrchafu’n rheolwr y chwarel - ond nid oedd y teulu’n cadw morwyn bellach. Ym 1901, tri o blant y teulu oedd yn cael eu rhestr gan y cyfrifiad fel y rhai a oedd yno ar noson y cyfrif: Kate, 32 oed ac yn ysgolfeistres; Jeannette, a William H. Williams, ill dau’n 15 oed. Dichon fod eu mam i ffwrdd ar y pryd, gan ei bod hi, sef Elisabeth Williams (yn weddw erbyn hynny) yno ym 1911, ac yn cael ei disgrifio fel ffarmwraig. Dim ond un o’i phlant oedd yn dal adref, sef William Henry, ac yntau’n ddi-briod ac yn gweithio mewn chwarel fel pwyswr llechi - sef swydd gymharol gyfrifol. Ymddengys felly fod Meillionydd wedi bod yn gartref i un teulu o’r cychwyn hyd 1911 o leiaf.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-1911</ref>

Bu dwy o ferched Ellis a Catherine Williams yn byw yn yr Aifft am nifer o flynyddoedd.Priododd un o’u merched – Catherine (Kate) Williams (1857-1921) ag Edward Davies Bryan yn 1891. Roedd brodyr Edward, John a Joseph, yn gwerthwyr dillad yng Nghaernarfon (Siop Brodyr Bryan - 12, Y Bont Bridd) ond roeddynt yn hanu o ardal Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych. Yn 1888 mudodd Edward at ei frawd Joseph oedd wedi sefydlu siop yng Nghairo ac yno aeth Kate wedi ei phriodas gan ddychwelyd i Gymru ar gyfer genedigaeth eu hunig ferch Olwen yn 1895. Bu chwaer ieuengaf dibriod, Ellen Williams (1860-1928), yn byw gyda Kate ac Edward yn yr Aifft am rhan fywaf o’i hoes. Y chwaer hon a gadwai ‘Siop yr Aifft’ ar Stryd Llyn, Caernarfon </ref>.

Erbyn diwedd yr 1890au a dechrau’r ugienfed ganrif roedd y Brodyr Davies Bryan yr Aifft yn enwog ymysg y Cymry am eu croeso cynnes ac ymwelodd nifer o bobl amlwg y cyfnod â’r teulu gan gynnwys yr aelod senneddol Tom Ellis a'r bardd T. Gwynn Jones. Gyda llwyddiant y busnes yn yr Aifft adeilwyd tŷ mawr moethus ym mhorthladd Alexandria o’r enw ‘Hafod’ a fu'n noddfa i sawl milwr yn ystod y Rhyfel Byd Gyntaf. Ymwelydd cyson yno oedd y bardd a’r cerddor [[Robert Bryan]], brawd arall i Edward, arferai dreuliuo’r gaeafau yn yr Aifft oherywdd ei iechyd bregus. (Bu Robert Bryan yn dysgu yn ysgol Talysarn am gyfnod fer ond rhoddod y gorau i'w swydd oherywdd gwaeledd).

Bu farw Kate yn yr Hafod, Alexandria yn 1921 a fe’i chladdwyd yn y mynwent Brotestanaidd Chatby yno ond mae cofeb iddi ar waelod y bedd teuluol ym Mynwent Eglwys Sant Thomas Groeslon (ochr ddeheuol y fynwent gyda obelisg a reiliau haearn) gyda chwpled o waith ei brawd yng nhyfraith Robert Bryan.

</ref> 'O gamddwr i Gairo: Hanes y Brodyr Davies Bryan (1851- 1935)', Siân Wyn Jones, Llyfrau’r Bont, 2004.</ref>

Gor-ŵyr i William Ellis Williams oedd y Parch. Stanley H. Williams (1910-1992) a ymddeolodd i Lys Twrog, Y Fron, nid nepell o hen gartref y teulu. Roedd [[Thomas Elwyn Griffiths (Llenyn)]] yn gefnder iddo.<ref>Gwefan Roots Chat, ymholiad am Stanley Haydn Williams, [https://www.rootschat.com/forum/index.php?topic=309837.9], cyrchwyd 12.04.2022</ref>

Wedi i deulu Williams adael yr eiddo, credir fod dyn a fasnachai fel cigydd, Thomas Roberts, oedd yn byw yno cyn symud yn ddiweddarach i gadw busnes ym Mryn Afon, [[Rhostryfan]] gyda'i fab-yng-nghyfraith, Thomas Orr.<ref>W. Gilbert Williams, Moel Tryfan i'r Traeth, (Cyhoeddiadau Mei, 1983), tt.91-97.</ref>

Erbyn hyn, mae adeiladau Meillionydd wedi’u troi’n fythynnod haf a osodir i ymwelwyr ers sawl blwyddyn ond yn y 1980au a 1990au, bu’n westy llwyddiannus ac yn gyrchfan i gymdeithasau ar gyfer pryd allan.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Gwestai]]

Cae Morfydd, Rhos-isaf

2020-11-29T15:27:05Z

Rhygyfarch: Cyfeiriadau at y map a'r plan.

[[Delwedd:Cae Morfudd ym 1972.jpg|bawd|400px|de|Cae Morfydd ym 1972 (Llun trwy garedigrwydd Mrs Miriam Jones)]]

Saif '''Cae Morfydd''' yn rhan isaf, ddeheuol, y ‘rhos’ ger [[Moel Tryfan]], yn y gymdogaeth a elwir yn [[Rhos-isaf]] erbyn heddiw. Mae cofnod o fodolaeth Cae Morfydd yn mynd ôl i’r ail ganrif ar bymtheg gyda thyddyn a nodir fel ’Kay Morvydd’ ym 1625 ym mhapurau Ystâd Mostyn.<ref>Glenda Carr, ‘’Enwau Pentrefi, Prif Anheddau a Chaeau Pum Plwyf yn Arfon: Llanbeblig, Llandwrog, Llanfaglan, Llanrug a Llanwnda, traethawd PhD’’. (Prifysgol Cymru Mai 2007) t.284.</ref> Mae’n un o’r ychydig anheddau yn y plwyf sydd wedi cadw enw merch ond nid oes cofnod ohoni - er bod sôn am Morfydd yn [[Y Mabinogi]] nid yw’n gysylltiedig â’r fro hon.<ref>Erthygl Wicipedia ar Morfydd ferch Urien [https://cy.wikipedia.org/wiki/Morfudd_ferch_Urien]</ref>

O gofnodion plwyf [[Llandwrog]] mae’r cyntaf i nodi Cae Morfydd yn cofnodi bedydd Owen yn fab i Solomon a Mary Jones ym mis Ebrill,1761.<ref>Saif Cae Morfydd yn agos at y ffin rhwng plwyfi Llandwrog a Llanwnda ac felly mae cofnodion y teulu i’w gweld yng nghofrestri y ddau blwyf.</ref> Nodir y tad fel llafurwr, oedd fel arfer yn cyfeirio at weithiwr fferm ond bosib ei fod yn chwarelwr hefyd. Yn y plwyf hwn dechreuwyd nodi rhai o’r tadau fel chwarelwyr o 1765 ymlaen. Yn y flwyddyn honno nodir bod chwarter y tadau yn chwarelwyr – tyst i effaith cynnar chwarelydda ar yr ardal.

Mae’n debygol mai [[Chwarel Cilgwyn]] oedd cyflogwr trigolion y tyddyn pryd hynny – hwn oedd y chwarel hynaf yn y fro a thrigolion plwyf Llandwrog oedd mwyafrif y gweithwyr. Mae teulu arall yn cael ei nodi fel preswylwyr yr anheddle mewn cofnod bedydd ym 1772, pan nodir bedydd Jane fel merch i David ac Ellen Williams ei wraig. Dyma’r cofnod cyntaf o chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd – cysylltiad fydd yn parhau hyd o leiaf yr Ail Ryfel Byd.<ref>Nodir Hugh Jones fel Chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd yn y Gofrestr 1939 (Medi).</ref>

Roedd byd gwaith chwarelwyr yn beryg gyda’r nifer o ddamweiniau yn uchel ac mae hyn yn rhan o brofiad trigolion Cae Morfydd. Nodir marwolaeth Thomas Owen, Cae Morfydd ym mis Medi 1833 yn chwarel Cae Braich-y-cafn (Chwarel y Penrhyn).<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 28/6/1910. [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/]</ref> Rhaid nodi yma'r arfer i bobl y cyfnod arddel enw eu tad fel ‘cyfenw’ - bedyddiwyd ‘Thomas Owen’ yn fab i Owen Jones yn 1791. Hefyd yr arferiad i chwarelwyr llechi i chwilio am waith mewn chwarel arall pan oedd trafferthion yn yr un cyfagos – nid oedd sicrwydd cyflogaeth.

