Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Capel Bwlan (MC)

2018-07-22T10:24:31Z

Miriamlloydjones:

Capel enwad y Methodistiaid Calfinaidd ger pentref [[Llandwrog]] yw '''Capel Bwlan (MC)'''.

Adeiladwyd tua 1814, a chafodd ei ail-adeiladu tua 1841<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6918/details/bwlan-welsh-calvinistic-methodist-chapel-llandwrog Cofnod o Gapel Bwlan ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Mae'r Capel yn adnabyddus am y cymanfaoedd canu a fu yno llawer o flynyddoedd yn ôl<ref>[http://www.nantlle.com/hanes-llandwrog-y-bwlan.htm Cofnod o'r Capel ar wefan Nantlle.com - Dyfyniad gan William Jones, 1974]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Bwlan (MC)

2018-07-22T10:23:22Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel enwad y Methodistiaid Calfinaidd ger pentref Llandwrog yw '''Capel Bwlan (MC)'''. Adeiladwyd tua 1814, a chafodd ei ail-adeiladu tua 1841. Mae'...'

Capel enwad y Methodistiaid Calfinaidd ger pentref [[Llandwrog]] yw '''Capel Bwlan (MC)'''.

Adeiladwyd tua 1814, a chafodd ei ail-adeiladu tua 1841. Mae'r Capel yn adnabyddus am y cymanfaoedd canu a fu yno llawer o flynyddoedd yn ôl<ref>[http://www.nantlle.com/hanes-llandwrog-y-bwlan.htm Cofnod o'r Capel ar wefan Nantlle.com - Dyfyniad gan William Jones, 1974]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Baladeulyn (MC), Nantlle

2018-07-22T10:14:49Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel enwad y Methodistiaid Calfinaidd yn Nantlle yw '''Capel Baladeulyn, Nantlle (MC)'''. Adeiladwyd y Capel yn 1865, ac yn 1900 cafodd ei ail-adei...'

Capel enwad y Methodistiaid Calfinaidd yn [[Nantlle]] yw '''Capel Baladeulyn, Nantlle (MC)'''.

Adeiladwyd y Capel yn 1865, ac yn 1900 cafodd ei ail-adeiladu<ref>[http://www.genuki.org.uk/big/wal/CAE/Llandwrog/NantlleBaladeulyn Cofnod o'r Capel hwn ar wefan Genuki]</ref>. Y pensaer Rowland Lloyd Jones oedd yn gyfrifol am y cynlluniau newydd, ond erbyn 1985 roedd rhaid dymchwel y Capel, ac ers hynnu mae'r festri a welir heddiw yn y safle yn cael ei defnyddio fel Capel y pentref<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6914/details/baladeulyn-welsh-calvinistic-methodist-chapel-nantlle Cofnod o'r Capel hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Swyddfa Post Llanwnda

2018-07-14T15:46:35Z

Miriamlloydjones:

Swyddfa'r bost ym mhentref [[Llanwnda]] yw '''Swyddfa Post Llanwnda'''.

Er bod y pentref ei hun yn fach, roedd rôl strategol i gael swyddfa bost yma gan mai dyma oedd [[Gorsaf reilffordd Llanwnda|yr orsaf]] ar gyfer pobl ar hyd y ffordd i gyfeiriad [[Clynnog Fawr]]. Arhosai'n agored tan flynyddoedd cyntaf y 21g., er, erbyn hynny, swyddfa'r bost yn unig oedd hi lle gynt yr oedd hi'n siop bentref a werthai bob dim.

==Hanes==

===Cefndir===

Credir i ''Tai Gwel-y-don'' (''Bay View Terrace'' yn Saesneg) eu adeiladu o gwmpas 1890au, ac mae'r Swydda Bost wedi ei lleoli yn rhif 1 o'r rhesiad yma ers eu codi. Roedd teulu yn rhedeg y busnes o'r cyfnod hwn, hyd at c. 1904 pan brynwyd gwr o'r enw John Evans Williams o Fethesda y ty a'r hawl i redeg y post<ref>Roberts, Aelwen ''Teulu'r Post Llanwnda'' (Utgorn Cymru, 2008)</ref>. Llwyddodd i redeg y Post hyd at ei farwolaeth yn 1926, ac yna bu'r post yn nwylo ei wraig, Mary Williams am nifer o flynyddoedd. Trosglwyddwyd yr awenau yna i ddwylo Daisy Owen, merch John E. a Mary Williams, a bu hithau'r rhedeg y Post a'r siop hyd at ddiwedd y 1970au. Fel y traddodiad ynghynt, daeth Phyllis Thomas, merch Daisy Owen i Lanwnda i redeg y post am gyfnod ac ymgartrefu yno. Daeth Enid Edwards wedyn, merch Phyllis i redeg y Swyddfa hyd nes penderfyniad annodd y Post Brenhinol i gau'r gangen yn 2008.

===Twyll yn y Post===

===Tribiwnlys 1916===

{Mwy i ddod......}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Siopau]]

Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870

2018-07-14T15:27:00Z

Miriamlloydjones:

Pentref yn ardal Dyffryn Nantlle yw '''Pen-y-groes'''.

==Hanes==

Mae'r testun isod yn ddyfyniad allan o '''Hen Atgofion am Ben-y-groes''' gan [[Owen Owen]], Cartrefle, [[Tan'rallt]]. (Daeth i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862.)

''I gael cip ar bentref Pen-y-groes pan oeddwn yn hogyn, awn am dro at:''

''"Yr Hen Dyrpaig"'', tolldy ar y brif ffordd (Tal-y-sarn), yn cael ei gadw gan hen wr a adwaenwn wrth yr enw Sion Dafydd y Tyrpaig. Gyferbyn â'r porth yr oedd dau gilbost mawr o lechfaen, a giat fawr led y ffordd, ac oddeutu iddynt droell i'r person unigol fynd trwodd. Telir toll ar bob march a cheffyl drol âi trwodd i godi arian i drwsio y ffordd.''

''Adeiladwyd yn 1867 dy tafarn gan J. Thomas y Park, a galwyd efo "[[Prince Llewelyn]]".''

''Y lle cyntaf wedyn yw "[[Llwyn y Fuches]]", buarth fferm bwysig i Robert Huws, "[[Stack Head Inn]]" (heddiw "Muriau Stores"). Nid oes dim yn aros heddiw yn y lle yma ond ychydig o'r coed, ac fe fyddent yn hel y gwartheg oddi tanynt yn yr haf i'w godro. (Y mae yr hen garreg farch i'w gweld heddiw yn Llwyn y Fuches).''

''Adeiladwyd '''Llwyn Onn''' gan Doctor John Williams yn 1869. (Gwelais fedd y Doctor ym mynwent Capel Helyg. GW). Yr oedd '''Llyn Hwyaid y fferm Llwyn y Fuches yn y fan lle y mae y fynedfa i Llwyn Onn (Nythfa''') a thy Hugh Williams a'r gadlas, lle y saif y tri thy cyntaf rhyngoch a Capel Wesla.''

Adeiladwyd '''y tai o Capel Wesla hyd at y Banc''' yn 1865-1867, y pump cyntaf gan Richard G. Pritchard, Garreg Wen a H.G. Pritchard, yna Robert Evans; Robert Williams a John Roberts. Roedd cae bychan oddi yno i brif-ffordd Llanllyfni i Gaernarfon, lle mae y Banc a'r Post Office heddiw. (Yr Hen Post Office oedd hwn. Y maent wedi adeiladu un newydd ar ol hynny. GW). Cawsant eu hadeiladu yn dy ac yn siop yn 1867 gan Owen Roberts.

'''Adeiladau'''
Ty Dr Ellis, Ivy House, Water Street yn 1836, gan Robert Williams;
Goat Hotel gan Methusalem Jones yn 1866;
Victoria Hotel gan H.J. Thomas yn 1867;
Tai ochor uchaf i'r Post, 1865-1866;
Prince of Wales gan J. Griffith, 1867;
County Road, R.G. Pritchard a Hugh Pritchard, 1864;
Robert Ellis, 1865 y chwech cyntaf.
Water Street, 1862, W. Herbert Jones a Owen Roberts, 1867.
'''Treddafydd''' Robert Williams 1835 "Sign Horse" Treddafydd a'r pedwar ty Evan Williams, 1835, Owen Roberts y Banc, 1870.

'''Yn y lle saif drws y Post Office (yr Hen Bost Office) yr oedd pistyll y pentref''', "Pistyll yr Inn", gwal o gerrig yn hanner cylch o'i amgylch, a rhyw chwech i saith troedfedd i mewn o'r brif-ffordd.

Nid oedd ar yr ochr chwith i'r ffordd '''o'r Tyrpaig i Ben-y-groes''' ond un ty,Hen Dy ffarm. Tynyweirglodd a chwalwyd gan Hugh Williams yn 1876, a chodwyd y pedwar ty sydd ar y chwith ar ei safle. Dilynai y ffordd Haearn Bach, a'r giatiau gwynion gan y ffordd. Gyferbyn a thy y diweddar Mrs Powell, County Road; yr oedd adwy yn y ffordd haearn bach, ac adwy a llidiart yn arwain i'r tir a alwyd yn "Cae yr Inn", safle pob syrcas, a phob sioe, a (man) cynnal y Cymanfaoedd.

Lley saif '''garage a thy a Siop Williams (Chemist heddiw)''' yr oedd sidings a gwely y ffordd haearn bach yn mynd i Gaernarfon.

Ar dalcen ty Williams (Dr. Owen, Dr. Jones a Dr. Ellis heddiw) yr oedd '''bwthyn bychan unto lle y trigai Evan a Sian Williams, perchennog y tai yma hyd at Ivy House, Water Street.''' Ar ochr ty Evan Williams yr oedd sied goed, a ffordd Haearn Bach yn arwain iddi. Dyma y fan y cludid cerrig (Ragia) o'r chwarel i wneud llechi ysgrifennu i ysgolion, diwydiant prysur y pryd hwnnw, yn ffactri Ty Gwyn, Engine y Doctor a Phont-y-Cim. Yr oedd yr hen sied yn fan cynnull cyfleus i Bentref Pen-y-groes yn yr hen amser, ac adnabyddid y lle tan yr enw 'Cwt Straeon'. Chwalwyd, ac adeiladwyd ty a siop Richard Williams, Butcher (Siop Chemist heddiw) gan ei dad yn 1874.

Yr oedd oddi yno i Siop Isa wedi ei hadeiladu gan un o'r enw Robert Williams yn 1836. (Hwn a adeiladodd Treddafydd hefyd).

Adeiladwyd '''siop Williams Gerlan''' yn 1844. (Siop Brian oedd hon ar y cyntaf) a thai oddi yno i lawr hyd siop ei chwaer, Miss Evans, rhwng 1863 a 1867 - Eldon House.

'''Stryd yr Wyddfa'''

Darfu i '''Etifeddiaeth Brynkir''' ffensio o'r Victoria i'r Goat, ffordd Snowdon St., a dim ond hynny. Buan yr oedd y polion wedi pydru a'r weirs ar chwalfa, a'r lle oedd i fod yn ffordd (Snowdon St.) yn domen o fwd, a'r lle yn ofnadwy pan yn gwlawio, fel nad oedd yn bosibl ei thramwy. (Snowdon Street oedd hon).

Wedi adeiladu '''y Farchnadfa (Hall newydd: Neuadd Goffa heddiw)''' cynhaliwyd 'Penny Readings' ynddi o dan arweiniad William Williams, Victoria Hotel, er mwyn cael arian er gwneud y ffordd. John Griffith ddarfu adeiladu yr ochor arall gyntaf y pryd hwnnw yn 'Prince of Wales' yn 1867.

Yn fuan ar ol agor y Railway i Afon Wen yr adeiladwyd ''''''tai y Station'''''' i gyd.

'''Y tai o'r Post i fyny,''' hyd at dai William Parry Ceision, y deuddeg ty cyntaf o dai William Parry, gan Richard Williams, Teiliwr, yn 1867. (Bethel Terrace heddiw).

Ffrwd Garreg Wen a'r Brynkir Arms yn 1837.

'''Treddafydd yn cyrraedd hyd yr hen Cross Street''', wedi ei hadeiladu gan Robert Williams (Teiliwr?) yn 1836, ar brydles am £10 ground rent.