[[Delwedd:Map Degwm 1839 yn dangos Cae Morfudd.jpg|de|bawd|400px|Map Degwm (1839) yn dangos tir Cae Morfydd]]

Bu farw gwraig Thomas Owen, Jane, chwe mis cyn ei gŵr yn 39 mlwydd oed - roedd hi yn enedigol o Erw Ystyfflau, plwyf [[Llanwnda]], ac yn nith i’r bardd [[Richard Jones (Gwyndaf Eryri)]].<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', Richard Jones (1785- 1848) [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-JONE-RIC-1785]</ref> Mewn llythyr ysgrifennwyd gan fardd amlwg arall yn ei ddydd, sef Griffith Williams (Gutyn Peris), oedd hefyd yn chwarelwr ym Methesda, nodir bod “Thomas Owen, Cae Morfydd” yn barod i gludo llythyrau at ei frawd i Waunfawr ac i’w ffrindiau barddol lleol.<ref>Hydref 11, 1829. Myrddin Fardd, ''Adgof Uwch Anghof:Llythyrau Lluaws o Brif Enwogion Cymru….'' 1883.</ref>

Mab hynaf Thomas Owen a Jane Jones oedd Owen Jones (1816-1896) ac ym 1842 mae cofnod ohono yn y rhestri Treth Degwm. Nodir ef fel ‘Preswyliwr’ Cae Morfydd gydag ychydig dros bedair erw yn gysylltiedig â’r tyddyn. Y tirfeddiannwr nodir yw Dorothea Garnons, perchennog Ystadau [[Pant Du]] ger [[Pen-y-groes]] a [[Plas Llanwnda|Phlas Llanwnda]].

Yn Hydref 1847 mae digwyddiad oedd yn cyffroi'r fro wedi ei gofnodi yn rhan o atgofion [[Kate Roberts]] –‘’Y Lôn Wen’’ – pan mae’n sôn am briodas ei nain, Catherine Hughes (Cadi Robins) merch Hugh Robins, a chwaer i Mary Jones (née Hughes) Cae Morfydd:-
“Yr oedd brecwast priodas fy Nain mewn temparans ym Mhen Deitsh, Caernarfon. Ar y pryd oedd Owen Jones, Cae Morfydd, gŵr i’w chwaer yn y carchar…am nad oedd(ei) drosedd o’r math cyffredin, cafodd fy Nain caniatâd i anfon peth o’r brecwast i’r carchar i’w brawd yng-nghyfraith”.<ref>Kate Roberts (1891-1985), ''Y Lôn Wen: darn o hunangofiant'' (Dinbych, 1960). Argraffiad 2010, t.89.</ref>

Achos yr helynt oedd bod cwmni chwarel y Cilgwyn heb dalu eu gweithwyr ers wythnosau oherwydd anawsterau ariannol. Aeth rhai o’r chwarelwyr i’r chwarel a gweithio ar liwt eu hunain, a gwerthu llechi i gynnal eu teuluoedd ond dalwyd rhai ohonynt wrth y gwaith a dedfrydwyd wyth ohonynt i garchar. Adeg yr anghydfod, roedd gan Owen a Mary dri o blant dan saith oed – yr ieuengaf ond ychydig fisoedd oed.<ref>Cofnodion Cyfrifiad 1841 ac 1851 ar gyfer Cae Morfydd.</ref> Dim syndod felly iddo weithredu fel ag y gwnaeth i sicrhau cynhaliaeth i’w deulu.

Yn ystod yr 1860au a’r 1870au gwelodd y diwydiant llechi dwf sylweddol ac yn arbennig yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Fel chwarelwr profiadol a thyddynwr mae’n ymddangos bod Owen wedi ennill bywoliaeth gymharol dda. Gyda marwolaeth ‘sgweier olaf’ [[Plas Tryfan]], Owen Griffith, yn Ionawr 1865 mae Owen Jones yn cymryd y cyfle i brynu tir y tyddyn cyfagos sef Tŷ Hen (Tŷ ’n Rhos a Tair Onnen erbyn hyn)<ref>Hysbyseb Ocsiwn – Tryfan Estate, ''Caernarvon & Denbigh Herald'', 7 Hydref 1865.</ref>.

[[Delwedd:Thomas Jones, Bryn Peris a Chae Morfudd, tua 1910.jpg|bawd|300px|de|Thomas Jones, Bryn Peris a Chae Morfydd, tua 1910 (Llun trwy garedigrwydd Mrs Miriam Jones)]]

Ar ran o’r tir a brynwyd (Cae Rhif 1148 ar y Map Degwm) aeth y teulu ymlaen i adeiladu pâr o dai Bryn Peris 1 a 2, un i’r mab hynaf Thomas, a’r llall mae’n debygol i’r mab ieuengaf Owen Owen. Mae’r ddau frawd “Owen Jones, Bryn Peris a Thomas Cae Morfydd”, yn dod i sylw'r Ynadon Lleol ym 1879 am dresmasu ar dir a’r defnydd o ddryll heb drwydded.<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 11 Ionawr, 1879.</ref> Yn anffodus ym 1884 bu ddamwain angheuol arall daro’r teulu. Bu rhaid i Owen Owen deithio i chwarel Dinorwig i weithio ac ym 1884 mae adroddiad yn y wasg yn nodi iddo farw yn sgil damwain erchyll.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 22 Hydref,1884. Roedd Owen Owen Jones yn 32 oed (bedydd 18/4/1852; marw 16/10/1884).</ref>

Mae tystiolaeth o weithredoedd teuluol yn dangos bod Owen Jones, Cae Morfydd wedi prynu tir o ‘stad Tryfan Mawr hefyd pan fu farw Ann Price Griffith, yr olaf o’r teulu i fyw yn y ‘plas’, ym 1892.<ref>'' "Tryfan Fawr" '': ''North Wales Observer and Express''’, 16 Medi 1892.</ref> Mae’r tir yn cynnwys Coed Tryfan a Chae Pwllgro - y cae rhwng Bryn Peris,2 (Bryn Awel heddiw) a ‘groeslon Tryfan’. Aeth aelodau’r teulu ymlaen i adeiladu pâr arall o dai, sef Gwynfa a Llys Arfon ( A a B ar y plan), ar ran o dir Cae Pwllgro (rhif 4 ar y Plan) ym 1906 ac hefyd hwyrach ymlaen, Tryfan Byngalo a Llwyn ger Coed Tryfan (rhif 2 ar y Plan) sydd bellach yn cael ei alw yn Goed Cae Morfydd.

I fferm weithredol roedd mynediad at ddŵr yn holl bwysig ac yn 1900 mae adroddiad ar achos llys yn nodi brwydr rhwng Cae Morfydd a’r fferm drws nesaf, Coed-y-Brain. Creodd hyn gryn stŵr yn yr ardal a bu angen dyfarniad llys sirol ar yr anghydfod oedd wedi parhau ers deunaw mlynedd.<ref>'' "A Local Water Right Dispute"'', - ''’North Wales Observer''’, Mehefin 1900.</ref> Wedi llwyddo amddiffyn hawliau dŵr ei thyddyn ym Mehefin 1900 bu farw Mary Jones ym 1901 ac mae teyrnged deimladwy iddi yn y papur newydd lleol.<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 3 Medi 1901.</ref>

Erbyn Cyfrifiad 1911 mae Thomas Jones wedi symud o ‘Bryn Peris 1’ i Gae Morfydd gan ddychwelyd i’w gartref enedigol wedi iddo ymddeol o’r chwarel ond mae'n parhau i ffermio. Mae ei fab hynaf Hugh, oedd hefyd yn chwarelwr, yn etifeddu'r tyddyn yn dilyn marwolaeth ei dad ym 1922 a’i fam Catherine ym 1934. Ym 1949 pan fu farw Hugh mae ei wyres Miriam Jones yn etifeddu Cae Morfydd ac yn symud yno ym 1971 gyda’r gŵr a’u merch – ac felly gor-gor-gor-gor-gor-wyres Solomon Jones sydd yn parhau i fyw yno yn 2020.<ref>Mae awdur gwreiddiol yr erthygl hon am nodi ei ddiolch diffuant i Mrs Miriam Jones am llawer o'r wybodaeth a gynhwysir ynddi.</ref>

[[Delwedd:Tir a brynwyd oddi wrth Tryfan gan Gae Morfudd 1896.jpg|bawd|chwith|300px|Plan o'r tir a brynwyd gan Ystad Tryfan at dir Cae Morfydd]]</ref>

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Anheddau]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]

Ffatri Tryfan

2020-11-26T17:07:22Z

Rhygyfarch: Cludannedd wedi ei ail enwi Sŵn yr Afon ers 2014

[[Delwedd:Ffatri tryfan.jpg|bawd|de|300px|Hen adeilad y felin wedi'i droi'n ddau dŷ]]
[[Delwedd:Llysydelyn.jpg|bawd|de|300px|Llys y Delyn - hen dŷ rheolwr Ffatri Tryfan]]

Roedd [[Afon Llifon]] yn troi olwyn ddŵr ''Melin wlân Tryfan'', neu (yn ôl y bobl leol) '''Ffatri Tryfan'''. Safai lle saif ‘Sŵn yr Afon’ a ‘Chludannedd’ heddiw (wrth y blwch post). Mae'r hen felin wedi'i thynnu i lawr ers dechrau tridegau'r 20g. Dywed J Geraint Jenkins yn ei lyfr ''The Welsh Woollen Industry'' bod melin wlân yno cyn 1815. Melin gardio ydoedd gyda thair ffrâm Arkwright a ddyfeisiwyd ym 1769 ac yn cael eu defnyddio yno erbyn 1826 yn lle'r tair olwyn a ddefnyddid gynt.

Yn ei ysgrif ar y [[Tryfan]]<ref>''Trafodion Hanes Sir Gaernarfon'' (cyf 2)</ref>, dywed [[W. Gilbert Williams]] ei fod yn credu bod Ffatri Tryfan yn mynd yn ôl i'r 18g, a'i chynnydd wedi cyd-ddigwydd â datblygiad y chwareli ar lechweddau [[Mynydd Cilgwyn]]. Dywed hefyd y gwelir cyfeiriad at rai o'r crefftwyr a weithiai yno o ganol y 18g ymlaen yn y [[Cofrestrau plwyf Llandwrog|Cofnodion Plwyf]]. Er mai "Factory" yn unig a geir yno yn yr 18g. (ac felly na allwn fod yn hollol sicr mai Ffatri Tryfan a olygir), daw'n amlwg yn cofnod o enedigaeth Elias Jones ym mis Mehefin 1804, lle nodir mai ei dad oedd Padrick Jones, "Coulour and Done Cloath", o'r "Factry near Tryfan". Y flwyddyn ganlynol, ceir sôn am fedydd Elisabeth, merch John Leece, gwehydd, "Factry Tryfan"; ac erbyn 1811 pan y bedyddiwyd Ellin Parry ,merch "spinman" yn "Tryfan Manufactury", daeth yn glir bod mwy na melin wlân fach gyffredin yma, a bod nifer yn cael eu cyflogi yna gyda swyddogaethau a chrefftau unigol ac arbenigol. <ref>Archifdy Caernarfon, XPE/24/10 Cofrestrau Plwyf Llandwrog, ''passim''.</ref>

Yn ôl cyfrifiad 1841, Ann Jones, gweddw, oedd yn rhedeg y ffatri ac yna ei mab Robert i fyny i 1891.Roedd yntau'n ŵr gweddw erbyn hynny, a'i ferch Mary'n briod â David Williams, [[Appii Forum]]. Roedd ganddynt fab o'r enw Robert Jones Williams a adweinid yn ddiweddarach fel Robert Ffatri. Ond, er cael ei anfon i'w brentisio i ffatri wlân Trefriw, nid oedd am ymgymryd â'r gwaiath. Gwerthwyd y ffatri i Humphrey Jones o Sir feirionnydd a fu'n byw yng Nghae Ffridd ac yna yn Nhrem y Werydd.

Byddai rhai o ferched y Groeslon yn arfer gweithio i Humphrey Jones yn eu cartrefi. Cofiai Katie Jones ei mam yn gwnïo tronsiau o wlân gwyn hefo rhesi duon ynddo a'r rheiny'n cau ar y penglin hefo tâp. Byddai hen wraig oedd yn byw ym Mron Iwrch yn gwnïo crysau gwlân iddo efo'i llaw, a chofiai Mair Edwards fynd i'r ffatri i nôl gwlanen goch i'w mam, ag iodîn ynddi.

Byddai Humphrey Jones yn mynd o amgylch tai pobl i werthu ei gynnyrch. Roedd ganddo stondin yn y farchnad yng Nghaernarfon hefyd, a bu'n rhedeg honno ar ôl i'r ffatri gau.

Prynwyd tir a thŷ'r ffatri gan Mr William J. Evans, gorsaf-feistr [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon]], a ddaethai o Langefni. Gan fod ei wraig yn delynores (Telynores Gwyngyll), newidiwyd enw tŷ’r ffatri i Llys y Delyn. Ar dir y ffatri yr adeiladwyd tai cyngor [[Maes Tryfan]] yn 30au'r 20g.<ref>Sylfaen yr erthygl hon yw'r paragraffau perthnasol allan o ''Hanes y Groeslon'', (2000) gyda nawdd Cronfa Dreftadaeth y Loteri. Defnyddiwyd y deunydd yma trwy ganiatâd golygyddion y gyfrol honno.</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Melinau]]
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

Cae Morfydd, Rhos-isaf

2020-11-11T13:57:54Z

Rhygyfarch:

Saif '''Cae Morfydd''' yn rhan isaf, ddeheuol, y ‘rhos’ ger [[Moel Tryfan]], yn y gymdogaeth a elwir yn [[Rhos-isaf]] erbyn heddiw. Mae cofnod o fodolaeth Cae Morfydd yn mynd ôl i’r ail ganrif ar bymtheg gyda thyddyn a nodir fel ’Kay Morvydd’ ym 1625 ym mhapurau Ystâd Mostyn.<ref>Glenda Carr, ‘’Enwau Pentrefi, Prif Anheddau a Chaeau Pum Plwyf yn Arfon: Llanbeblig, Llandwrog, Llanfaglan, Llanrug a Llanwnda, traethawd PhD’’. (Prifysgol Cymru Mai 2007) t.284.</ref> Mae’n un o’r ychydig anheddau yn y plwyf sydd wedi cadw enw merch ond nid oes cofnod ohoni - er bod sôn am Morfydd yn [[Y Mabinogi]] nid yw’n gysylltiedig â’r fro hon.<ref>Erthygl Wicipedia ar Morfydd ferch Urien [https://cy.wikipedia.org/wiki/Morfudd_ferch_Urien]</ref>

O gofnodion plwyf [[Llandwrog]] mae’r cyntaf i nodi Cae Morfydd yn cofnodi bedydd Owen yn fab i Solomon a Mary Jones ym mis Ebrill,1761.<ref>Saif Cae Morfydd yn agos at y ffin rhwng plwyfi Llandwrog a Llanwnda ac felly mae cofnodion y teulu i’w gweld yng nghofrestri y ddau blwyf.</ref> Nodir y tad fel llafurwr, oedd fel arfer yn cyfeirio at weithiwr fferm ond bosib ei fod yn chwarelwr hefyd. Yn y plwyf hwn dechreuwyd nodi rhai o’r tadau fel chwarelwyr o 1765 ymlaen. Yn y flwyddyn honno nodir bod chwarter y tadau yn chwarelwyr – tyst i effaith cynnar chwarelydda ar yr ardal.

Mae’n debygol mai [[Chwarel Cilgwyn]] oedd cyflogwr trigolion y tyddyn pryd hynny – hwn oedd y chwarel hynaf yn y fro a thrigolion plwyf Llandwrog oedd mwyafrif y gweithwyr. Mae teulu arall yn cael ei nodi fel preswylwyr yr anheddle mewn cofnod bedydd ym 1772, pan nodir bedydd Jane fel merch i David ac Ellen Williams ei wraig. Dyma’r cofnod cyntaf o chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd – cysylltiad fydd yn parhau hyd o leiaf yr Ail Ryfel Byd.<ref>Nodir Hugh Jones fel Chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd yn y Gofrestr 1939 (Medi).</ref>

Roedd byd gwaith chwarelwyr yn beryg gyda’r nifer o ddamweiniau yn uchel ac mae hyn yn rhan o brofiad trigolion Cae Morfydd. Nodir marwolaeth Thomas Owen, Cae Morfydd ym mis Medi 1833 yn chwarel Cae Braich-y-cafn (Chwarel y Penrhyn).<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 28/6/1910. [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/]</ref> Rhaid nodi yma'r arfer i bobl y cyfnod arddel enw eu tad fel ‘cyfenw’ - bedyddiwyd ‘Thomas Owen’ yn fab i Owen Jones yn 1791. Hefyd yr arferiad i chwarelwyr llechi i chwilio am waith mewn chwarel arall pan oedd trafferthion yn yr un cyfagos – nid oedd sicrwydd cyflogaeth.

Bu farw gwraig Thomas Owen, Jane, chwe mis cyn ei gŵr yn 39 mlwydd oed - roedd hi yn enedigol o Erw Ystyfflau, plwyf [[Llanwnda]], ac yn nith i’r bardd [[Richard Jones (Gwyndaf Eryri)]].<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', Richard Jones (1785- 1848) [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-JONE-RIC-1785]</ref> Mewn llythyr ysgrifennwyd gan fardd amlwg arall yn ei ddydd, sef Griffith Williams (Gutyn Peris), oedd hefyd yn chwarelwr ym Methesda, nodir bod “Thomas Owen, Cae Morfydd” yn barod i gludo llythyrau at ei frawd i Waunfawr ac i’w ffrindiau barddol lleol.<ref>Hydref 11, 1829. Myrddin Fardd, ''Adgof Uwch Anghof:Llythyrau Lluaws o Brif Enwogion Cymru….'' 1883.</ref>

Mab hynaf Thomas Owen a Jane Jones oedd Owen Jones (1816-1896) ac ym 1842 mae cofnod ohono yn y rhestri Treth Degwm. Nodir ef fel ‘Preswyliwr’ Cae Morfydd gydag ychydig dros bedair erw yn gysylltiedig â’r tyddyn. Y tirfeddiannwr nodir yw Dorothea Garnons, perchennog Ystadau [[Pant Du]] ger [[Pen-y-groes]] a [[Plas Llanwnda|Phlas Llanwnda]].

Yn Hydref 1847 mae digwyddiad oedd yn cyffroi'r fro wedi ei gofnodi yn rhan o atgofion [[Kate Roberts]] –‘’Y Lôn Wen’’ – pan mae’n sôn am briodas ei nain, Catherine Hughes (Cadi Robins) merch Hugh Robins, a chwaer i Mary Jones (née Hughes) Cae Morfydd:-
“Yr oedd brecwast priodas fy Nain mewn temparans ym Mhen Deitsh, Caernarfon. Ar y pryd oedd Owen Jones, Cae Morfydd, gŵr i’w chwaer yn y carchar…am nad oedd(ei) drosedd o’r math cyffredin, cafodd fy Nain caniatâd i anfon peth o’r brecwast i’r carchar i’w brawd yng-nghyfraith”.<ref>Kate Roberts (1891-1985), ''Y Lôn Wen: darn o hunangofiant'' (Dinbych, 1960). Argraffiad 2010, t.89.</ref>

Achos yr helynt oedd bod cwmni chwarel y Cilgwyn heb dalu eu gweithwyr ers wythnosau oherwydd anawsterau ariannol. Aeth rhai o’r chwarelwyr i’r chwarel a gweithio ar liwt eu hunain, a gwerthu llechi i gynnal eu teuluoedd ond dalwyd rhai ohonynt wrth y gwaith a dedfrydwyd wyth ohonynt i garchar. Adeg yr anghydfod, roedd gan Owen a Mary dri o blant dan saith oed – yr ieuengaf ond ychydig fisoedd oed.<ref>Cofnodion Cyfrifiad 1841 ac 1851 ar gyfer Cae Morfydd.</ref> Dim syndod felly iddo weithredu fel ag y gwnaeth i sicrhau cynhaliaeth i’w deulu.