'''Rhwng Cross Street a Chapel Soar''' roedd tri thy a alwyd Tan-y-ffordd a rhediad ar ffordd i lawr at yr hen dai wedi ei balmantu â cherrig. Adeiladwyd darn newydd yn ei ffrynt yn 1868 i'w gwneud fel y mae heddiw. Y mae ffenestr gweithdy William Roberts y Clocsiwr yn aros yn nhalcen hen dy '''Huw Larson y Saer'''. Hen lanc o saer coed a'i weithdy ar yr hen ffordd, yn nghefn Siop Beehive, dyn hynod ar lawer cyfri. Cofiaf amdano yn gwneud beic bren ac yn reidio o Ben-y-groes i Lanllyfni. Aeth oddi yma i Awstralia i chwilio am aur yng ngwely rhyw afon yno. Byddai ei weithdy yn lle diddorol iawn yn hirnos gaeaf. Honai y gallai olrhain rhyw fodau i'r gweithdy, heblaw dynion. Yr oedd ei weithdy yn weithdy, cegin ac ystafell gysgu. Dyna ei unig gartref, a'i bartner oedd mwnci castiog yn rhwym wrth rai o'r coed yn yr iard. Byddem yn aflonyddu arno, gan ofalu cadw hyd y chain i ffwrdd.

'''O Capel Soar i'r ffordd sydd yn arwain i'r Station''' yr oedd amryw o hen fythynnod wedi eu codi heb unrhyw drefn na rheol. Yr oedd un a enwyd "Y Gegin" a'i wyneb at Dreddafydd, un arall, y "Castle" a'i dalcen i'r ffordd. Cofiaf am David Roberts, taid D.J. Roberts, Beehive, yn eu chwalu ac yn adeiladu y tri thy presennol yn 1866. Ty arall oedd yno yn wynebu at Llanllyfni, o'r enw Tyn-yr-ardd, cartref tad William Jones, Glan Llyfnwy. (Yr hen fythynnod uchod oedd y rhai cyntaf a adeiladwyd yn Pen-y-groes, yn ol hen fap a welais yng Nghaernarfon, heblaw y rhai yn Llwyn y fuches, am y flwyddyn 1829. G.W.)

'''Trown i gyfeiriad y Station'''. Yn iard yr Efail Uchaf yr oedd tri ty, dau dy dwbl isel, cegin a siambr, ar y trydydd a llofft arno. Galwem ef yn Ty Doli [ Felly galwyd Allt Doli]. A gefail William Dafydd yn gwynebu am yr Efail.

Nid oedd yr un ty wedi hynny nes cyrraedd Gafael-Lwyd Bach, neu fferm Tan-y-Bryn. Clawdd drain uchel oedd ar y llaw dde, a chlawdd pridd yr ochr arall.

Yr oedd yr hen ffordd o Dal-y-sarn, heibio Pant-du, ac i Bontllyfni, yn croesi Railway a thrwy gwr iard Pritchard Bros. Y Railway a wnaeth y ffordd ar y dde, a thros y Bont Station bresennol.

Y Prince of Wales oedd y ty nesaf am flynyddoedd lawer. Tir oedd y lle y saif West End yn awr. Yr oedd bryn o'r enw "Bryn Herbert" (Cutting heddiw). Cariwyd ef i ffwrdd i wneud ffordd haearn Nantlle. Gwnaethasant ffordd haearn trwy (lle y mae C.W.S. y ffermwyr heddiw) trwy y llain tir, sydd cyd-rhwng y ddwy ffordd gan godi i lefel tai West End. Byddwn yn galw yn aml i weled navies yn cario i ffwrdd y Bryn (cutting heddiw)

Lle pwysig yn hanes Pen-y-groes oedd y Stag's Head Inn. Roedd pumb o weision yno, a Huw Roberts, y ddau fab ar y fferm, a dwy neu dair o forwynion bob amser. Pump o Borthmyn bron bob amser o gwmpas y ty. A phob cerbyd yn aros am yr Inn i gael llith i'r cyffylau, a phob ceffyl yn aros yn yr Inn i gael llith i'r ceffylau, a Coach Daniel, oedd yn rhedeg o Gaernarfon i Porthmadog.

Pan yn sefyll wrth ddrws fy nghartref, cawsech weld y ''runs'' y ffordd Haearn Bach, yn pasio o'r chwaerli i Caernarfon. Ar draws y ffordd oedd dwy goeden fawr o flaen ty (Dr Ellis heddiw) wedi tyfu yn bont fawr dros y ffordd, Warehouse y Railway ar y dde (wedi hynny Iard Pitar, masnachwr glo). (Lôn Pitar heddiw).

== Addysg ==

'''Addysg Ddyddiol ym Mhen-y-groes pan oeddwn yn hogyn''' (gan Owen Owen, Cartrefle, Tanrallt)

Deuthum gyntaf i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862. Trigai fy rhieni yn Water Street, y drws nesaf i "Ivy House" - yr ochr isaf : "I fyd amser i fodoli." Y drws nesaf inni trigai brawd a chwaer o'r enw Thomas ac Ellen Jones. Yr unig bostman cyd-rhwng Pen-y-groes a Drws-y-Coed oedd y brawd. Yna, yr ochr isaf iddynt hwy yr oedd Croglofft a dwy dd&oucirc; yn cau ar y gwagle oddi tani, oedd i'w defnyddio yn fynedfa i gefn yr holl o'r tai o "Ivy House" i lawr Water Street, Pen-y-groes.

Yn y groglofft yma trigai hen wr gyda'i ferch. Adwaenwn ef wrth yr enw Thomas Jones y Cobler: hen wr bychan o gorff, pryd tywyll o groen, gwisgai spectol a ffedog ledr a blew oamgylch ei wyneb o glust i glust. Byddai yn darlithio yn aml ar ddirwest, bnawn Sul, yn yr Entry a mynychai Capel Soar.

'''Yn yr hen groglofft yma y cefais i y syniad cyntaf am unrhyw fath o ysgol ddyddiol''', yn cael ei chadw gan ferch yr hen gobler (yn Water StreetO. Yr oeddwn i yn rhy fychan i fynd i'r ysgol yn yr hen lofft, ond cofiaf yn dda yr ymlwybrwn o gwmpas trigolion y llofft, dan yr argraff ei fod yn lle go bwysig. '''Credaf y byddai yn ceisio gan yr ychydig fechgyn fyddai yno gael rhyw gychwyn ar ddarllen a rhifyddiaeth.''' Yr wyf yn meddwl na fyddai yno ddim yn y prydnawn ond '''ceisio cael cychwyn ar y genethod gyda gweu a gwnio a rhywbeth a alwent, os wyf yn cofio yn iawn, yn sampler'''.

Mesurai yr hen lofft rhyw 8 llath o hyd ac oddeutu 8 droedfedd o led. A rhaid oedd i'r hen lofft fod yn ystafell cysgu, gweithdy, cegin a llofft.

Cadwai ysgol, cyn dod i lawr i'r Hen Lofft, yn y ty lle y mae y diweddar Mr Thomas W. Griffith yn trigiannu ym Methel Terrace. (Hon oedd '''yr ysgol gyntaf o'i bath ym Mhen-y-groes (oddeutu 1857).
'''

'''Y drydedd ysgol wyf yn ei gofio''' cyn agor y "College" mawr yn Ysgol yr Hall Newydd (Farchnadfa) '''oedd Seler Siop Olwen (heddiw Waterloo House).''' Hen wr goes bren gadwai honno, a chofiaf am y plant yn eistedd ar y steps, arweiniai o'r Seler i'r ffordd fawr.

Yn y cyfnod yma daeth newid go fawr ar bethau ym Mhen-y-groes. Daeth llu o ''navies'' i'r ardal gan ddweud "pob bryn a ostyngir a phob pant a godir: rhaid gwastadhau lle i'r Rheilffordd i gario march tân i Afon Wen, a dyddiau diddorol Coach fawr Daniel Parry (y ''Four in Hand'') a redai o Gaernarfon i Porthmadog i ddirwyn i ben, a'i rhifo ymhlith y pethau a fu, ac oes ffordd Haearn Bach, oedd yn cludo llechi Dyffryn Nantlle trwy ganol pentref Pen-y-groes i beidio â bod yn fuan wedyn.

Wedi agor y Railway i Afon Wen daeth Pen-y-groes yn lle canolig, cyfleus, a bu cwrs o adeiladu yma. A darfu i Etifeddiaeth Brynkir adeiladu Neuadd farchnad yma er mwyn cynnal marchnad yn y lle ar y Sadwrn. Pedwar mur cerrig, wyth ffenestr, tri drws a dau dwll du (Heddiw yn Memorial Hall, Pen-y-groes). Trefnwyd ychydig fyrddau at wasanaeth y Masnachdy o'i mewn.

A chan nad oedd o unrhyw wasanaeth ar y Sadwrn darfu i hen wr, adwaenem wrth yr enw William Jones y Scwl, ddechrau cadw ysgol ynddi, a phob plentyn i ofalu am ei daliad o geiniog yr wythnos bob bore Llun, a dyna yr ysgol yr euthum i gyntaf i geisio dysgu bod un ac un yn gwneud dau, a dau a dau yn bedwar.

Dim math o fainc, stô na chadair, dim ond hen fyrddau'r farchnad ar gyfer y llechau ["a'r copi"] a rhaid oedd prynu popeth angenrheidiol i fynd i'r ysgol. Y llechen a'r garreg nadd oedd fy angen i yr wythnos gyntaf. Ond daeth gorchymyn fod ymorol am botel inc, ysgrif-bin a chopi ceiniog o Siop G. Lewis, llyfrwerthwr, at yr wythnos ddilynol.

Cofiaf yn dda y bore Llun hwnnw, daeth yr amser ysgol a minnau yn brin i wneud y "full Kit" i fyny. Ac meddai Mam:
"Rhed dros y ffordd at Ellen Jones (wedi hynny mam i Herbert Jones a Thomas Herbert Jones) i edrych a gei un ganddi."
Croesais y ffordd, curais y ddô a agordd Ellen Jones. Dywedais fy neges a'm cwyn, dan orchymyn fy mam. Gwenodd a chiliodd i'r ty. (Un garedig iawn oedd Ellen Jones. Diolch am gychwyn fy nhaith yn ei hymyl hi).

Yn y man agorodd drws y parlwr a daeth Mr Owen Parry ataf. (Hwn oedd Clerc cyntaf y Railway Station ym Mhen-y-groes a'r clerc diweddaf ar y ffordd Haearn Bach ym Mhen-y-groes). Yn siriol estynnodd imi flwch bychan, a chwe ysgrifbin newydd melyn crand ynddo. Begio un a chael chwech, a dyna ddiolch, a rhedeg, a dyna lawenydd dydd y pethau bychain. A dyna weithred nad a yn angof tra bo nyddiau i yn bod. Collais Mr Owen Parry ond deallais mai i Langefni yr aeth o Ben-y-groes. Mae yn siwr ei fod yn y Nefoedd bellach. Caredigrwydd i un o'r rhai bychan hyn ydyw y briffordd sydd yn arwain i "Grand Entrance y Nefoedd".

Gwialen ni welais yn ysgol yr ''Hall'' Pen-y-groes, na churo na tharo. Cosb trosedd gyffredin fyddai sefyll ar ei draed ar ben un o'r hen fyrddau cig, a throsedd go fawr: hanner diwrnod yn y twll du.

Wedi ychydig fisoedd, pan cyd-rhwng 7 ac 8 oed, cefais waith i gario Post i chwarel Tanrallt, a dyna ddiwedd imi ar ysgol yr ''''Hall'''', Pen-y-groes. Credaf i'r hen wr William Jones gael ei alw gartref oddi wrth ei waith, ei adfyd a'i ychydig geiniogau, gan blant Pen-y-groes yn hen ysgol yr ''Hall''. Gadawaf ef gan obeithio y caiff fwynhau gwynfyd.

Daeth dyn ieuanc o'r enw Rowlands i gario yr ysgol ymlaen hyd nes y daeth y Bwrdd Ysgol ac yr adeiladwyd y rhannau cyntaf o Ysgol y Cyngor Pen-y-groes. Cofiaf yn dda fynd iddi y bore cyntaf (Ionawr 1af 1873) yr agorwyd hi, ond byr fu y cyfnod nad oeddwn yn ôl yn y chwarel.

Yr ysgolfeistr cyntaf dan y Bwrdd Ysgol oedd un Mr Thomas Williams: dyn bychan, glâ goleu o bryd, dyn caredig, 'ysgolfeistr da', ymdrechgar.

Meistres y Babanod oedd Miss Nicolas; Athrawes Miss C. Williams, chwaer yr ysgolfeistr, hefyd bachgen tal pryd tywyll o'r enw Mr Roberts, a John R. Griffith, Garreg Wen, a Miss Laura Jones, Bethel Terrace.

Dechreuodd Mr Roberts gadw ysgol yn yr Hall Newydd yn y flwyddyn 1871, yn bump ar hugain oed.

Cyfartaledd y plant hyd ddiwedd 1871 oedd 80. Talent 2 geiniog yr wythnoas erbyn hyn. A chaniatau iddynt dalu i gyd, nid oedd hynny ond 13/4c yr wythnos. Cadwodd yr ysgol yr Hall i fynd hyd agoriad Ysgol y Cyngor.

Yn Mawrth 1af 1871 etholwyd y Bwrdd Ysgol cyntaf ym Mhlwyf Llanllyfni. Cadeirydd: Parch. Wm. Hughes Coedmadog. Is-gadeirydd: Parch. Wm. Hughes, 'Rector Llanllyfni', Dr John Williams, Llwyn Onn, Dr Evan Roberts, Sea Vew (Gwyddfor), Hugh Jones Gelli Bach. Mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ebrill 24 1871 pasiwyd i anfon at awdurdodau addysg yn Llundain. etc. etc. [Daw'r ysgrif i ben yn y fan hon.]

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870

2018-07-14T15:26:23Z

Miriamlloydjones:

Pentref yn ardal Dyffryn Nantlle yw '''Pen-y-groes'''.

==Hanes==

Mae'r testun isod yn ddyfyniad allan o '''Hen Atgofion am Ben-y-groes''' gan [[Owen Owen]], Cartrefle, [[Tan'rallt]].''' (Daeth i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862.)

''I gael cip ar bentref Pen-y-groes pan oeddwn yn hogyn, awn am dro at:''

''"Yr Hen Dyrpaig"'', tolldy ar y brif ffordd (Tal-y-sarn), yn cael ei gadw gan hen wr a adwaenwn wrth yr enw Sion Dafydd y Tyrpaig. Gyferbyn â'r porth yr oedd dau gilbost mawr o lechfaen, a giat fawr led y ffordd, ac oddeutu iddynt droell i'r person unigol fynd trwodd. Telir toll ar bob march a cheffyl drol âi trwodd i godi arian i drwsio y ffordd.''

''Adeiladwyd yn 1867 dy tafarn gan J. Thomas y Park, a galwyd efo "[[Prince Llewelyn]]".''

''Y lle cyntaf wedyn yw "[[Llwyn y Fuches]]", buarth fferm bwysig i Robert Huws, "[[Stack Head Inn]]" (heddiw "Muriau Stores"). Nid oes dim yn aros heddiw yn y lle yma ond ychydig o'r coed, ac fe fyddent yn hel y gwartheg oddi tanynt yn yr haf i'w godro. (Y mae yr hen garreg farch i'w gweld heddiw yn Llwyn y Fuches).''

''Adeiladwyd '''Llwyn Onn''' gan Doctor John Williams yn 1869. (Gwelais fedd y Doctor ym mynwent Capel Helyg. GW). Yr oedd '''Llyn Hwyaid y fferm Llwyn y Fuches yn y fan lle y mae y fynedfa i Llwyn Onn (Nythfa''') a thy Hugh Williams a'r gadlas, lle y saif y tri thy cyntaf rhyngoch a Capel Wesla.''

Adeiladwyd '''y tai o Capel Wesla hyd at y Banc''' yn 1865-1867, y pump cyntaf gan Richard G. Pritchard, Garreg Wen a H.G. Pritchard, yna Robert Evans; Robert Williams a John Roberts. Roedd cae bychan oddi yno i brif-ffordd Llanllyfni i Gaernarfon, lle mae y Banc a'r Post Office heddiw. (Yr Hen Post Office oedd hwn. Y maent wedi adeiladu un newydd ar ol hynny. GW). Cawsant eu hadeiladu yn dy ac yn siop yn 1867 gan Owen Roberts.

'''Adeiladau'''
Ty Dr Ellis, Ivy House, Water Street yn 1836, gan Robert Williams;
Goat Hotel gan Methusalem Jones yn 1866;
Victoria Hotel gan H.J. Thomas yn 1867;
Tai ochor uchaf i'r Post, 1865-1866;
Prince of Wales gan J. Griffith, 1867;
County Road, R.G. Pritchard a Hugh Pritchard, 1864;
Robert Ellis, 1865 y chwech cyntaf.
Water Street, 1862, W. Herbert Jones a Owen Roberts, 1867.
'''Treddafydd''' Robert Williams 1835 "Sign Horse" Treddafydd a'r pedwar ty Evan Williams, 1835, Owen Roberts y Banc, 1870.

'''Yn y lle saif drws y Post Office (yr Hen Bost Office) yr oedd pistyll y pentref''', "Pistyll yr Inn", gwal o gerrig yn hanner cylch o'i amgylch, a rhyw chwech i saith troedfedd i mewn o'r brif-ffordd.

Nid oedd ar yr ochr chwith i'r ffordd '''o'r Tyrpaig i Ben-y-groes''' ond un ty,Hen Dy ffarm. Tynyweirglodd a chwalwyd gan Hugh Williams yn 1876, a chodwyd y pedwar ty sydd ar y chwith ar ei safle. Dilynai y ffordd Haearn Bach, a'r giatiau gwynion gan y ffordd. Gyferbyn a thy y diweddar Mrs Powell, County Road; yr oedd adwy yn y ffordd haearn bach, ac adwy a llidiart yn arwain i'r tir a alwyd yn "Cae yr Inn", safle pob syrcas, a phob sioe, a (man) cynnal y Cymanfaoedd.

Lley saif '''garage a thy a Siop Williams (Chemist heddiw)''' yr oedd sidings a gwely y ffordd haearn bach yn mynd i Gaernarfon.

Ar dalcen ty Williams (Dr. Owen, Dr. Jones a Dr. Ellis heddiw) yr oedd '''bwthyn bychan unto lle y trigai Evan a Sian Williams, perchennog y tai yma hyd at Ivy House, Water Street.''' Ar ochr ty Evan Williams yr oedd sied goed, a ffordd Haearn Bach yn arwain iddi. Dyma y fan y cludid cerrig (Ragia) o'r chwarel i wneud llechi ysgrifennu i ysgolion, diwydiant prysur y pryd hwnnw, yn ffactri Ty Gwyn, Engine y Doctor a Phont-y-Cim. Yr oedd yr hen sied yn fan cynnull cyfleus i Bentref Pen-y-groes yn yr hen amser, ac adnabyddid y lle tan yr enw 'Cwt Straeon'. Chwalwyd, ac adeiladwyd ty a siop Richard Williams, Butcher (Siop Chemist heddiw) gan ei dad yn 1874.

Yr oedd oddi yno i Siop Isa wedi ei hadeiladu gan un o'r enw Robert Williams yn 1836. (Hwn a adeiladodd Treddafydd hefyd).

Adeiladwyd '''siop Williams Gerlan''' yn 1844. (Siop Brian oedd hon ar y cyntaf) a thai oddi yno i lawr hyd siop ei chwaer, Miss Evans, rhwng 1863 a 1867 - Eldon House.

'''Stryd yr Wyddfa'''

Darfu i '''Etifeddiaeth Brynkir''' ffensio o'r Victoria i'r Goat, ffordd Snowdon St., a dim ond hynny. Buan yr oedd y polion wedi pydru a'r weirs ar chwalfa, a'r lle oedd i fod yn ffordd (Snowdon St.) yn domen o fwd, a'r lle yn ofnadwy pan yn gwlawio, fel nad oedd yn bosibl ei thramwy. (Snowdon Street oedd hon).

Wedi adeiladu '''y Farchnadfa (Hall newydd: Neuadd Goffa heddiw)''' cynhaliwyd 'Penny Readings' ynddi o dan arweiniad William Williams, Victoria Hotel, er mwyn cael arian er gwneud y ffordd. John Griffith ddarfu adeiladu yr ochor arall gyntaf y pryd hwnnw yn 'Prince of Wales' yn 1867.

Yn fuan ar ol agor y Railway i Afon Wen yr adeiladwyd ''''''tai y Station'''''' i gyd.

'''Y tai o'r Post i fyny,''' hyd at dai William Parry Ceision, y deuddeg ty cyntaf o dai William Parry, gan Richard Williams, Teiliwr, yn 1867. (Bethel Terrace heddiw).

Ffrwd Garreg Wen a'r Brynkir Arms yn 1837.

'''Treddafydd yn cyrraedd hyd yr hen Cross Street''', wedi ei hadeiladu gan Robert Williams (Teiliwr?) yn 1836, ar brydles am £10 ground rent.

'''Rhwng Cross Street a Chapel Soar''' roedd tri thy a alwyd Tan-y-ffordd a rhediad ar ffordd i lawr at yr hen dai wedi ei balmantu â cherrig. Adeiladwyd darn newydd yn ei ffrynt yn 1868 i'w gwneud fel y mae heddiw. Y mae ffenestr gweithdy William Roberts y Clocsiwr yn aros yn nhalcen hen dy '''Huw Larson y Saer'''. Hen lanc o saer coed a'i weithdy ar yr hen ffordd, yn nghefn Siop Beehive, dyn hynod ar lawer cyfri. Cofiaf amdano yn gwneud beic bren ac yn reidio o Ben-y-groes i Lanllyfni. Aeth oddi yma i Awstralia i chwilio am aur yng ngwely rhyw afon yno. Byddai ei weithdy yn lle diddorol iawn yn hirnos gaeaf. Honai y gallai olrhain rhyw fodau i'r gweithdy, heblaw dynion. Yr oedd ei weithdy yn weithdy, cegin ac ystafell gysgu. Dyna ei unig gartref, a'i bartner oedd mwnci castiog yn rhwym wrth rai o'r coed yn yr iard. Byddem yn aflonyddu arno, gan ofalu cadw hyd y chain i ffwrdd.

'''O Capel Soar i'r ffordd sydd yn arwain i'r Station''' yr oedd amryw o hen fythynnod wedi eu codi heb unrhyw drefn na rheol. Yr oedd un a enwyd "Y Gegin" a'i wyneb at Dreddafydd, un arall, y "Castle" a'i dalcen i'r ffordd. Cofiaf am David Roberts, taid D.J. Roberts, Beehive, yn eu chwalu ac yn adeiladu y tri thy presennol yn 1866. Ty arall oedd yno yn wynebu at Llanllyfni, o'r enw Tyn-yr-ardd, cartref tad William Jones, Glan Llyfnwy. (Yr hen fythynnod uchod oedd y rhai cyntaf a adeiladwyd yn Pen-y-groes, yn ol hen fap a welais yng Nghaernarfon, heblaw y rhai yn Llwyn y fuches, am y flwyddyn 1829. G.W.)

'''Trown i gyfeiriad y Station'''. Yn iard yr Efail Uchaf yr oedd tri ty, dau dy dwbl isel, cegin a siambr, ar y trydydd a llofft arno. Galwem ef yn Ty Doli [ Felly galwyd Allt Doli]. A gefail William Dafydd yn gwynebu am yr Efail.

Nid oedd yr un ty wedi hynny nes cyrraedd Gafael-Lwyd Bach, neu fferm Tan-y-Bryn. Clawdd drain uchel oedd ar y llaw dde, a chlawdd pridd yr ochr arall.

Yr oedd yr hen ffordd o Dal-y-sarn, heibio Pant-du, ac i Bontllyfni, yn croesi Railway a thrwy gwr iard Pritchard Bros. Y Railway a wnaeth y ffordd ar y dde, a thros y Bont Station bresennol.

Y Prince of Wales oedd y ty nesaf am flynyddoedd lawer. Tir oedd y lle y saif West End yn awr. Yr oedd bryn o'r enw "Bryn Herbert" (Cutting heddiw). Cariwyd ef i ffwrdd i wneud ffordd haearn Nantlle. Gwnaethasant ffordd haearn trwy (lle y mae C.W.S. y ffermwyr heddiw) trwy y llain tir, sydd cyd-rhwng y ddwy ffordd gan godi i lefel tai West End. Byddwn yn galw yn aml i weled navies yn cario i ffwrdd y Bryn (cutting heddiw)

Lle pwysig yn hanes Pen-y-groes oedd y Stag's Head Inn. Roedd pumb o weision yno, a Huw Roberts, y ddau fab ar y fferm, a dwy neu dair o forwynion bob amser. Pump o Borthmyn bron bob amser o gwmpas y ty. A phob cerbyd yn aros am yr Inn i gael llith i'r cyffylau, a phob ceffyl yn aros yn yr Inn i gael llith i'r ceffylau, a Coach Daniel, oedd yn rhedeg o Gaernarfon i Porthmadog.

Pan yn sefyll wrth ddrws fy nghartref, cawsech weld y ''runs'' y ffordd Haearn Bach, yn pasio o'r chwaerli i Caernarfon. Ar draws y ffordd oedd dwy goeden fawr o flaen ty (Dr Ellis heddiw) wedi tyfu yn bont fawr dros y ffordd, Warehouse y Railway ar y dde (wedi hynny Iard Pitar, masnachwr glo). (Lôn Pitar heddiw).

== Addysg ==

'''Addysg Ddyddiol ym Mhen-y-groes pan oeddwn yn hogyn''' (gan Owen Owen, Cartrefle, Tanrallt)

Deuthum gyntaf i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862. Trigai fy rhieni yn Water Street, y drws nesaf i "Ivy House" - yr ochr isaf : "I fyd amser i fodoli." Y drws nesaf inni trigai brawd a chwaer o'r enw Thomas ac Ellen Jones. Yr unig bostman cyd-rhwng Pen-y-groes a Drws-y-Coed oedd y brawd. Yna, yr ochr isaf iddynt hwy yr oedd Croglofft a dwy dd&oucirc; yn cau ar y gwagle oddi tani, oedd i'w defnyddio yn fynedfa i gefn yr holl o'r tai o "Ivy House" i lawr Water Street, Pen-y-groes.