Yn ystod yr 1860au a’r 1870au gwelodd y diwydiant llechi dwf sylweddol ac yn arbennig yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Fel chwarelwr profiadol a thyddynwr mae’n ymddangos bod Owen wedi ennill bywoliaeth gymharol dda. Gyda marwolaeth ‘sgweier olaf’ Ystad Tryfan Mawr [[Plas Tryfan https://cof.uwchgwyrfai.cymru/wici/Plas_Tryfan]], Owen Griffith, yn Ionawr 1865 mae Owen Jones yn cymryd y cyfle i brynu tir y tyddyn cyfagos sef Tŷ Hen (Tŷ ’n Rhos a Tair Onnen erbyn hyn)<ref>Hysbyseb Ocsiwn – Tryfan Estate, ''Caernarvon & Denbigh Herald'', 7 Hydref 1865.</ref>.

Ar ran o’r tir a brynwyd aeth y teulu ymlaen i adeiladu pâr o dai Bryn Peris 1 a 2, un i’r mab hynaf Thomas, a’r llall mae’n debygol i’r mab ieuengaf Owen Owen. Mae’r ddau frawd “Owen Jones, Bryn Peris a Thomas Cae Morfydd”, yn dod i sylw'r Ynadon Lleol ym 1879 am dresmasu ar dir a’r defnydd o ddryll heb drwydded.<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 11 Ionawr, 1879.</ref> Yn anffodus ym 1884 bu ddamwain angheuol arall daro’r teulu. Bu rhaid i Owen Owen deithio i chwarel Dinorwig i weithio ac ym 1884 mae adroddiad yn y wasg yn nodi iddo farw yn sgil damwain erchyll.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 22 Hydref,1884. Roedd Owen Owen Jones yn 32 oed (bedydd 18/4/1852; marw 16/10/1884).</ref>

Mae tystiolaeth o weithredoedd teuluol yn dangos bod Owen Jones, Cae Morfydd wedi prynu tir o ‘stad Tryfan Mawr hefyd pan fu farw Ann Price Griffith, yr olaf o’r teulu i fyw yn y ‘plas’, ym 1892.<ref>'' "Tryfan Fawr" '': ''North Wales Observer and Express''’, 16 Medi 1892.</ref> Mae’r tir yn cynnwys Cae Pwllgro - y cae rhwng Bryn Peris,2 (Bryn Awel heddiw) a ‘groeslon Tryfan’ - a Choed Tryfan. Aeth aelodau’r teulu ymlaen i adeiladu pâr arall o dai, sef Llys Arfon a Gwynfa, ar ran o dir Cae Pwllgro ym 1906 ac hefyd hwyrach ymlaen, Tryfan Byngalo a Llwyn ger Coed Tryfan sydd bellach yn cael ei alw yn Goed Cae Morfydd.

I fferm weithredol roedd mynediad at ddŵr yn holl bwysig ac yn 1900 mae adroddiad ar achos llys yn nodi brwydr rhwng Cae Morfydd a’r fferm drws nesaf, Coed-y-Brain. Creodd hyn gryn stŵr yn yr ardal a bu angen dyfarniad llys sirol ar yr anghydfod oedd wedi parhau ers deunaw mlynedd.<ref>'' "A Local Water Right Dispute"'', - ''’North Wales Observer''’, Mehefin 1900.</ref> Wedi llwyddo amddiffyn hawliau dŵr ei thyddyn ym Mehefin 1900 bu farw Mary Jones ym 1901 ac mae teyrnged deimladwy iddi yn y papur newydd lleol.<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 3 Medi 1901.</ref>

Erbyn Cyfrifiad 1911 mae Thomas Jones wedi symud o ‘Bryn Peris 1’ i Gae Morfydd gan ddychwelyd i’w gartref enedigol wedi iddo ymddeol o’r chwarel ond mae'n parhau i ffermio. Mae ei fab hynaf Hugh, oedd hefyd yn chwarelwr, yn etifeddu'r tyddyn yn dilyn marwolaeth ei dad ym 1922 a’i fam Catherine ym 1934. Ym 1949 pan fu farw Hugh mae ei wyres Miriam Jones yn etifeddu Cae Morfydd ac yn symud yno ym 1971 gyda’r gŵr a’u merch – ac felly gor-gor-gor-gor-gor-wyres Solomon Jones sydd yn parhau i fyw yno yn 2020.

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Anheddau]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]

Cae Morfydd, Rhos-isaf

2020-11-11T13:56:43Z

Rhygyfarch:

Saif '''Cae Morfydd''' yn rhan isaf, ddeheuol, y ‘rhos’ ger [[Moel Tryfan]], yn y gymdogaeth a elwir yn [[Rhos-isaf]] erbyn heddiw. Mae cofnod o fodolaeth Cae Morfydd yn mynd ôl i’r ail ganrif ar bymtheg gyda thyddyn a nodir fel ’Kay Morvydd’ ym 1625 ym mhapurau Ystâd Mostyn.<ref>Glenda Carr, ‘’Enwau Pentrefi, Prif Anheddau a Chaeau Pum Plwyf yn Arfon: Llanbeblig, Llandwrog, Llanfaglan, Llanrug a Llanwnda, traethawd PhD’’. (Prifysgol Cymru Mai 2007) t.284.</ref> Mae’n un o’r ychydig anheddau yn y plwyf sydd wedi cadw enw merch ond nid oes cofnod ohoni - er bod sôn am Morfydd yn [[Y Mabinogi]] nid yw’n gysylltiedig â’r fro hon.<ref>Erthygl Wicipedia ar Morfydd ferch Urien [https://cy.wikipedia.org/wiki/Morfudd_ferch_Urien]</ref>

O gofnodion plwyf [[Llandwrog]] mae’r cyntaf i nodi Cae Morfydd yn cofnodi bedydd Owen yn fab i Solomon a Mary Jones ym mis Ebrill,1761.<ref>Saif Cae Morfydd yn agos at y ffin rhwng plwyfi Llandwrog a Llanwnda ac felly mae cofnodion y teulu i’w gweld yng nghofrestri y ddau blwyf.</ref> Nodir y tad fel llafurwr, oedd fel arfer yn cyfeirio at weithiwr fferm ond bosib ei fod yn chwarelwr hefyd. Yn y plwyf hwn dechreuwyd nodi rhai o’r tadau fel chwarelwyr o 1765 ymlaen. Yn y flwyddyn honno nodir bod chwarter y tadau yn chwarelwyr – tyst i effaith cynnar chwarelydda ar yr ardal.

Mae’n debygol mai [[Chwarel Cilgwyn]] oedd cyflogwr trigolion y tyddyn pryd hynny – hwn oedd y chwarel hynaf yn y fro a thrigolion plwyf Llandwrog oedd mwyafrif y gweithwyr. Mae teulu arall yn cael ei nodi fel preswylwyr yr anheddle mewn cofnod bedydd ym 1772, pan nodir bedydd Jane fel merch i David ac Ellen Williams ei wraig. Dyma’r cofnod cyntaf o chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd – cysylltiad fydd yn parhau hyd o leiaf yr Ail Ryfel Byd.<ref>Nodir Hugh Jones fel Chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd yn y Gofrestr 1939 (Medi).</ref>

Roedd byd gwaith chwarelwyr yn beryg gyda’r nifer o ddamweiniau yn uchel ac mae hyn yn rhan o brofiad trigolion Cae Morfydd. Nodir marwolaeth Thomas Owen, Cae Morfydd ym mis Medi 1833 yn chwarel Cae Braich-y-cafn (Chwarel y Penrhyn).<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 28/6/1910. [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/]</ref> Rhaid nodi yma'r arfer i bobl y cyfnod arddel enw eu tad fel ‘cyfenw’ - bedyddiwyd ‘Thomas Owen’ yn fab i Owen Jones yn 1791. Hefyd yr arferiad i chwarelwyr llechi i chwilio am waith mewn chwarel arall pan oedd trafferthion yn yr un cyfagos – nid oedd sicrwydd cyflogaeth.

Bu farw gwraig Thomas Owen, Jane, chwe mis cyn ei gŵr yn 39 mlwydd oed - roedd hi yn enedigol o Erw Ystyfflau, plwyf [[Llanwnda]], ac yn nith i’r bardd [[Richard Jones (Gwyndaf Eryri)]].<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', Richard Jones (1785- 1848) [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-JONE-RIC-1785]</ref> Mewn llythyr ysgrifennwyd gan fardd amlwg arall yn ei ddydd, sef Griffith Williams (Gutyn Peris), oedd hefyd yn chwarelwr ym Methesda, nodir bod “Thomas Owen, Cae Morfydd” yn barod i gludo llythyrau at ei frawd i Waunfawr ac i’w ffrindiau barddol lleol.<ref>Hydref 11, 1829. Myrddin Fardd, ''Adgof Uwch Anghof:Llythyrau Lluaws o Brif Enwogion Cymru….'' 1883.</ref>

Mab hynaf Thomas Owen a Jane Jones oedd Owen Jones (1816-1896) ac ym 1842 mae cofnod ohono yn y rhestri Treth Degwm. Nodir ef fel ‘Preswyliwr’ Cae Morfydd gydag ychydig dros bedair erw yn gysylltiedig â’r tyddyn. Y tirfeddiannwr nodir yw Dorothea Garnons, perchennog Ystadau [[Pant Du]] ger [[Pen-y-groes]] a [[Plas Llanwnda|Phlas Llanwnda]].

Yn Hydref 1847 mae digwyddiad oedd yn cyffroi'r fro wedi ei gofnodi yn rhan o atgofion [[Kate Roberts]] –‘’Y Lôn Wen’’ – pan mae’n sôn am briodas ei nain, Catherine Hughes (Cadi Robins) merch Hugh Robins, a chwaer i Mary Jones (née Hughes) Cae Morfydd:-
“Yr oedd brecwast priodas fy Nain mewn temparans ym Mhen Deitsh, Caernarfon. Ar y pryd oedd Owen Jones, Cae Morfydd, gŵr i’w chwaer yn y carchar…am nad oedd(ei) drosedd o’r math cyffredin, cafodd fy Nain caniatâd i anfon peth o’r brecwast i’r carchar i’w brawd yng-nghyfraith”.<ref>Kate Roberts (1891-1985), ''Y Lôn Wen: darn o hunangofiant'' (Dinbych, 1960). Argraffiad 2010, t.89.</ref>

Achos yr helynt oedd bod cwmni chwarel y Cilgwyn heb dalu eu gweithwyr ers wythnosau oherwydd anawsterau ariannol. Aeth rhai o’r chwarelwyr i’r chwarel a gweithio ar liwt eu hunain, a gwerthu llechi i gynnal eu teuluoedd ond dalwyd rhai ohonynt wrth y gwaith a dedfrydwyd wyth ohonynt i garchar. Adeg yr anghydfod, roedd gan Owen a Mary dri o blant dan saith oed – yr ieuengaf ond ychydig fisoedd oed.<ref>Cofnodion Cyfrifiad 1841 ac 1851 ar gyfer Cae Morfydd.</ref> Dim syndod felly iddo weithredu fel ag y gwnaeth i sicrhau cynhaliaeth i’w deulu.

Yn ystod yr 1860au a’r 1870au gwelodd y diwydiant llechi dwf sylweddol ac yn arbennig yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Fel chwarelwr profiadol a thyddynwr mae’n ymddangos bod Owen wedi ennill bywoliaeth gymharol dda. Gyda marwolaeth ‘sgweier olaf’ Ystad Tryfan Mawr [[Ystad Tryfan Mawr|Plas Tryfan https://cof.uwchgwyrfai.cymru/wici/Plas_Tryfan]], Owen Griffith, yn Ionawr 1865 mae Owen Jones yn cymryd y cyfle i brynu tir y tyddyn cyfagos sef Tŷ Hen (Tŷ ’n Rhos a Tair Onnen erbyn hyn)<ref>Hysbyseb Ocsiwn – Tryfan Estate, ''Caernarvon & Denbigh Herald'', 7 Hydref 1865.</ref>.

Ar ran o’r tir a brynwyd aeth y teulu ymlaen i adeiladu pâr o dai Bryn Peris 1 a 2, un i’r mab hynaf Thomas, a’r llall mae’n debygol i’r mab ieuengaf Owen Owen. Mae’r ddau frawd “Owen Jones, Bryn Peris a Thomas Cae Morfydd”, yn dod i sylw'r Ynadon Lleol ym 1879 am dresmasu ar dir a’r defnydd o ddryll heb drwydded.<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 11 Ionawr, 1879.</ref> Yn anffodus ym 1884 bu ddamwain angheuol arall daro’r teulu. Bu rhaid i Owen Owen deithio i chwarel Dinorwig i weithio ac ym 1884 mae adroddiad yn y wasg yn nodi iddo farw yn sgil damwain erchyll.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 22 Hydref,1884. Roedd Owen Owen Jones yn 32 oed (bedydd 18/4/1852; marw 16/10/1884).</ref>

Mae tystiolaeth o weithredoedd teuluol yn dangos bod Owen Jones, Cae Morfydd wedi prynu tir o ‘stad Tryfan Mawr hefyd pan fu farw Ann Price Griffith, yr olaf o’r teulu i fyw yn y ‘plas’, ym 1892.<ref>'' "Tryfan Fawr" '': ''North Wales Observer and Express''’, 16 Medi 1892.</ref> Mae’r tir yn cynnwys Cae Pwllgro - y cae rhwng Bryn Peris,2 (Bryn Awel heddiw) a ‘groeslon Tryfan’ - a Choed Tryfan. Aeth aelodau’r teulu ymlaen i adeiladu pâr arall o dai, sef Llys Arfon a Gwynfa, ar ran o dir Cae Pwllgro ym 1906 ac hefyd hwyrach ymlaen, Tryfan Byngalo a Llwyn ger Coed Tryfan sydd bellach yn cael ei alw yn Goed Cae Morfydd.

I fferm weithredol roedd mynediad at ddŵr yn holl bwysig ac yn 1900 mae adroddiad ar achos llys yn nodi brwydr rhwng Cae Morfydd a’r fferm drws nesaf, Coed-y-Brain. Creodd hyn gryn stŵr yn yr ardal a bu angen dyfarniad llys sirol ar yr anghydfod oedd wedi parhau ers deunaw mlynedd.<ref>'' "A Local Water Right Dispute"'', - ''’North Wales Observer''’, Mehefin 1900.</ref> Wedi llwyddo amddiffyn hawliau dŵr ei thyddyn ym Mehefin 1900 bu farw Mary Jones ym 1901 ac mae teyrnged deimladwy iddi yn y papur newydd lleol.<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 3 Medi 1901.</ref>

Erbyn Cyfrifiad 1911 mae Thomas Jones wedi symud o ‘Bryn Peris 1’ i Gae Morfydd gan ddychwelyd i’w gartref enedigol wedi iddo ymddeol o’r chwarel ond mae'n parhau i ffermio. Mae ei fab hynaf Hugh, oedd hefyd yn chwarelwr, yn etifeddu'r tyddyn yn dilyn marwolaeth ei dad ym 1922 a’i fam Catherine ym 1934. Ym 1949 pan fu farw Hugh mae ei wyres Miriam Jones yn etifeddu Cae Morfydd ac yn symud yno ym 1971 gyda’r gŵr a’u merch – ac felly gor-gor-gor-gor-gor-wyres Solomon Jones sydd yn parhau i fyw yno yn 2020.

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Anheddau]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]

Cae Morfydd, Rhos-isaf

2020-11-11T13:54:46Z

Rhygyfarch: Gosod linc i dudalen arall

Saif '''Cae Morfydd''' yn rhan isaf, ddeheuol, y ‘rhos’ ger [[Moel Tryfan]], yn y gymdogaeth a elwir yn [[Rhos-isaf]] erbyn heddiw. Mae cofnod o fodolaeth Cae Morfydd yn mynd ôl i’r ail ganrif ar bymtheg gyda thyddyn a nodir fel ’Kay Morvydd’ ym 1625 ym mhapurau Ystâd Mostyn.<ref>Glenda Carr, ‘’Enwau Pentrefi, Prif Anheddau a Chaeau Pum Plwyf yn Arfon: Llanbeblig, Llandwrog, Llanfaglan, Llanrug a Llanwnda, traethawd PhD’’. (Prifysgol Cymru Mai 2007) t.284.</ref> Mae’n un o’r ychydig anheddau yn y plwyf sydd wedi cadw enw merch ond nid oes cofnod ohoni - er bod sôn am Morfydd yn [[Y Mabinogi]] nid yw’n gysylltiedig â’r fro hon.<ref>Erthygl Wicipedia ar Morfydd ferch Urien [https://cy.wikipedia.org/wiki/Morfudd_ferch_Urien]</ref>

O gofnodion plwyf [[Llandwrog]] mae’r cyntaf i nodi Cae Morfydd yn cofnodi bedydd Owen yn fab i Solomon a Mary Jones ym mis Ebrill,1761.<ref>Saif Cae Morfydd yn agos at y ffin rhwng plwyfi Llandwrog a Llanwnda ac felly mae cofnodion y teulu i’w gweld yng nghofrestri y ddau blwyf.</ref> Nodir y tad fel llafurwr, oedd fel arfer yn cyfeirio at weithiwr fferm ond bosib ei fod yn chwarelwr hefyd. Yn y plwyf hwn dechreuwyd nodi rhai o’r tadau fel chwarelwyr o 1765 ymlaen. Yn y flwyddyn honno nodir bod chwarter y tadau yn chwarelwyr – tyst i effaith cynnar chwarelydda ar yr ardal.