Yn y groglofft yma trigai hen wr gyda'i ferch. Adwaenwn ef wrth yr enw Thomas Jones y Cobler: hen wr bychan o gorff, pryd tywyll o groen, gwisgai spectol a ffedog ledr a blew oamgylch ei wyneb o glust i glust. Byddai yn darlithio yn aml ar ddirwest, bnawn Sul, yn yr Entry a mynychai Capel Soar.

'''Yn yr hen groglofft yma y cefais i y syniad cyntaf am unrhyw fath o ysgol ddyddiol''', yn cael ei chadw gan ferch yr hen gobler (yn Water StreetO. Yr oeddwn i yn rhy fychan i fynd i'r ysgol yn yr hen lofft, ond cofiaf yn dda yr ymlwybrwn o gwmpas trigolion y llofft, dan yr argraff ei fod yn lle go bwysig. '''Credaf y byddai yn ceisio gan yr ychydig fechgyn fyddai yno gael rhyw gychwyn ar ddarllen a rhifyddiaeth.''' Yr wyf yn meddwl na fyddai yno ddim yn y prydnawn ond '''ceisio cael cychwyn ar y genethod gyda gweu a gwnio a rhywbeth a alwent, os wyf yn cofio yn iawn, yn sampler'''.

Mesurai yr hen lofft rhyw 8 llath o hyd ac oddeutu 8 droedfedd o led. A rhaid oedd i'r hen lofft fod yn ystafell cysgu, gweithdy, cegin a llofft.

Cadwai ysgol, cyn dod i lawr i'r Hen Lofft, yn y ty lle y mae y diweddar Mr Thomas W. Griffith yn trigiannu ym Methel Terrace. (Hon oedd '''yr ysgol gyntaf o'i bath ym Mhen-y-groes (oddeutu 1857).
'''

'''Y drydedd ysgol wyf yn ei gofio''' cyn agor y "College" mawr yn Ysgol yr Hall Newydd (Farchnadfa) '''oedd Seler Siop Olwen (heddiw Waterloo House).''' Hen wr goes bren gadwai honno, a chofiaf am y plant yn eistedd ar y steps, arweiniai o'r Seler i'r ffordd fawr.

Yn y cyfnod yma daeth newid go fawr ar bethau ym Mhen-y-groes. Daeth llu o ''navies'' i'r ardal gan ddweud "pob bryn a ostyngir a phob pant a godir: rhaid gwastadhau lle i'r Rheilffordd i gario march tân i Afon Wen, a dyddiau diddorol Coach fawr Daniel Parry (y ''Four in Hand'') a redai o Gaernarfon i Porthmadog i ddirwyn i ben, a'i rhifo ymhlith y pethau a fu, ac oes ffordd Haearn Bach, oedd yn cludo llechi Dyffryn Nantlle trwy ganol pentref Pen-y-groes i beidio â bod yn fuan wedyn.

Wedi agor y Railway i Afon Wen daeth Pen-y-groes yn lle canolig, cyfleus, a bu cwrs o adeiladu yma. A darfu i Etifeddiaeth Brynkir adeiladu Neuadd farchnad yma er mwyn cynnal marchnad yn y lle ar y Sadwrn. Pedwar mur cerrig, wyth ffenestr, tri drws a dau dwll du (Heddiw yn Memorial Hall, Pen-y-groes). Trefnwyd ychydig fyrddau at wasanaeth y Masnachdy o'i mewn.

A chan nad oedd o unrhyw wasanaeth ar y Sadwrn darfu i hen wr, adwaenem wrth yr enw William Jones y Scwl, ddechrau cadw ysgol ynddi, a phob plentyn i ofalu am ei daliad o geiniog yr wythnos bob bore Llun, a dyna yr ysgol yr euthum i gyntaf i geisio dysgu bod un ac un yn gwneud dau, a dau a dau yn bedwar.

Dim math o fainc, stô na chadair, dim ond hen fyrddau'r farchnad ar gyfer y llechau ["a'r copi"] a rhaid oedd prynu popeth angenrheidiol i fynd i'r ysgol. Y llechen a'r garreg nadd oedd fy angen i yr wythnos gyntaf. Ond daeth gorchymyn fod ymorol am botel inc, ysgrif-bin a chopi ceiniog o Siop G. Lewis, llyfrwerthwr, at yr wythnos ddilynol.

Cofiaf yn dda y bore Llun hwnnw, daeth yr amser ysgol a minnau yn brin i wneud y "full Kit" i fyny. Ac meddai Mam:
"Rhed dros y ffordd at Ellen Jones (wedi hynny mam i Herbert Jones a Thomas Herbert Jones) i edrych a gei un ganddi."
Croesais y ffordd, curais y ddô a agordd Ellen Jones. Dywedais fy neges a'm cwyn, dan orchymyn fy mam. Gwenodd a chiliodd i'r ty. (Un garedig iawn oedd Ellen Jones. Diolch am gychwyn fy nhaith yn ei hymyl hi).

Yn y man agorodd drws y parlwr a daeth Mr Owen Parry ataf. (Hwn oedd Clerc cyntaf y Railway Station ym Mhen-y-groes a'r clerc diweddaf ar y ffordd Haearn Bach ym Mhen-y-groes). Yn siriol estynnodd imi flwch bychan, a chwe ysgrifbin newydd melyn crand ynddo. Begio un a chael chwech, a dyna ddiolch, a rhedeg, a dyna lawenydd dydd y pethau bychain. A dyna weithred nad a yn angof tra bo nyddiau i yn bod. Collais Mr Owen Parry ond deallais mai i Langefni yr aeth o Ben-y-groes. Mae yn siwr ei fod yn y Nefoedd bellach. Caredigrwydd i un o'r rhai bychan hyn ydyw y briffordd sydd yn arwain i "Grand Entrance y Nefoedd".

Gwialen ni welais yn ysgol yr ''Hall'' Pen-y-groes, na churo na tharo. Cosb trosedd gyffredin fyddai sefyll ar ei draed ar ben un o'r hen fyrddau cig, a throsedd go fawr: hanner diwrnod yn y twll du.

Wedi ychydig fisoedd, pan cyd-rhwng 7 ac 8 oed, cefais waith i gario Post i chwarel Tanrallt, a dyna ddiwedd imi ar ysgol yr ''''Hall'''', Pen-y-groes. Credaf i'r hen wr William Jones gael ei alw gartref oddi wrth ei waith, ei adfyd a'i ychydig geiniogau, gan blant Pen-y-groes yn hen ysgol yr ''Hall''. Gadawaf ef gan obeithio y caiff fwynhau gwynfyd.

Daeth dyn ieuanc o'r enw Rowlands i gario yr ysgol ymlaen hyd nes y daeth y Bwrdd Ysgol ac yr adeiladwyd y rhannau cyntaf o Ysgol y Cyngor Pen-y-groes. Cofiaf yn dda fynd iddi y bore cyntaf (Ionawr 1af 1873) yr agorwyd hi, ond byr fu y cyfnod nad oeddwn yn ôl yn y chwarel.

Yr ysgolfeistr cyntaf dan y Bwrdd Ysgol oedd un Mr Thomas Williams: dyn bychan, glâ goleu o bryd, dyn caredig, 'ysgolfeistr da', ymdrechgar.

Meistres y Babanod oedd Miss Nicolas; Athrawes Miss C. Williams, chwaer yr ysgolfeistr, hefyd bachgen tal pryd tywyll o'r enw Mr Roberts, a John R. Griffith, Garreg Wen, a Miss Laura Jones, Bethel Terrace.

Dechreuodd Mr Roberts gadw ysgol yn yr Hall Newydd yn y flwyddyn 1871, yn bump ar hugain oed.

Cyfartaledd y plant hyd ddiwedd 1871 oedd 80. Talent 2 geiniog yr wythnoas erbyn hyn. A chaniatau iddynt dalu i gyd, nid oedd hynny ond 13/4c yr wythnos. Cadwodd yr ysgol yr Hall i fynd hyd agoriad Ysgol y Cyngor.

Yn Mawrth 1af 1871 etholwyd y Bwrdd Ysgol cyntaf ym Mhlwyf Llanllyfni. Cadeirydd: Parch. Wm. Hughes Coedmadog. Is-gadeirydd: Parch. Wm. Hughes, 'Rector Llanllyfni', Dr John Williams, Llwyn Onn, Dr Evan Roberts, Sea Vew (Gwyddfor), Hugh Jones Gelli Bach. Mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ebrill 24 1871 pasiwyd i anfon at awdurdodau addysg yn Llundain. etc. etc. [Daw'r ysgrif i ben yn y fan hon.]

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870

2018-07-14T15:25:47Z

Miriamlloydjones:

Pentref yn ardal Dyffryn Nantlle yw '''Pen-y-groes'''.

=== Hanes ===

Mae'r testun isod yn ddyfyniad allan o '''Hen Atgofion am Ben-y-groes''' gan [[Owen Owen]], Cartrefle, [[Tan'rallt]].''' (Daeth i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862.)

''I gael cip ar bentref Pen-y-groes pan oeddwn yn hogyn, awn am dro at:''

''"Yr Hen Dyrpaig"'', tolldy ar y brif ffordd (Tal-y-sarn), yn cael ei gadw gan hen wr a adwaenwn wrth yr enw Sion Dafydd y Tyrpaig. Gyferbyn â'r porth yr oedd dau gilbost mawr o lechfaen, a giat fawr led y ffordd, ac oddeutu iddynt droell i'r person unigol fynd trwodd. Telir toll ar bob march a cheffyl drol âi trwodd i godi arian i drwsio y ffordd.''

''Adeiladwyd yn 1867 dy tafarn gan J. Thomas y Park, a galwyd efo "[[Prince Llewelyn]]".''

''Y lle cyntaf wedyn yw "[[Llwyn y Fuches]]", buarth fferm bwysig i Robert Huws, "[[Stack Head Inn]]" (heddiw "Muriau Stores"). Nid oes dim yn aros heddiw yn y lle yma ond ychydig o'r coed, ac fe fyddent yn hel y gwartheg oddi tanynt yn yr haf i'w godro. (Y mae yr hen garreg farch i'w gweld heddiw yn Llwyn y Fuches).''

''Adeiladwyd '''Llwyn Onn''' gan Doctor John Williams yn 1869. (Gwelais fedd y Doctor ym mynwent Capel Helyg. GW). Yr oedd '''Llyn Hwyaid y fferm Llwyn y Fuches yn y fan lle y mae y fynedfa i Llwyn Onn (Nythfa''') a thy Hugh Williams a'r gadlas, lle y saif y tri thy cyntaf rhyngoch a Capel Wesla.''

Adeiladwyd '''y tai o Capel Wesla hyd at y Banc''' yn 1865-1867, y pump cyntaf gan Richard G. Pritchard, Garreg Wen a H.G. Pritchard, yna Robert Evans; Robert Williams a John Roberts. Roedd cae bychan oddi yno i brif-ffordd Llanllyfni i Gaernarfon, lle mae y Banc a'r Post Office heddiw. (Yr Hen Post Office oedd hwn. Y maent wedi adeiladu un newydd ar ol hynny. GW). Cawsant eu hadeiladu yn dy ac yn siop yn 1867 gan Owen Roberts.

'''Adeiladau'''
Ty Dr Ellis, Ivy House, Water Street yn 1836, gan Robert Williams;
Goat Hotel gan Methusalem Jones yn 1866;
Victoria Hotel gan H.J. Thomas yn 1867;
Tai ochor uchaf i'r Post, 1865-1866;
Prince of Wales gan J. Griffith, 1867;
County Road, R.G. Pritchard a Hugh Pritchard, 1864;
Robert Ellis, 1865 y chwech cyntaf.
Water Street, 1862, W. Herbert Jones a Owen Roberts, 1867.
'''Treddafydd''' Robert Williams 1835 "Sign Horse" Treddafydd a'r pedwar ty Evan Williams, 1835, Owen Roberts y Banc, 1870.

'''Yn y lle saif drws y Post Office (yr Hen Bost Office) yr oedd pistyll y pentref''', "Pistyll yr Inn", gwal o gerrig yn hanner cylch o'i amgylch, a rhyw chwech i saith troedfedd i mewn o'r brif-ffordd.

Nid oedd ar yr ochr chwith i'r ffordd '''o'r Tyrpaig i Ben-y-groes''' ond un ty,Hen Dy ffarm. Tynyweirglodd a chwalwyd gan Hugh Williams yn 1876, a chodwyd y pedwar ty sydd ar y chwith ar ei safle. Dilynai y ffordd Haearn Bach, a'r giatiau gwynion gan y ffordd. Gyferbyn a thy y diweddar Mrs Powell, County Road; yr oedd adwy yn y ffordd haearn bach, ac adwy a llidiart yn arwain i'r tir a alwyd yn "Cae yr Inn", safle pob syrcas, a phob sioe, a (man) cynnal y Cymanfaoedd.

Lley saif '''garage a thy a Siop Williams (Chemist heddiw)''' yr oedd sidings a gwely y ffordd haearn bach yn mynd i Gaernarfon.

Ar dalcen ty Williams (Dr. Owen, Dr. Jones a Dr. Ellis heddiw) yr oedd '''bwthyn bychan unto lle y trigai Evan a Sian Williams, perchennog y tai yma hyd at Ivy House, Water Street.''' Ar ochr ty Evan Williams yr oedd sied goed, a ffordd Haearn Bach yn arwain iddi. Dyma y fan y cludid cerrig (Ragia) o'r chwarel i wneud llechi ysgrifennu i ysgolion, diwydiant prysur y pryd hwnnw, yn ffactri Ty Gwyn, Engine y Doctor a Phont-y-Cim. Yr oedd yr hen sied yn fan cynnull cyfleus i Bentref Pen-y-groes yn yr hen amser, ac adnabyddid y lle tan yr enw 'Cwt Straeon'. Chwalwyd, ac adeiladwyd ty a siop Richard Williams, Butcher (Siop Chemist heddiw) gan ei dad yn 1874.

Yr oedd oddi yno i Siop Isa wedi ei hadeiladu gan un o'r enw Robert Williams yn 1836. (Hwn a adeiladodd Treddafydd hefyd).

Adeiladwyd '''siop Williams Gerlan''' yn 1844. (Siop Brian oedd hon ar y cyntaf) a thai oddi yno i lawr hyd siop ei chwaer, Miss Evans, rhwng 1863 a 1867 - Eldon House.

'''Stryd yr Wyddfa'''

Darfu i '''Etifeddiaeth Brynkir''' ffensio o'r Victoria i'r Goat, ffordd Snowdon St., a dim ond hynny. Buan yr oedd y polion wedi pydru a'r weirs ar chwalfa, a'r lle oedd i fod yn ffordd (Snowdon St.) yn domen o fwd, a'r lle yn ofnadwy pan yn gwlawio, fel nad oedd yn bosibl ei thramwy. (Snowdon Street oedd hon).

Wedi adeiladu '''y Farchnadfa (Hall newydd: Neuadd Goffa heddiw)''' cynhaliwyd 'Penny Readings' ynddi o dan arweiniad William Williams, Victoria Hotel, er mwyn cael arian er gwneud y ffordd. John Griffith ddarfu adeiladu yr ochor arall gyntaf y pryd hwnnw yn 'Prince of Wales' yn 1867.

Yn fuan ar ol agor y Railway i Afon Wen yr adeiladwyd ''''''tai y Station'''''' i gyd.

'''Y tai o'r Post i fyny,''' hyd at dai William Parry Ceision, y deuddeg ty cyntaf o dai William Parry, gan Richard Williams, Teiliwr, yn 1867. (Bethel Terrace heddiw).

Ffrwd Garreg Wen a'r Brynkir Arms yn 1837.

'''Treddafydd yn cyrraedd hyd yr hen Cross Street''', wedi ei hadeiladu gan Robert Williams (Teiliwr?) yn 1836, ar brydles am £10 ground rent.

'''Rhwng Cross Street a Chapel Soar''' roedd tri thy a alwyd Tan-y-ffordd a rhediad ar ffordd i lawr at yr hen dai wedi ei balmantu â cherrig. Adeiladwyd darn newydd yn ei ffrynt yn 1868 i'w gwneud fel y mae heddiw. Y mae ffenestr gweithdy William Roberts y Clocsiwr yn aros yn nhalcen hen dy '''Huw Larson y Saer'''. Hen lanc o saer coed a'i weithdy ar yr hen ffordd, yn nghefn Siop Beehive, dyn hynod ar lawer cyfri. Cofiaf amdano yn gwneud beic bren ac yn reidio o Ben-y-groes i Lanllyfni. Aeth oddi yma i Awstralia i chwilio am aur yng ngwely rhyw afon yno. Byddai ei weithdy yn lle diddorol iawn yn hirnos gaeaf. Honai y gallai olrhain rhyw fodau i'r gweithdy, heblaw dynion. Yr oedd ei weithdy yn weithdy, cegin ac ystafell gysgu. Dyna ei unig gartref, a'i bartner oedd mwnci castiog yn rhwym wrth rai o'r coed yn yr iard. Byddem yn aflonyddu arno, gan ofalu cadw hyd y chain i ffwrdd.

'''O Capel Soar i'r ffordd sydd yn arwain i'r Station''' yr oedd amryw o hen fythynnod wedi eu codi heb unrhyw drefn na rheol. Yr oedd un a enwyd "Y Gegin" a'i wyneb at Dreddafydd, un arall, y "Castle" a'i dalcen i'r ffordd. Cofiaf am David Roberts, taid D.J. Roberts, Beehive, yn eu chwalu ac yn adeiladu y tri thy presennol yn 1866. Ty arall oedd yno yn wynebu at Llanllyfni, o'r enw Tyn-yr-ardd, cartref tad William Jones, Glan Llyfnwy. (Yr hen fythynnod uchod oedd y rhai cyntaf a adeiladwyd yn Pen-y-groes, yn ol hen fap a welais yng Nghaernarfon, heblaw y rhai yn Llwyn y fuches, am y flwyddyn 1829. G.W.)

'''Trown i gyfeiriad y Station'''. Yn iard yr Efail Uchaf yr oedd tri ty, dau dy dwbl isel, cegin a siambr, ar y trydydd a llofft arno. Galwem ef yn Ty Doli [ Felly galwyd Allt Doli]. A gefail William Dafydd yn gwynebu am yr Efail.

Nid oedd yr un ty wedi hynny nes cyrraedd Gafael-Lwyd Bach, neu fferm Tan-y-Bryn. Clawdd drain uchel oedd ar y llaw dde, a chlawdd pridd yr ochr arall.

Yr oedd yr hen ffordd o Dal-y-sarn, heibio Pant-du, ac i Bontllyfni, yn croesi Railway a thrwy gwr iard Pritchard Bros. Y Railway a wnaeth y ffordd ar y dde, a thros y Bont Station bresennol.

Y Prince of Wales oedd y ty nesaf am flynyddoedd lawer. Tir oedd y lle y saif West End yn awr. Yr oedd bryn o'r enw "Bryn Herbert" (Cutting heddiw). Cariwyd ef i ffwrdd i wneud ffordd haearn Nantlle. Gwnaethasant ffordd haearn trwy (lle y mae C.W.S. y ffermwyr heddiw) trwy y llain tir, sydd cyd-rhwng y ddwy ffordd gan godi i lefel tai West End. Byddwn yn galw yn aml i weled navies yn cario i ffwrdd y Bryn (cutting heddiw)

Lle pwysig yn hanes Pen-y-groes oedd y Stag's Head Inn. Roedd pumb o weision yno, a Huw Roberts, y ddau fab ar y fferm, a dwy neu dair o forwynion bob amser. Pump o Borthmyn bron bob amser o gwmpas y ty. A phob cerbyd yn aros am yr Inn i gael llith i'r cyffylau, a phob ceffyl yn aros yn yr Inn i gael llith i'r ceffylau, a Coach Daniel, oedd yn rhedeg o Gaernarfon i Porthmadog.

Pan yn sefyll wrth ddrws fy nghartref, cawsech weld y ''runs'' y ffordd Haearn Bach, yn pasio o'r chwaerli i Caernarfon. Ar draws y ffordd oedd dwy goeden fawr o flaen ty (Dr Ellis heddiw) wedi tyfu yn bont fawr dros y ffordd, Warehouse y Railway ar y dde (wedi hynny Iard Pitar, masnachwr glo). (Lôn Pitar heddiw).

== Addysg ==

'''Addysg Ddyddiol ym Mhen-y-groes pan oeddwn yn hogyn''' (gan Owen Owen, Cartrefle, Tanrallt)

Deuthum gyntaf i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862. Trigai fy rhieni yn Water Street, y drws nesaf i "Ivy House" - yr ochr isaf : "I fyd amser i fodoli." Y drws nesaf inni trigai brawd a chwaer o'r enw Thomas ac Ellen Jones. Yr unig bostman cyd-rhwng Pen-y-groes a Drws-y-Coed oedd y brawd. Yna, yr ochr isaf iddynt hwy yr oedd Croglofft a dwy dd&oucirc; yn cau ar y gwagle oddi tani, oedd i'w defnyddio yn fynedfa i gefn yr holl o'r tai o "Ivy House" i lawr Water Street, Pen-y-groes.

Yn y groglofft yma trigai hen wr gyda'i ferch. Adwaenwn ef wrth yr enw Thomas Jones y Cobler: hen wr bychan o gorff, pryd tywyll o groen, gwisgai spectol a ffedog ledr a blew oamgylch ei wyneb o glust i glust. Byddai yn darlithio yn aml ar ddirwest, bnawn Sul, yn yr Entry a mynychai Capel Soar.

'''Yn yr hen groglofft yma y cefais i y syniad cyntaf am unrhyw fath o ysgol ddyddiol''', yn cael ei chadw gan ferch yr hen gobler (yn Water StreetO. Yr oeddwn i yn rhy fychan i fynd i'r ysgol yn yr hen lofft, ond cofiaf yn dda yr ymlwybrwn o gwmpas trigolion y llofft, dan yr argraff ei fod yn lle go bwysig. '''Credaf y byddai yn ceisio gan yr ychydig fechgyn fyddai yno gael rhyw gychwyn ar ddarllen a rhifyddiaeth.''' Yr wyf yn meddwl na fyddai yno ddim yn y prydnawn ond '''ceisio cael cychwyn ar y genethod gyda gweu a gwnio a rhywbeth a alwent, os wyf yn cofio yn iawn, yn sampler'''.

Mesurai yr hen lofft rhyw 8 llath o hyd ac oddeutu 8 droedfedd o led. A rhaid oedd i'r hen lofft fod yn ystafell cysgu, gweithdy, cegin a llofft.

Cadwai ysgol, cyn dod i lawr i'r Hen Lofft, yn y ty lle y mae y diweddar Mr Thomas W. Griffith yn trigiannu ym Methel Terrace. (Hon oedd '''yr ysgol gyntaf o'i bath ym Mhen-y-groes (oddeutu 1857).
'''

'''Y drydedd ysgol wyf yn ei gofio''' cyn agor y "College" mawr yn Ysgol yr Hall Newydd (Farchnadfa) '''oedd Seler Siop Olwen (heddiw Waterloo House).''' Hen wr goes bren gadwai honno, a chofiaf am y plant yn eistedd ar y steps, arweiniai o'r Seler i'r ffordd fawr.

Yn y cyfnod yma daeth newid go fawr ar bethau ym Mhen-y-groes. Daeth llu o ''navies'' i'r ardal gan ddweud "pob bryn a ostyngir a phob pant a godir: rhaid gwastadhau lle i'r Rheilffordd i gario march tân i Afon Wen, a dyddiau diddorol Coach fawr Daniel Parry (y ''Four in Hand'') a redai o Gaernarfon i Porthmadog i ddirwyn i ben, a'i rhifo ymhlith y pethau a fu, ac oes ffordd Haearn Bach, oedd yn cludo llechi Dyffryn Nantlle trwy ganol pentref Pen-y-groes i beidio â bod yn fuan wedyn.

Wedi agor y Railway i Afon Wen daeth Pen-y-groes yn lle canolig, cyfleus, a bu cwrs o adeiladu yma. A darfu i Etifeddiaeth Brynkir adeiladu Neuadd farchnad yma er mwyn cynnal marchnad yn y lle ar y Sadwrn. Pedwar mur cerrig, wyth ffenestr, tri drws a dau dwll du (Heddiw yn Memorial Hall, Pen-y-groes). Trefnwyd ychydig fyrddau at wasanaeth y Masnachdy o'i mewn.

A chan nad oedd o unrhyw wasanaeth ar y Sadwrn darfu i hen wr, adwaenem wrth yr enw William Jones y Scwl, ddechrau cadw ysgol ynddi, a phob plentyn i ofalu am ei daliad o geiniog yr wythnos bob bore Llun, a dyna yr ysgol yr euthum i gyntaf i geisio dysgu bod un ac un yn gwneud dau, a dau a dau yn bedwar.

Dim math o fainc, stô na chadair, dim ond hen fyrddau'r farchnad ar gyfer y llechau ["a'r copi"] a rhaid oedd prynu popeth angenrheidiol i fynd i'r ysgol. Y llechen a'r garreg nadd oedd fy angen i yr wythnos gyntaf. Ond daeth gorchymyn fod ymorol am botel inc, ysgrif-bin a chopi ceiniog o Siop G. Lewis, llyfrwerthwr, at yr wythnos ddilynol.