Mae’n debygol mai [[Chwarel Cilgwyn]] oedd cyflogwr trigolion y tyddyn pryd hynny – hwn oedd y chwarel hynaf yn y fro a thrigolion plwyf Llandwrog oedd mwyafrif y gweithwyr. Mae teulu arall yn cael ei nodi fel preswylwyr yr anheddle mewn cofnod bedydd ym 1772, pan nodir bedydd Jane fel merch i David ac Ellen Williams ei wraig. Dyma’r cofnod cyntaf o chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd – cysylltiad fydd yn parhau hyd o leiaf yr Ail Ryfel Byd.<ref>Nodir Hugh Jones fel Chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd yn y Gofrestr 1939 (Medi).</ref>

Roedd byd gwaith chwarelwyr yn beryg gyda’r nifer o ddamweiniau yn uchel ac mae hyn yn rhan o brofiad trigolion Cae Morfydd. Nodir marwolaeth Thomas Owen, Cae Morfydd ym mis Medi 1833 yn chwarel Cae Braich-y-cafn (Chwarel y Penrhyn).<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 28/6/1910. [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/]</ref> Rhaid nodi yma'r arfer i bobl y cyfnod arddel enw eu tad fel ‘cyfenw’ - bedyddiwyd ‘Thomas Owen’ yn fab i Owen Jones yn 1791. Hefyd yr arferiad i chwarelwyr llechi i chwilio am waith mewn chwarel arall pan oedd trafferthion yn yr un cyfagos – nid oedd sicrwydd cyflogaeth.

Bu farw gwraig Thomas Owen, Jane, chwe mis cyn ei gŵr yn 39 mlwydd oed - roedd hi yn enedigol o Erw Ystyfflau, plwyf [[Llanwnda]], ac yn nith i’r bardd [[Richard Jones (Gwyndaf Eryri)]].<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', Richard Jones (1785- 1848) [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-JONE-RIC-1785]</ref> Mewn llythyr ysgrifennwyd gan fardd amlwg arall yn ei ddydd, sef Griffith Williams (Gutyn Peris), oedd hefyd yn chwarelwr ym Methesda, nodir bod “Thomas Owen, Cae Morfydd” yn barod i gludo llythyrau at ei frawd i Waunfawr ac i’w ffrindiau barddol lleol.<ref>Hydref 11, 1829. Myrddin Fardd, ''Adgof Uwch Anghof:Llythyrau Lluaws o Brif Enwogion Cymru….'' 1883.</ref>

Mab hynaf Thomas Owen a Jane Jones oedd Owen Jones (1816-1896) ac ym 1842 mae cofnod ohono yn y rhestri Treth Degwm. Nodir ef fel ‘Preswyliwr’ Cae Morfydd gydag ychydig dros bedair erw yn gysylltiedig â’r tyddyn. Y tirfeddiannwr nodir yw Dorothea Garnons, perchennog Ystadau [[Pant Du]] ger [[Pen-y-groes]] a [[Plas Llanwnda|Phlas Llanwnda]].

Yn Hydref 1847 mae digwyddiad oedd yn cyffroi'r fro wedi ei gofnodi yn rhan o atgofion [[Kate Roberts]] –‘’Y Lôn Wen’’ – pan mae’n sôn am briodas ei nain, Catherine Hughes (Cadi Robins) merch Hugh Robins, a chwaer i Mary Jones (née Hughes) Cae Morfydd:-
“Yr oedd brecwast priodas fy Nain mewn temparans ym Mhen Deitsh, Caernarfon. Ar y pryd oedd Owen Jones, Cae Morfydd, gŵr i’w chwaer yn y carchar…am nad oedd(ei) drosedd o’r math cyffredin, cafodd fy Nain caniatâd i anfon peth o’r brecwast i’r carchar i’w brawd yng-nghyfraith”.<ref>Kate Roberts (1891-1985), ''Y Lôn Wen: darn o hunangofiant'' (Dinbych, 1960). Argraffiad 2010, t.89.</ref>

Achos yr helynt oedd bod cwmni chwarel y Cilgwyn heb dalu eu gweithwyr ers wythnosau oherwydd anawsterau ariannol. Aeth rhai o’r chwarelwyr i’r chwarel a gweithio ar liwt eu hunain, a gwerthu llechi i gynnal eu teuluoedd ond dalwyd rhai ohonynt wrth y gwaith a dedfrydwyd wyth ohonynt i garchar. Adeg yr anghydfod, roedd gan Owen a Mary dri o blant dan saith oed – yr ieuengaf ond ychydig fisoedd oed.<ref>Cofnodion Cyfrifiad 1841 ac 1851 ar gyfer Cae Morfydd.</ref> Dim syndod felly iddo weithredu fel ag y gwnaeth i sicrhau cynhaliaeth i’w deulu.

Yn ystod yr 1860au a’r 1870au gwelodd y diwydiant llechi dwf sylweddol ac yn arbennig yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Fel chwarelwr profiadol a thyddynwr mae’n ymddangos bod Owen wedi ennill bywoliaeth gymharol dda. Gyda marwolaeth ‘sgweier olaf’ [[Ystad Tryfan Mawr|Plas Tryfan https://cof.uwchgwyrfai.cymru/wici/Plas_Tryfan]], Owen Griffith, yn Ionawr 1865 mae Owen Jones yn cymryd y cyfle i brynu tir y tyddyn cyfagos sef Tŷ Hen (Tŷ ’n Rhos a Tair Onnen erbyn hyn)<ref>Hysbyseb Ocsiwn – Tryfan Estate, ''Caernarvon & Denbigh Herald'', 7 Hydref 1865.</ref>.

Ar ran o’r tir a brynwyd aeth y teulu ymlaen i adeiladu pâr o dai Bryn Peris 1 a 2, un i’r mab hynaf Thomas, a’r llall mae’n debygol i’r mab ieuengaf Owen Owen. Mae’r ddau frawd “Owen Jones, Bryn Peris a Thomas Cae Morfydd”, yn dod i sylw'r Ynadon Lleol ym 1879 am dresmasu ar dir a’r defnydd o ddryll heb drwydded.<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 11 Ionawr, 1879.</ref> Yn anffodus ym 1884 bu ddamwain angheuol arall daro’r teulu. Bu rhaid i Owen Owen deithio i chwarel Dinorwig i weithio ac ym 1884 mae adroddiad yn y wasg yn nodi iddo farw yn sgil damwain erchyll.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 22 Hydref,1884. Roedd Owen Owen Jones yn 32 oed (bedydd 18/4/1852; marw 16/10/1884).</ref>

Mae tystiolaeth o weithredoedd teuluol yn dangos bod Owen Jones, Cae Morfydd wedi prynu tir o ‘stad Tryfan Mawr hefyd pan fu farw Ann Price Griffith, yr olaf o’r teulu i fyw yn y ‘plas’, ym 1892.<ref>'' "Tryfan Fawr" '': ''North Wales Observer and Express''’, 16 Medi 1892.</ref> Mae’r tir yn cynnwys Cae Pwllgro - y cae rhwng Bryn Peris,2 (Bryn Awel heddiw) a ‘groeslon Tryfan’ - a Choed Tryfan. Aeth aelodau’r teulu ymlaen i adeiladu pâr arall o dai, sef Llys Arfon a Gwynfa, ar ran o dir Cae Pwllgro ym 1906 ac hefyd hwyrach ymlaen, Tryfan Byngalo a Llwyn ger Coed Tryfan sydd bellach yn cael ei alw yn Goed Cae Morfydd.

I fferm weithredol roedd mynediad at ddŵr yn holl bwysig ac yn 1900 mae adroddiad ar achos llys yn nodi brwydr rhwng Cae Morfydd a’r fferm drws nesaf, Coed-y-Brain. Creodd hyn gryn stŵr yn yr ardal a bu angen dyfarniad llys sirol ar yr anghydfod oedd wedi parhau ers deunaw mlynedd.<ref>'' "A Local Water Right Dispute"'', - ''’North Wales Observer''’, Mehefin 1900.</ref> Wedi llwyddo amddiffyn hawliau dŵr ei thyddyn ym Mehefin 1900 bu farw Mary Jones ym 1901 ac mae teyrnged deimladwy iddi yn y papur newydd lleol.<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 3 Medi 1901.</ref>

Erbyn Cyfrifiad 1911 mae Thomas Jones wedi symud o ‘Bryn Peris 1’ i Gae Morfydd gan ddychwelyd i’w gartref enedigol wedi iddo ymddeol o’r chwarel ond mae'n parhau i ffermio. Mae ei fab hynaf Hugh, oedd hefyd yn chwarelwr, yn etifeddu'r tyddyn yn dilyn marwolaeth ei dad ym 1922 a’i fam Catherine ym 1934. Ym 1949 pan fu farw Hugh mae ei wyres Miriam Jones yn etifeddu Cae Morfydd ac yn symud yno ym 1971 gyda’r gŵr a’u merch – ac felly gor-gor-gor-gor-gor-wyres Solomon Jones sydd yn parhau i fyw yno yn 2020.

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Anheddau]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]

Cae Morfydd, Rhos-isaf

2020-11-10T15:52:40Z

Rhygyfarch: Cywiriadau

Saif '''Cae Morfydd''' yn rhan isaf, ddeheuol, y ‘rhos’ ger [[Moel Tryfan]], yn y gymdogaeth a elwir yn [[Rhos-isaf]] erbyn heddiw. Mae cofnod o fodolaeth Cae Morfydd yn mynd ôl i’r ail ganrif ar bymtheg gyda thyddyn a nodir fel ’Kay Morvydd’ ym 1625 ym mhapurau Ystâd Mostyn.<ref>Glenda Carr, ‘’Enwau Pentrefi, Prif Anheddau a Chaeau Pum Plwyf yn Arfon: Llanbeblig, Llandwrog, Llanfaglan, Llanrug a Llanwnda, traethawd PhD’’. (Prifysgol Cymru Mai 2007) t.284.</ref> Mae’n un o’r ychydig anheddau yn y plwyf sydd wedi cadw enw merch ond nid oes cofnod ohoni - er bod sôn am Morfydd yn [[Y Mabinogi]] nid yw’n gysylltiedig â’r fro hon.<ref>Erthygl Wicipedia ar Morfydd ferch Urien [https://cy.wikipedia.org/wiki/Morfudd_ferch_Urien]</ref>

O gofnodion plwyf [[Llandwrog]] mae’r cyntaf i nodi Cae Morfydd yn cofnodi bedydd Owen yn fab i Solomon a Mary Jones ym mis Ebrill,1761.<ref>Saif Cae Morfydd yn agos at y ffin rhwng plwyfi Llandwrog a Llanwnda ac felly mae cofnodion y teulu i’w gweld yng nghofrestri y ddau blwyf.</ref> Nodir y tad fel llafurwr, oedd fel arfer yn cyfeirio at weithiwr fferm ond bosib ei fod yn chwarelwr hefyd. Yn y plwyf hwn dechreuwyd nodi rhai o’r tadau fel chwarelwyr o 1765 ymlaen. Yn y flwyddyn honno nodir bod chwarter y tadau yn chwarelwyr – tyst i effaith cynnar chwarelydda ar yr ardal.