Cofiaf yn dda y bore Llun hwnnw, daeth yr amser ysgol a minnau yn brin i wneud y "full Kit" i fyny. Ac meddai Mam:
"Rhed dros y ffordd at Ellen Jones (wedi hynny mam i Herbert Jones a Thomas Herbert Jones) i edrych a gei un ganddi."
Croesais y ffordd, curais y ddô a agordd Ellen Jones. Dywedais fy neges a'm cwyn, dan orchymyn fy mam. Gwenodd a chiliodd i'r ty. (Un garedig iawn oedd Ellen Jones. Diolch am gychwyn fy nhaith yn ei hymyl hi).

Yn y man agorodd drws y parlwr a daeth Mr Owen Parry ataf. (Hwn oedd Clerc cyntaf y Railway Station ym Mhen-y-groes a'r clerc diweddaf ar y ffordd Haearn Bach ym Mhen-y-groes). Yn siriol estynnodd imi flwch bychan, a chwe ysgrifbin newydd melyn crand ynddo. Begio un a chael chwech, a dyna ddiolch, a rhedeg, a dyna lawenydd dydd y pethau bychain. A dyna weithred nad a yn angof tra bo nyddiau i yn bod. Collais Mr Owen Parry ond deallais mai i Langefni yr aeth o Ben-y-groes. Mae yn siwr ei fod yn y Nefoedd bellach. Caredigrwydd i un o'r rhai bychan hyn ydyw y briffordd sydd yn arwain i "Grand Entrance y Nefoedd".

Gwialen ni welais yn ysgol yr ''Hall'' Pen-y-groes, na churo na tharo. Cosb trosedd gyffredin fyddai sefyll ar ei draed ar ben un o'r hen fyrddau cig, a throsedd go fawr: hanner diwrnod yn y twll du.

Wedi ychydig fisoedd, pan cyd-rhwng 7 ac 8 oed, cefais waith i gario Post i chwarel Tanrallt, a dyna ddiwedd imi ar ysgol yr ''''Hall'''', Pen-y-groes. Credaf i'r hen wr William Jones gael ei alw gartref oddi wrth ei waith, ei adfyd a'i ychydig geiniogau, gan blant Pen-y-groes yn hen ysgol yr ''Hall''. Gadawaf ef gan obeithio y caiff fwynhau gwynfyd.

Daeth dyn ieuanc o'r enw Rowlands i gario yr ysgol ymlaen hyd nes y daeth y Bwrdd Ysgol ac yr adeiladwyd y rhannau cyntaf o Ysgol y Cyngor Pen-y-groes. Cofiaf yn dda fynd iddi y bore cyntaf (Ionawr 1af 1873) yr agorwyd hi, ond byr fu y cyfnod nad oeddwn yn ôl yn y chwarel.

Yr ysgolfeistr cyntaf dan y Bwrdd Ysgol oedd un Mr Thomas Williams: dyn bychan, glâ goleu o bryd, dyn caredig, 'ysgolfeistr da', ymdrechgar.

Meistres y Babanod oedd Miss Nicolas; Athrawes Miss C. Williams, chwaer yr ysgolfeistr, hefyd bachgen tal pryd tywyll o'r enw Mr Roberts, a John R. Griffith, Garreg Wen, a Miss Laura Jones, Bethel Terrace.

Dechreuodd Mr Roberts gadw ysgol yn yr Hall Newydd yn y flwyddyn 1871, yn bump ar hugain oed.

Cyfartaledd y plant hyd ddiwedd 1871 oedd 80. Talent 2 geiniog yr wythnoas erbyn hyn. A chaniatau iddynt dalu i gyd, nid oedd hynny ond 13/4c yr wythnos. Cadwodd yr ysgol yr Hall i fynd hyd agoriad Ysgol y Cyngor.

Yn Mawrth 1af 1871 etholwyd y Bwrdd Ysgol cyntaf ym Mhlwyf Llanllyfni. Cadeirydd: Parch. Wm. Hughes Coedmadog. Is-gadeirydd: Parch. Wm. Hughes, 'Rector Llanllyfni', Dr John Williams, Llwyn Onn, Dr Evan Roberts, Sea Vew (Gwyddfor), Hugh Jones Gelli Bach. Mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ebrill 24 1871 pasiwyd i anfon at awdurdodau addysg yn Llundain. etc. etc. [Daw'r ysgrif i ben yn y fan hon.]

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Swyddfa Post Llanwnda

2018-07-14T15:12:50Z

Miriamlloydjones:

Kate Roberts

2018-07-13T13:07:51Z

Miriamlloydjones:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn [[Rhosgadfan]] ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a [[Morris T. Williams]] yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ''Traed mewn Cyffion'', ''Y Byw sy’n Cysgu'' a ''Te yn y Grug''. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960.<ref>Roberts, Kate "Y Lôn Wen" (Dinbych, 1960).</ref> Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]</ref> Roedd Kate Roberts hefyd yn genedlaetholwr Cymreig<ref>[http://yba.llgc.org.uk/cy/c10-ROBE-KAT-1891.html?query=Kate+Roberts&field=name Cofnod ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol]</ref>.
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|de|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

Cyflwynodd ei hen gartref, a oedd wedi mynd i gyflwr sâl, i'r genedl. Trowyd yr adeilad yn "furddyn rheoledig", gan dynnu ei do, plaster mewnol a choediach. Yn ddiweddarach, cafwyd grantiau ac yn dilyn ymdrech leol a arweiniwyd gan (ymysg eraill), [[Dewi Tomos]], fe adferwyd y tŷ i'w hen gyflwr ac ychwanegwyd ystafell ddarlithio gan ei agor i'r cyhoedd. Gan nad oedd agor rheolaidd yn llwyddiant, rhoddwyd rheolaeth y lle yn nwylo CADW, a gellir ymweld â'r safle trwy drefnu ymlaen llaw.<ref>[http://cadw.gov.wales/daysout/CaerGors/visitorinformation?skip=1&lang=cy Gwefan CADW - Cae'r Gors]; [http://www.caergors.org/katecef.html Gwefan Cae'r Gors]</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Merched]]

Delwedd:Melin Wlan.jpg

2018-07-12T15:16:04Z

Miriamlloydjones:

Delwedd:Libanus.jpg

2018-07-12T15:13:17Z

Miriamlloydjones:

Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870

2018-06-02T15:55:51Z

Miriamlloydjones:

Pentref yn ardal Dyffryn Nantlle yw '''Pen-y-groes'''.

== Hanes ==

'''Hen Atgofion am Ben-y-groes gan Owen Owen, Cartrefle, Tanrallt.''' [Daeth i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862.]

I gael cip ar bentref Pen-y-groes pan oeddwn yn hogyn, awn am dro at:

'''Yr Hen Dyrpaig''', Tolldy ar y brif ffordd (Tal-y-sarn), yn cael ei gadw gan hen wr a adwaenwn wrth yr enw Sion Dafydd y Tyrpaig. Gyferbyn â'r porth yr oedd dau gilbost mawr o lechfaen, a giat fawr led y ffordd, ac oddeutu iddynt droell i'r person unigol fynd trwodd. Telir toll ar bob march a cheffyl drol âi trwodd i godi arian i drwsio y ffordd.

Adeiladwyd yn 1867 dy tafarn gan J. Thomas y Park, a galwyd efo "'''Prince Llewelyn'''".

Y lle cyntaf wedyn yw '''Llwyn y Fuches''', buarth fferm bwysig i Robert Huws, "''Stack Head Inn''" (heddiw ''Muriau Stores'').Nid oes dim yn aros heddiw yn y lle yma ond ychydig o'r coed, ac fe fyddent yn hel y gwartheg oddi tanynt yn yr haf i'w godro. (Y mae yr hen garreg farch i'w gweld heddiw yn Llwyn y Fuches.GW)

Adeiladwyd '''Llwyn Onn''' gan Doctor John Williams yn 1869. (Gwelais fedd y Doctor ym mynwent Capel Helyg. GW). Yr oedd '''Llyn Hwyaid y fferm Llwyn y Fuches yn y fan lle y mae y fynedfa i Llwyn Onn (Nythfa''') a thy Hugh Williams a'r gadlas, lle y saif y tri thy cyntaf rhyngoch a Capel Wesla.

Adeiladwyd '''y tai o Capel Wesla hyd at y Banc''' yn 1865-1867, y pump cyntaf gan Richard G. Pritchard, Garreg Wen a H.G. Pritchard, yna Robert Evans; Robert Williams a John Roberts. Roedd cae bychan oddi yno i brif-ffordd Llanllyfni i Gaernarfon, lle mae y Banc a'r Post Office heddiw. (Yr Hen Post Office oedd hwn. Y maent wedi adeiladu un newydd ar ol hynny. GW). Cawsant eu hadeiladu yn dy ac yn siop yn 1867 gan Owen Roberts.

'''Adeiladau'''
Ty Dr Ellis, Ivy House, Water Street yn 1836, gan Robert Williams;
Goat Hotel gan Methusalem Jones yn 1866;
Victoria Hotel gan H.J. Thomas yn 1867;
Tai ochor uchaf i'r Post, 1865-1866;
Prince of Wales gan J. Griffith, 1867;
County Road, R.G. Pritchard a Hugh Pritchard, 1864;
Robert Ellis, 1865 y chwech cyntaf.
Water Street, 1862, W. Herbert Jones a Owen Roberts, 1867.
'''Treddafydd''' Robert Williams 1835 "Sign Horse" Treddafydd a'r pedwar ty Evan Williams, 1835, Owen Roberts y Banc, 1870.

'''Yn y lle saif drws y Post Office (yr Hen Bost Office) yr oedd pistyll y pentref''', "Pistyll yr Inn", gwal o gerrig yn hanner cylch o'i amgylch, a rhyw chwech i saith troedfedd i mewn o'r brif-ffordd.

Nid oedd ar yr ochr chwith i'r ffordd '''o'r Tyrpaig i Ben-y-groes''' ond un ty,Hen Dy ffarm. Tynyweirglodd a chwalwyd gan Hugh Williams yn 1876, a chodwyd y pedwar ty sydd ar y chwith ar ei safle. Dilynai y ffordd Haearn Bach, a'r giatiau gwynion gan y ffordd. Gyferbyn a thy y diweddar Mrs Powell, County Road; yr oedd adwy yn y ffordd haearn bach, ac adwy a llidiart yn arwain i'r tir a alwyd yn "Cae yr Inn", safle pob syrcas, a phob sioe, a (man) cynnal y Cymanfaoedd.

Lley saif '''garage a thy a Siop Williams (Chemist heddiw)''' yr oedd sidings a gwely y ffordd haearn bach yn mynd i Gaernarfon.

Ar dalcen ty Williams (Dr. Owen, Dr. Jones a Dr. Ellis heddiw) yr oedd '''bwthyn bychan unto lle y trigai Evan a Sian Williams, perchennog y tai yma hyd at Ivy House, Water Street.''' Ar ochr ty Evan Williams yr oedd sied goed, a ffordd Haearn Bach yn arwain iddi. Dyma y fan y cludid cerrig (Ragia) o'r chwarel i wneud llechi ysgrifennu i ysgolion, diwydiant prysur y pryd hwnnw, yn ffactri Ty Gwyn, Engine y Doctor a Phont-y-Cim. Yr oedd yr hen sied yn fan cynnull cyfleus i Bentref Pen-y-groes yn yr hen amser, ac adnabyddid y lle tan yr enw 'Cwt Straeon'. Chwalwyd, ac adeiladwyd ty a siop Richard Williams, Butcher (Siop Chemist heddiw) gan ei dad yn 1874.

Yr oedd oddi yno i Siop Isa wedi ei hadeiladu gan un o'r enw Robert Williams yn 1836. (Hwn a adeiladodd Treddafydd hefyd).

Adeiladwyd '''siop Williams Gerlan''' yn 1844. (Siop Brian oedd hon ar y cyntaf) a thai oddi yno i lawr hyd siop ei chwaer, Miss Evans, rhwng 1863 a 1867 - Eldon House.

'''Stryd yr Wyddfa'''

Darfu i '''Etifeddiaeth Brynkir''' ffensio o'r Victoria i'r Goat, ffordd Snowdon St., a dim ond hynny. Buan yr oedd y polion wedi pydru a'r weirs ar chwalfa, a'r lle oedd i fod yn ffordd (Snowdon St.) yn domen o fwd, a'r lle yn ofnadwy pan yn gwlawio, fel nad oedd yn bosibl ei thramwy. (Snowdon Street oedd hon).

Wedi adeiladu '''y Farchnadfa (Hall newydd: Neuadd Goffa heddiw)''' cynhaliwyd 'Penny Readings' ynddi o dan arweiniad William Williams, Victoria Hotel, er mwyn cael arian er gwneud y ffordd. John Griffith ddarfu adeiladu yr ochor arall gyntaf y pryd hwnnw yn 'Prince of Wales' yn 1867.

Yn fuan ar ol agor y Railway i Afon Wen yr adeiladwyd ''''''tai y Station'''''' i gyd.

'''Y tai o'r Post i fyny,''' hyd at dai William Parry Ceision, y deuddeg ty cyntaf o dai William Parry, gan Richard Williams, Teiliwr, yn 1867. (Bethel Terrace heddiw).

Ffrwd Garreg Wen a'r Brynkir Arms yn 1837.

'''Treddafydd yn cyrraedd hyd yr hen Cross Street''', wedi ei hadeiladu gan Robert Williams (Teiliwr?) yn 1836, ar brydles am £10 ground rent.

'''Rhwng Cross Street a Chapel Soar''' roedd tri thy a alwyd Tan-y-ffordd a rhediad ar ffordd i lawr at yr hen dai wedi ei balmantu â cherrig. Adeiladwyd darn newydd yn ei ffrynt yn 1868 i'w gwneud fel y mae heddiw. Y mae ffenestr gweithdy William Roberts y Clocsiwr yn aros yn nhalcen hen dy '''Huw Larson y Saer'''. Hen lanc o saer coed a'i weithdy ar yr hen ffordd, yn nghefn Siop Beehive, dyn hynod ar lawer cyfri. Cofiaf amdano yn gwneud beic bren ac yn reidio o Ben-y-groes i Lanllyfni. Aeth oddi yma i Awstralia i chwilio am aur yng ngwely rhyw afon yno. Byddai ei weithdy yn lle diddorol iawn yn hirnos gaeaf. Honai y gallai olrhain rhyw fodau i'r gweithdy, heblaw dynion. Yr oedd ei weithdy yn weithdy, cegin ac ystafell gysgu. Dyna ei unig gartref, a'i bartner oedd mwnci castiog yn rhwym wrth rai o'r coed yn yr iard. Byddem yn aflonyddu arno, gan ofalu cadw hyd y chain i ffwrdd.

'''O Capel Soar i'r ffordd sydd yn arwain i'r Station''' yr oedd amryw o hen fythynnod wedi eu codi heb unrhyw drefn na rheol. Yr oedd un a enwyd "Y Gegin" a'i wyneb at Dreddafydd, un arall, y "Castle" a'i dalcen i'r ffordd. Cofiaf am David Roberts, taid D.J. Roberts, Beehive, yn eu chwalu ac yn adeiladu y tri thy presennol yn 1866. Ty arall oedd yno yn wynebu at Llanllyfni, o'r enw Tyn-yr-ardd, cartref tad William Jones, Glan Llyfnwy. (Yr hen fythynnod uchod oedd y rhai cyntaf a adeiladwyd yn Pen-y-groes, yn ol hen fap a welais yng Nghaernarfon, heblaw y rhai yn Llwyn y fuches, am y flwyddyn 1829. G.W.)

'''Trown i gyfeiriad y Station'''. Yn iard yr Efail Uchaf yr oedd tri ty, dau dy dwbl isel, cegin a siambr, ar y trydydd a llofft arno. Galwem ef yn Ty Doli [ Felly galwyd Allt Doli]. A gefail William Dafydd yn gwynebu am yr Efail.

Nid oedd yr un ty wedi hynny nes cyrraedd Gafael-Lwyd Bach, neu fferm Tan-y-Bryn. Clawdd drain uchel oedd ar y llaw dde, a chlawdd pridd yr ochr arall.

Yr oedd yr hen ffordd o Dal-y-sarn, heibio Pant-du, ac i Bontllyfni, yn croesi Railway a thrwy gwr iard Pritchard Bros. Y Railway a wnaeth y ffordd ar y dde, a thros y Bont Station bresennol.

Y Prince of Wales oedd y ty nesaf am flynyddoedd lawer. Tir oedd y lle y saif West End yn awr. Yr oedd bryn o'r enw "Bryn Herbert" (Cutting heddiw). Cariwyd ef i ffwrdd i wneud ffordd haearn Nantlle. Gwnaethasant ffordd haearn trwy (lle y mae C.W.S. y ffermwyr heddiw) trwy y llain tir, sydd cyd-rhwng y ddwy ffordd gan godi i lefel tai West End. Byddwn yn galw yn aml i weled navies yn cario i ffwrdd y Bryn (cutting heddiw)

Lle pwysig yn hanes Pen-y-groes oedd y Stag's Head Inn. Roedd pumb o weision yno, a Huw Roberts, y ddau fab ar y fferm, a dwy neu dair o forwynion bob amser. Pump o Borthmyn bron bob amser o gwmpas y ty. A phob cerbyd yn aros am yr Inn i gael llith i'r cyffylau, a phob ceffyl yn aros yn yr Inn i gael llith i'r ceffylau, a Coach Daniel, oedd yn rhedeg o Gaernarfon i Porthmadog.

Pan yn sefyll wrth ddrws fy nghartref, cawsech weld y ''runs'' y ffordd Haearn Bach, yn pasio o'r chwaerli i Caernarfon. Ar draws y ffordd oedd dwy goeden fawr o flaen ty (Dr Ellis heddiw) wedi tyfu yn bont fawr dros y ffordd, Warehouse y Railway ar y dde (wedi hynny Iard Pitar, masnachwr glo). (Lôn Pitar heddiw).

== Addysg ==

'''Addysg Ddyddiol ym Mhen-y-groes pan oeddwn yn hogyn''' (gan Owen Owen, Cartrefle, Tanrallt)

Deuthum gyntaf i Ben-y-groes yn nechrau Awst 1862. Trigai fy rhieni yn Water Street, y drws nesaf i "Ivy House" - yr ochr isaf : "I fyd amser i fodoli." Y drws nesaf inni trigai brawd a chwaer o'r enw Thomas ac Ellen Jones. Yr unig bostman cyd-rhwng Pen-y-groes a Drws-y-Coed oedd y brawd. Yna, yr ochr isaf iddynt hwy yr oedd Croglofft a dwy dd&oucirc; yn cau ar y gwagle oddi tani, oedd i'w defnyddio yn fynedfa i gefn yr holl o'r tai o "Ivy House" i lawr Water Street, Pen-y-groes.

Yn y groglofft yma trigai hen wr gyda'i ferch. Adwaenwn ef wrth yr enw Thomas Jones y Cobler: hen wr bychan o gorff, pryd tywyll o groen, gwisgai spectol a ffedog ledr a blew oamgylch ei wyneb o glust i glust. Byddai yn darlithio yn aml ar ddirwest, bnawn Sul, yn yr Entry a mynychai Capel Soar.

'''Yn yr hen groglofft yma y cefais i y syniad cyntaf am unrhyw fath o ysgol ddyddiol''', yn cael ei chadw gan ferch yr hen gobler (yn Water StreetO. Yr oeddwn i yn rhy fychan i fynd i'r ysgol yn yr hen lofft, ond cofiaf yn dda yr ymlwybrwn o gwmpas trigolion y llofft, dan yr argraff ei fod yn lle go bwysig. '''Credaf y byddai yn ceisio gan yr ychydig fechgyn fyddai yno gael rhyw gychwyn ar ddarllen a rhifyddiaeth.''' Yr wyf yn meddwl na fyddai yno ddim yn y prydnawn ond '''ceisio cael cychwyn ar y genethod gyda gweu a gwnio a rhywbeth a alwent, os wyf yn cofio yn iawn, yn sampler'''.

Mesurai yr hen lofft rhyw 8 llath o hyd ac oddeutu 8 droedfedd o led. A rhaid oedd i'r hen lofft fod yn ystafell cysgu, gweithdy, cegin a llofft.

Cadwai ysgol, cyn dod i lawr i'r Hen Lofft, yn y ty lle y mae y diweddar Mr Thomas W. Griffith yn trigiannu ym Methel Terrace. (Hon oedd '''yr ysgol gyntaf o'i bath ym Mhen-y-groes (oddeutu 1857).
'''

'''Y drydedd ysgol wyf yn ei gofio''' cyn agor y "College" mawr yn Ysgol yr Hall Newydd (Farchnadfa) '''oedd Seler Siop Olwen (heddiw Waterloo House).''' Hen wr goes bren gadwai honno, a chofiaf am y plant yn eistedd ar y steps, arweiniai o'r Seler i'r ffordd fawr.

Yn y cyfnod yma daeth newid go fawr ar bethau ym Mhen-y-groes. Daeth llu o ''navies'' i'r ardal gan ddweud "pob bryn a ostyngir a phob pant a godir: rhaid gwastadhau lle i'r Rheilffordd i gario march tân i Afon Wen, a dyddiau diddorol Coach fawr Daniel Parry (y ''Four in Hand'') a redai o Gaernarfon i Porthmadog i ddirwyn i ben, a'i rhifo ymhlith y pethau a fu, ac oes ffordd Haearn Bach, oedd yn cludo llechi Dyffryn Nantlle trwy ganol pentref Pen-y-groes i beidio â bod yn fuan wedyn.

Wedi agor y Railway i Afon Wen daeth Pen-y-groes yn lle canolig, cyfleus, a bu cwrs o adeiladu yma. A darfu i Etifeddiaeth Brynkir adeiladu Neuadd farchnad yma er mwyn cynnal marchnad yn y lle ar y Sadwrn. Pedwar mur cerrig, wyth ffenestr, tri drws a dau dwll du (Heddiw yn Memorial Hall, Pen-y-groes). Trefnwyd ychydig fyrddau at wasanaeth y Masnachdy o'i mewn.

A chan nad oedd o unrhyw wasanaeth ar y Sadwrn darfu i hen wr, adwaenem wrth yr enw William Jones y Scwl, ddechrau cadw ysgol ynddi, a phob plentyn i ofalu am ei daliad o geiniog yr wythnos bob bore Llun, a dyna yr ysgol yr euthum i gyntaf i geisio dysgu bod un ac un yn gwneud dau, a dau a dau yn bedwar.

Dim math o fainc, stô na chadair, dim ond hen fyrddau'r farchnad ar gyfer y llechau ["a'r copi"] a rhaid oedd prynu popeth angenrheidiol i fynd i'r ysgol. Y llechen a'r garreg nadd oedd fy angen i yr wythnos gyntaf. Ond daeth gorchymyn fod ymorol am botel inc, ysgrif-bin a chopi ceiniog o Siop G. Lewis, llyfrwerthwr, at yr wythnos ddilynol.

Cofiaf yn dda y bore Llun hwnnw, daeth yr amser ysgol a minnau yn brin i wneud y "full Kit" i fyny. Ac meddai Mam:
"Rhed dros y ffordd at Ellen Jones (wedi hynny mam i Herbert Jones a Thomas Herbert Jones) i edrych a gei un ganddi."
Croesais y ffordd, curais y ddô a agordd Ellen Jones. Dywedais fy neges a'm cwyn, dan orchymyn fy mam. Gwenodd a chiliodd i'r ty. (Un garedig iawn oedd Ellen Jones. Diolch am gychwyn fy nhaith yn ei hymyl hi).

Yn y man agorodd drws y parlwr a daeth Mr Owen Parry ataf. (Hwn oedd Clerc cyntaf y Railway Station ym Mhen-y-groes a'r clerc diweddaf ar y ffordd Haearn Bach ym Mhen-y-groes). Yn siriol estynnodd imi flwch bychan, a chwe ysgrifbin newydd melyn crand ynddo. Begio un a chael chwech, a dyna ddiolch, a rhedeg, a dyna lawenydd dydd y pethau bychain. A dyna weithred nad a yn angof tra bo nyddiau i yn bod. Collais Mr Owen Parry ond deallais mai i Langefni yr aeth o Ben-y-groes. Mae yn siwr ei fod yn y Nefoedd bellach. Caredigrwydd i un o'r rhai bychan hyn ydyw y briffordd sydd yn arwain i "Grand Entrance y Nefoedd".

Gwialen ni welais yn ysgol yr ''Hall'' Pen-y-groes, na churo na tharo. Cosb trosedd gyffredin fyddai sefyll ar ei draed ar ben un o'r hen fyrddau cig, a throsedd go fawr: hanner diwrnod yn y twll du.

Wedi ychydig fisoedd, pan cyd-rhwng 7 ac 8 oed, cefais waith i gario Post i chwarel Tanrallt, a dyna ddiwedd imi ar ysgol yr ''''Hall'''', Pen-y-groes. Credaf i'r hen wr William Jones gael ei alw gartref oddi wrth ei waith, ei adfyd a'i ychydig geiniogau, gan blant Pen-y-groes yn hen ysgol yr ''Hall''. Gadawaf ef gan obeithio y caiff fwynhau gwynfyd.