Mae’n debygol mai [[Chwarel Cilgwyn]] oedd cyflogwr trigolion y tyddyn pryd hynny – hwn oedd y chwarel hynaf yn y fro a thrigolion plwyf Llandwrog oedd mwyafrif y gweithwyr. Mae teulu arall yn cael ei nodi fel preswylwyr yr anheddle mewn cofnod bedydd ym 1772, pan nodir bedydd Jane fel merch i David ac Ellen Williams ei wraig. Dyma’r cofnod cyntaf o chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd – cysylltiad fydd yn parhau hyd o leiaf yr Ail Ryfel Byd.<ref>Nodir Hugh Jones fel Chwarelwr yn byw yng Nghae Morfydd yn y Gofrestr 1939 (Medi).</ref>

Roedd byd gwaith chwarelwyr yn beryg gyda’r nifer o ddamweiniau yn uchel ac mae hyn yn rhan o brofiad trigolion Cae Morfydd. Nodir marwolaeth Thomas Owen, Cae Morfydd ym mis Medi 1833 yn chwarel Cae Braich-y-cafn (Chwarel y Penrhyn).<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 28/6/1910. [https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/]</ref> Rhaid nodi yma'r arfer i bobl y cyfnod arddel enw eu tad fel ‘cyfenw’ - bedyddiwyd ‘Thomas Owen’ yn fab i Owen Jones yn 1791. Hefyd yr arferiad i chwarelwyr llechi i chwilio am waith mewn chwarel arall pan oedd trafferthion yn yr un cyfagos – nid oedd sicrwydd cyflogaeth.

Bu farw gwraig Thomas Owen, Jane, chwe mis cyn ei gŵr yn 39 mlwydd oed - roedd hi yn enedigol o Erw Ystyfflau, plwyf [[Llanwnda]], ac yn nith i’r bardd [[Richard Jones (Gwyndaf Eryri)]].<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', Richard Jones (1785- 1848) [https://bywgraffiadur.cymru/article/c-JONE-RIC-1785]</ref> Mewn llythyr ysgrifennwyd gan fardd amlwg arall yn ei ddydd, sef Griffith Williams (Gutyn Peris), oedd hefyd yn chwarelwr ym Methesda, nodir bod “Thomas Owen, Cae Morfydd” yn barod i gludo llythyrau at ei frawd i Waunfawr ac i’w ffrindiau barddol lleol.<ref>Hydref 11, 1829. Myrddin Fardd, ''Adgof Uwch Anghof:Llythyrau Lluaws o Brif Enwogion Cymru….'' 1883.</ref>

Mab hynaf Thomas Owen a Jane Jones oedd Owen Jones (1816-1896) ac ym 1842 mae cofnod ohono yn y rhestri Treth Degwm. Nodir ef fel ‘Preswyliwr’ Cae Morfydd gydag ychydig dros bedair erw yn gysylltiedig â’r tyddyn. Y tirfeddiannwr nodir yw Dorothea Garnons, perchennog Ystadau [[Pant Du]] ger [[Pen-y-groes]] a [[Plas Llanwnda|Phlas Llanwnda]].

Yn Hydref 1847 mae digwyddiad oedd yn cyffroi'r fro wedi ei gofnodi yn rhan o atgofion [[Kate Roberts]] –‘’Y Lôn Wen’’ – pan mae’n sôn am briodas ei nain, Catherine Hughes (Cadi Robins) merch Hugh Robins, a chwaer i Mary Jones (née Hughes) Cae Morfydd:-
“Yr oedd brecwast priodas fy Nain mewn temparans ym Mhen Deitsh, Caernarfon. Ar y pryd oedd Owen Jones, Cae Morfydd, gŵr i’w chwaer yn y carchar…am nad oedd(ei) drosedd o’r math cyffredin, cafodd fy Nain caniatâd i anfon peth o’r brecwast i’r carchar i’w brawd yng-nghyfraith”.<ref>Kate Roberts (1891-1985), ''Y Lôn Wen: darn o hunangofiant'' (Dinbych, 1960). Argraffiad 2010, t.89.</ref>

Achos yr helynt oedd bod cwmni chwarel y Cilgwyn heb dalu eu gweithwyr ers wythnosau oherwydd anawsterau ariannol. Aeth rhai o’r chwarelwyr i’r chwarel a gweithio ar liwt eu hunain, a gwerthu llechi i gynnal eu teuluoedd ond dalwyd rhai ohonynt wrth y gwaith a dedfrydwyd wyth ohonynt i garchar. Adeg yr anghydfod, roedd gan Owen a Mary dri o blant dan saith oed – yr ieuengaf ond ychydig fisoedd oed.<ref>Cofnodion Cyfrifiad 1841 ac 1851 ar gyfer Cae Morfydd.</ref> Dim syndod felly iddo weithredu fel ag y gwnaeth i sicrhau cynhaliaeth i’w deulu.

Yn ystod yr 1860au a’r 1870au gwelodd y diwydiant llechi dwf sylweddol ac yn arbennig yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Fel chwarelwr profiadol a thyddynwr mae’n ymddangos bod Owen wedi ennill bywoliaeth gymharol dda. Gyda marwolaeth ‘sgweier olaf’ [[Ystad Tryfan Mawr]], Owen Griffith, yn Ionawr 1865 mae Owen Jones yn cymryd y cyfle i brynu tir y tyddyn cyfagos sef Tŷ Hen (Tŷ ’n Rhos a Tair Onnen erbyn hyn)<ref>Hysbyseb Ocsiwn – Tryfan Estate, ''Caernarvon & Denbigh Herald'', 7 Hydref 1865.</ref>.

Ar ran o’r tir a brynwyd aeth y teulu ymlaen i adeiladu pâr o dai Bryn Peris 1 a 2, un i’r mab hynaf Thomas, a’r llall mae’n debygol i’r mab ieuengaf Owen Owen. Mae’r ddau frawd “Owen Jones, Bryn Peris a Thomas Cae Morfydd”, yn dod i sylw'r Ynadon Lleol ym 1879 am dresmasu ar dir a’r defnydd o ddryll heb drwydded.<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 11 Ionawr, 1879.</ref> Yn anffodus ym 1884 bu ddamwain angheuol arall daro’r teulu. Bu rhaid i Owen Owen deithio i chwarel Dinorwig i weithio ac ym 1884 mae adroddiad yn y wasg yn nodi iddo farw yn sgil damwain erchyll.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 22 Hydref,1884. Roedd Owen Owen Jones yn 32 oed (bedydd 18/4/1852; marw 16/10/1884).</ref>

Mae tystiolaeth o weithredoedd teuluol yn dangos bod Owen Jones, Cae Morfydd wedi prynu tir o ‘stad Tryfan Mawr hefyd pan fu farw Ann Price Griffith, yr olaf o’r teulu i fyw yn y ‘plas’, ym 1892.<ref>'' "Tryfan Fawr" '': ''North Wales Observer and Express''’, 16 Medi 1892.</ref> Mae’r tir yn cynnwys Cae Pwllgro - y cae rhwng Bryn Peris,2 (Bryn Awel heddiw) a ‘groeslon Tryfan’ - a Choed Tryfan. Aeth aelodau’r teulu ymlaen i adeiladu pâr arall o dai, sef Llys Arfon a Gwynfa, ar ran o dir Cae Pwllgro ym 1906 ac hefyd hwyrach ymlaen, Tryfan Byngalo a Llwyn ger Coed Tryfan sydd bellach yn cael ei alw yn Goed Cae Morfydd.

I fferm weithredol roedd mynediad at ddŵr yn holl bwysig ac yn 1900 mae adroddiad ar achos llys yn nodi brwydr rhwng Cae Morfydd a’r fferm drws nesaf, Coed-y-Brain. Creodd hyn gryn stŵr yn yr ardal a bu angen dyfarniad llys sirol ar yr anghydfod oedd wedi parhau ers deunaw mlynedd.<ref>'' "A Local Water Right Dispute"'', - ''’North Wales Observer''’, Mehefin 1900.</ref> Wedi llwyddo amddiffyn hawliau dŵr ei thyddyn ym Mehefin 1900 bu farw Mary Jones ym 1901 ac mae teyrnged deimladwy iddi yn y papur newydd lleol.<ref>''Yr Herald Gymraeg'', 3 Medi 1901.</ref>

Erbyn Cyfrifiad 1911 mae Thomas Jones wedi symud o ‘Bryn Peris 1’ i Gae Morfydd gan ddychwelyd i’w gartref enedigol wedi iddo ymddeol o’r chwarel ond mae'n parhau i ffermio. Mae ei fab hynaf Hugh, oedd hefyd yn chwarelwr, yn etifeddu'r tyddyn yn dilyn marwolaeth ei dad ym 1922 a’i fam Catherine ym 1934. Ym 1949 pan fu farw Hugh mae ei wyres Miriam Jones yn etifeddu Cae Morfydd ac yn symud yno ym 1971 gyda’r gŵr a’u merch – ac felly gor-gor-gor-gor-gor-wyres Solomon Jones sydd yn parhau i fyw yno yn 2020.

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Anheddau]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]

Ffatri Tryfan

2020-01-10T17:52:27Z

Rhygyfarch:

[[Delwedd:Ffatri tryfan.jpg|bawd|de|300px|Hen adeilad y felin wedi'i droi'n ddau dŷ]]
[[Delwedd:Llysydelyn.jpg|bawd|de|300px|Llys y Delyn - hen dŷ rheolwr Ffatri Tryfan]]

Roedd [[Afon Llifon]] yn troi olwyn ddŵr ''Melin wlân Tryfan'', neu (yn ôl y bobl leol) '''Ffatri Tryfan'''. Safai lle saif Craigside a Chludannedd heddiw (wrth y blwch post). Mae'r hen felin wedi'i thynnu i lawr ers dechrau tridegau'r 20g. Dywed J Geraint Jenkins yn ei lyfr ''The Welsh Woollen Industry'' bod melin wlân yno cyn 1815. Melin gardio ydoedd gyda thair ffrâm Arkwright a ddyfeisiwyd ym 1769 ac yn cael eu defnyddio yno erbyn 1826 yn lle'r tair olwyn a ddefnyddid gynt.

Yn ei ysgrif ar y [[Tryfan]]<ref>''Trafodion Hanes Sir Gaernarfon'' (cyf 2)</ref>, dywed [[W. Gilbert Williams]] ei fod yn credu bod Ffatri Tryfan yn mynd yn ôl i'r 18g, a'i chynnydd wedi cyd-ddigwydd â datblygiad y chwareli ar lechweddau [[Mynydd Cilgwyn]]. Dywed hefyd y gwelir cyfeiriad at rai o'r crefftwyr a weithiai yno o ganol y 18g ymlaen yn y [[Cofrestrau plwyf Llandwrog|Cofnodion Plwyf]].

Yn ôl cyfrifiad 1841, Ann Jones, gweddw, oedd yn rhedeg y ffatri ac yna ei mab Robert i fyny i 1891.Roedd yntau'n ŵr gweddw erbyn hynny, a'i ferch Mary'n briod â David Williams, [[Appii Forum]]. Roedd ganddynt fab o'r enw Robert Jones Williams a adweinid yn ddiweddarach fel Robert Ffatri. Ond, er cael ei anfon i'w brentisio i ffatri wlân Trefriw, nid oedd am ymgymryd â'r gwaiath. Gwerthwyd y ffatri i Humphrey Jones o Sir feirionnydd a fu'n byw yng Nghae Ffridd ac yna yn Nhrem y Werydd.

Byddai rhai o ferched y Groeslon yn arfer gweithio i Humphrey Jones yn eu cartrefi. Cofiai Katie Jones ei mam yn gwnïo tronsiau o wlân gwyn hefo rhesi duon ynddo a'r rheiny'n cau ar y penglin hefo tâp. Byddai hen wraig oedd yn byw ym Mron Iwrch yn gwnïo crysau gwlân iddo efo'i llaw, a chofiai Mair Edwards fynd i'r ffatri i nôl gwlanen goch i'w mam, ag iodîn ynddi.

Byddai Humphrey Jones yn mynd o amgylch tai pobl i werthu ei gynnyrch. Roedd ganddo stondin yn y farchnad yng Nghaernarfon hefyd, a bu'n rhedeg honno ar ôl i'r ffatri gau.

Prynwyd tir a thŷ'r ffatri gan Mr William J. Evans, gorsaf-feistr [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon]], a ddaethai o Langefni. Gan fod ei wraig yn delynores (Telynores Gwyngyll), newidiwyd enw tŷ’r ffatri i Llys y Delyn. Ar dir y ffatri yr adeiladwyd tai cyngor [[Maes Tryfan]] yn 30au'r 20g.<ref>Sylfaen yr erthygl hon yw'r paragraffau perthnasol allan o ''Hanes y Groeslon'', (2000) gyda nawdd Cronfa Dreftadaeth y Loteri. Defnyddiwyd y deunydd yma trwy ganiatâd golygyddion y gyfrol honno.</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Melinau]]
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

Plas Tryfan

2020-01-10T17:42:31Z

Rhygyfarch: /* Teulu Griffith */

==Yr adeilad==
'''Plas Tryfan''' neu'r Tryfan Mawr yn dŷ neu blasty ar gyrrion plwyfi [[Llandwrog]] a [[Llanwnda]] ym mhlwyf Llandwrog, nid nepell o bentrefan fodern [[Maestryfan]]. Mae darn hynaf y tŷ'n dyddio'n ôl i'r 17g, ond y rhan fwyaf o'r adeilad presennol wedi ei godi yn hwyr yn y 18g.<ref>Gwefan Coflein [https://www.coflein.gov.uk/en/site/16916/details/tryfan-mawr-tryfan-bach], cyrchwyd 8.7.2019</ref> Mae plac dyddiedig 1785 ar wal y tŷ ac er ei fod wedi ei ailosod, dichon fod y dyddiad yn dynodi amser yr ailgodi gan John Griffith.<ref>Comisiwn Henebion Cymru, ‘’Caernarvonshire’’ Cyf II (Llundain, 1960), t.185</ref> Bu tân mawr ac angeuol yno ym 2017 a ddinistriodd rai nodweddion.

==Teulu Griffith==
Sylfaenydd teulu Griffith yn y Tryfan oedd John Gruffydd, o Fadryn Isaf, plwyf Llandudwen ym Mhen Llŷn. Dichon i ail fab John Gruffydd, Madryn Isaf briodi Dorothy, etifeddes yr ystad. Priododd eu mab John Griffith ag Elisabeth, merch [[Pengwern]] ym mhlwyf [[Llanwnda]] gerllaw ac, wedi iddi hi farw, priododd eilwaith, efo Dorothy, merch Robert Wynn o blwyf Penllech. Roedd Dorti (neu Dorothy) Griffith, er yn aelod o'r bonedd, yn uchel ei chloch ac mewn trafferth gyda'r awdurdodau am ffraeo. Cawsant fab, Owen, ac yntau'n priodi Lowri, merch Bryn Felin, Llanystumdwy. Cafwyd yr uniad hwnnw nifer o blant, gyda'r mab hynaf, John, a anwyd ym 1691, yn dad i Owen arall, ac yn daid i John Griffith a oedd yn uchel siryf Sir Gaernarfon ym 1786.Er i hwnnw gael wyth o blant, nid yw'n hysbys bod mwy nag un wedi priodi. Owen Griffith (1789-1865) oedd hwnnw. Priododd berthynas agos iddo, Ann Price o'r Wern, Llandegfan, ond ymddengys mai un ferch a aned iddynt, gan fod Ann yn marw yn 30 oed. Ann oedd y ferch honno a hi etifeddodd eiddo'r teulu.<ref>J.E. Griffith, ''Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families'', (Horncastle, 1914), tt.160, 240, 243.</ref> Yn y man, gwerthwyd Tryfan a'i droedd i deulu Williams.

==Teulu Williams==
Roedd ystad y Tryfan Mawr yn parhau i gynnwys Tryfan ei hun a nifer o ffermydd yn y gymdogaeth, yn cynnwys Dolydd-irion yn y [[Dolydd]]. Bu'n gartref i deulu Williams wedi i deulu Griffith fynd o'r plas. Er bod Robert Williams yn ffermwr a chigydd, daeth y teulu'n enwog am fod ohonynt un wedi mynd yn feddyg yn y 20g cynnar a sonnir o hyd am "Ddoctor Tryfan". Roedd Dr William Edward Williams, disgynnydd olaf y teulu, yn feddyg tua Wrecsam.<ref>Archifdy Caernarfon, XM/3881</ref>

==Ystad Tryfan==
Mae cofnod o faint Ystad Tryfan pan oedd yn eiddo i Owen Griffith tua 1840 ar gael y yn y rhaniad degwm. Roedd yr ystad yn sylweddol, rhyw 354 erw. Roedd tua 159 erw'n cael eu ffermio gan Owen Griffith ei hun, a [[Ffatri Tryfan]] oedd yn rhan o'r ystad ac yn cael ei weithio ganddo.Er bod yr ystad ar y ffin â Llanwnda, roedd yr holl dir ym mhlwyf Llandwrog, sydd yn tueddu awgrymu y gallai'r ystad wedi cadw ei ffiniau ers y Canol Oesodd heb newid llawer.<ref>Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Map Degwm Llandwrog.</ref>

Dyma restr o holl eiddo Ystad Tryfan ym 1840:
*Bryngwyn
*Cae Haidd Bach
*Tryfan Mawr
*Gerlan y Cyll
*Cae Haidd Mawr
*Ffatri yn cynnwys 18 erw
*[[Llain Fadyn]]
*Beudy Newydd
*Tŷ Hen
*Tafarn Dywyrch
*Pen-y-bont
*Tyddyn Madyn
*[[Dolydd]]
*2 fwthyn i'r tlodion

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]
[[Categori:Meddygon]]