Daeth dyn ieuanc o'r enw Rowlands i gario yr ysgol ymlaen hyd nes y daeth y Bwrdd Ysgol ac yr adeiladwyd y rhannau cyntaf o Ysgol y Cyngor Pen-y-groes. Cofiaf yn dda fynd iddi y bore cyntaf (Ionawr 1af 1873) yr agorwyd hi, ond byr fu y cyfnod nad oeddwn yn ôl yn y chwarel.

Yr ysgolfeistr cyntaf dan y Bwrdd Ysgol oedd un Mr Thomas Williams: dyn bychan, glâ goleu o bryd, dyn caredig, 'ysgolfeistr da', ymdrechgar.

Meistres y Babanod oedd Miss Nicolas; Athrawes Miss C. Williams, chwaer yr ysgolfeistr, hefyd bachgen tal pryd tywyll o'r enw Mr Roberts, a John R. Griffith, Garreg Wen, a Miss Laura Jones, Bethel Terrace.

Dechreuodd Mr Roberts gadw ysgol yn yr Hall Newydd yn y flwyddyn 1871, yn bump ar hugain oed.

Cyfartaledd y plant hyd ddiwedd 1871 oedd 80. Talent 2 geiniog yr wythnoas erbyn hyn. A chaniatau iddynt dalu i gyd, nid oedd hynny ond 13/4c yr wythnos. Cadwodd yr ysgol yr Hall i fynd hyd agoriad Ysgol y Cyngor.

Yn Mawrth 1af 1871 etholwyd y Bwrdd Ysgol cyntaf ym Mhlwyf Llanllyfni. Cadeirydd: Parch. Wm. Hughes Coedmadog. Is-gadeirydd: Parch. Wm. Hughes, 'Rector Llanllyfni', Dr John Williams, Llwyn Onn, Dr Evan Roberts, Sea Vew (Gwyddfor), Hugh Jones Gelli Bach. Mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ebrill 24 1871 pasiwyd i anfon at awdurdodau addysg yn Llundain. etc. etc. [Daw'r ysgrif i ben yn y fan hon.]

Capel Ramoth (B), Y Groeslon

2018-06-02T15:20:47Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '{{eginyn}} Capel y Bedyddwyr ym mhentref Y Groeslon yw '''Capel Ramoth, Y Groeslon (B)'''. Adeiladwyd y Capel o gwmpas 1872<ref>[http://www.coflein...'

{{eginyn}}

Capel y Bedyddwyr ym mhentref [[Y Groeslon]] yw '''Capel Ramoth, Y Groeslon (B)'''.

Adeiladwyd y Capel o gwmpas 1872<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6913/details/ramoth-welsh-baptist-church-groeslon Cofnod o Gapel Ramoth ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>, a lleolir hi ar Rhes Gladstone, yng nghanol y pentref<ref>[https://www.google.com/maps/@53.0785638,-4.2792253,3a,75y,45.95h,88.31t/data=!3m6!1e1!3m4!1sZEMxAPkqqP96Y6MnzuFImg!2e0!7i13312!8i6656?hl=en Lleoliad y Capel ar Google Maps]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]
[[Categori:Capeli]]

Capel Tal-y-sarn (A)

2018-06-02T15:12:34Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '{{eginyn}} Capel Annibynnol ym mhentref Tal-y-sarn yw '''Capel Tal-y-sarn (A)''', neu fel y gelwir hefyd '''Capel Annibynnol Seion, Tal-y-sarn'''....'

{{eginyn}}

Capel Annibynnol ym mhentref [[Tal-y-sarn]] yw '''Capel Tal-y-sarn (A)''', neu fel y gelwir hefyd '''Capel Annibynnol Seion, Tal-y-sarn'''.

Adeiladwyd y Capel o gwmpas 1802, a lleolir yr adeilad ar Lôn Coedmadog, Tal-y-sarn<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/7000/details/seion-welsh-independent-chapel-sion-cavour-street-talysarn Cofnod o'r Capel yma ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

Capel Soar (A), Pen-y-groes

2018-06-02T14:57:32Z

Miriamlloydjones:

{{eginyn}}

Capel Annibynnol ym mhentref [[Pen-y-groes]] yw '''Capel Soar, Pen-y-groes (A)'''.

Adeiladwyd y Capel tua 1836, a lleolwyd hi ar y Stryd Fawr, Pen-y-groes. Y pensaer oedd Thomas Thomas, Glandŵr, yr 'run a gynlluniodd [[Capel Saron, Llanwnda (A)]].
Tynnwyd y Capel i lawr yn yr 1980au, a bellach mae'r gwasanaethau yn cael eu cynnal yn y Festri<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/7001/details/soar-welsh-independent-chapel-high-street-pen-y-groes Cofnod o'r Capel yma ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

Capel Soar (A), Pen-y-groes

2018-06-02T14:57:18Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '{{eginyn}} Capel Annibynnol ym mhentref Pen-y-groes yw '''Capel Soar, Pen-y-groes (A)'''. Adeiladwyd y Capel tua 1836, a lleolwyd hi ar y Stryd Faw...'

Rhos-isaf

2018-06-02T14:39:49Z

Miriamlloydjones:

Mae '''Rhos-isaf''' yn bentref ym mhlwyf [[Llanwnda]] ar y lôn o [[Dinas|Ddinas]] neu Menai View i gyfeiriad [[Rhostryfan]]. Bu dau gapel yma, gan yr [[Capel Rhos-isaf (A)|Annibynnwyr]] a [[Capel Bethel (W), Rhos-isaf|Chapel Bethel]] y Wesleaid ond mae'r ddau wedi cau bellach. Mae mynwent sifil y gymuned, Mynwent Cefn-faes, ychydig y tu allan i'r pentref.

{{eginyn}}

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Capel Rhos-isaf (A)

2018-06-02T14:38:29Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel Annibynnol ym mhentref Rhos-isaf yw '''Capel Rhos-isaf'''. Adeiladwyd y Capel yma ar ddechrau'r bumed ganrif ar bymtheg. Erbyn 1998 roedd yn s...'

Capel Annibynnol ym mhentref [[Rhos-isaf]] yw '''Capel Rhos-isaf'''.

Adeiladwyd y Capel yma ar ddechrau'r bumed ganrif ar bymtheg. Erbyn 1998 roedd yn sefyll yn wag, ac yn 2011 cafodd ei throi mewn i dai newydd<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/11601/details/rhostryfan-chapel-rhos-isaf-rhostryfan Cofnod o'r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Kate Roberts

2018-05-23T16:54:47Z

Miriamlloydjones:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn [[Rhosgadfan]] ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a [[Morris T. Williams]] yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ''Traed mewn Cyffion'', ''Y Byw sy’n Cysgu'' a ''Te yn y Grug''. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960.<ref>Roberts, Kate "Y Lôn Wen" (Dinbych, 1960).</ref> Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]</ref> Roedd Kate Roberts hefyd yn genedlaetholwr Cymreig<ref>[http://yba.llgc.org.uk/cy/c10-ROBE-KAT-1891.html?query=Kate+Roberts&field=name Cofnod ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol]</ref>.
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|de|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

Cyflwynodd ei hen gartref, a oedd wedi mynd i gyflwr sâl, i'r genedl. Trowyd yr adeilad yn "furddyn rheoledig", gan dynnu ei do, plaster mewnol a choediach. Yn ddiweddarach, cafwyd grantiau ac yn dilyn ymdrech leol a arweiniwyd gan (ymysg eraill), [[Dewi Tomos]], fe adferwyd y tŷ i'w hen gyflwr ac ychwanegwyd ystafell ddarlithio gan ei agor i'r cyhoedd. Gan nad oedd agor rheolaidd yn llwyddiant, rhoddwyd rheolaeth y lle yn nwylo CADW, a gellir ymweld â'r safle trwy drefnu ymlaen llaw.<ref>[[http://cadw.gov.wales/daysout/CaerGors/visitorinformation?skip=1&lang=cy]]; [[http://www.caergors.org/katecef.html]]</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Merched]]

Kate Roberts

2018-05-23T16:23:24Z

Miriamlloydjones:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn [[Rhosgadfan]] ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a [[Morris T. Williams]] yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ''Traed mewn Cyffion'', ''Y Byw sy’n Cysgu'' a ''Te yn y Grug''. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960.<ref>Roberts, Kate "Y Lôn Wen" (Dinbych, 1960).</ref> Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]</ref> Roedd Kate Roberts hefyd yn genedlaetholwr Cymreig<ref>[http://yba.llgc.org.uk/cy/c10-ROBE-KAT-1891.html?query=Kate+Roberts&field=name Cofnod ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol]</ref>.
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|de|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

Cyflwynodd ei hen gartref, a oedd wedi mynd i gyflwr sâl, i'r genedl. Trowyd yr adeilad yn "furddyn rheoledig", gan dynnu ei do, plaster mewnol a choediach. Yn ddiweddarach, cafwyd grantiau ac yn dilyn ymdrech leol a arweiniwyd gan (ymysg eraill), [[Dewi Tomos]], fe adferwyd y tŷ i'w hen gyflwr ac ychwanegwyd ystafell ddarlithio gan ei agor i'r cyhoedd. Gan nad oedd agor rheolaidd yn llwyddiant, rhoddwyd rheolaeth y lle yn nwylo CADW, a gellir ymweld â'r safle trwy drefnu ymlaen llaw.<ref>[[http://cadw.gov.wales/daysout/CaerGors/visitorinformation?skip=1&lang=cy]]; [[http://www.caergors.org/katecef.html]]</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]
[[Categori:Pobl]]

Kate Roberts

2018-05-23T13:39:50Z

Miriamlloydjones:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn [[Rhosgadfan]] ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a [[Morris T. Williams]] yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ''Traed mewn Cyffion'', ''Y Byw sy’n Cysgu'' a ''Te yn y Grug''. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960.<ref>Roberts, Kate "Y Lôn Wen" (Dinbych, 1960).</ref> Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]</ref>
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|de|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

Cyflwynodd ei hen gartref, a oedd wedi mynd i gyflwr sâl, i'r genedl. Trowyd yr adeilad yn "furddyn rheoledig", gan dynnu ei do, plaster mewnol a choediach. Yn ddiweddarach, cafwyd grantiau ac yn dilyn ymdrech leol a arweiniwyd gan (ymysg eraill), [[Dewi Tomos]], fe adferwyd y tŷ i'w hen gyflwr ac ychwanegwyd ystafell ddarlithio gan ei agor i'r cyhoedd. Gan nad oedd agor rheolaidd yn llwyddiant, rhoddwyd rheolaeth y lle yn nwylo CADW, a gellir ymweld â'r safle trwy drefnu ymlaen llaw.<ref>[[http://cadw.gov.wales/daysout/CaerGors/visitorinformation?skip=1&lang=cy]]; [[http://www.caergors.org/katecef.html]]</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]
[[Categori:Pobl]]

Kate Roberts

2018-05-23T13:38:48Z

Miriamlloydjones:

Llenor oedd '''Catherine ‘Kate’ Roberts''' (1891-1985).

Ganwyd yn [[Rhosgadfan]] ar Chwefror 13 1891 i Owen Owen Roberts a Catherine Roberts. Mae hi’n adnabyddus iawn fel un o brif lenorion Cymru, ac yn nodedig am ei harddull arbennig a'i gallu i ymafael a phynciau sensitif am fywyd dosbarth gweithiol Cymreig yn y 20g. Priododd a [[Morris T. Williams]] yn 1928, a bu'r ddau yn rhedeg Gwasg Gee yn Ninbych yn ystod y 1930au. Rhai o’i nofelau mwyaf adnabyddus yw ''Traed mewn Cyffion'', ''Y Byw sy’n Cysgu'' a ''Te yn y Grug''. Cyhoeddodd ei hunangofiant ‘Y Lon Wen’ yn 1960.<ref>Roberts, Kate "Y Lôn Wen" (Dinbych, 1960).</ref> Derbyniodd doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1950, a derbyniodd ‘Fedal y Cymmrodorion yn 1961. Bu farw ar Ebrill 14, 1985.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s10-ROBE-KAT-1891.html?query=Catherine+Roberts&field=name ''Y Bywgraffiadur Arlein'', Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]</ref>
[[Delwedd:Cae'r Gors - the Kate Roberts Heritage Centre, Rhosgadfan - geograph.org.uk - 959903.jpg|bawd|de|"Cae'r Gors", Rhosgadfan.]]

Cyflwynodd ei hen gartref, a oedd wedi mynd i gyflwr sâl, i'r genedl. Trowyd yr adeilad yn "furddyn rheoledig", gan dynnu ei do, plaster mewnol a choediach. Yn ddiweddarach, cafwyd grantiau ac yn dilyn ymdrech leol a arweiniwyd gan (ymysg eraill), [[Dewi Tomos]], fe adferwyd y tŷ i'w hen gyflwr ac ychwanegwyd ystafell ddarlithio gan ei agor i'r cyhoedd. Gan nad oedd agor rheolaidd yn llwyddiant, rhoddwyd rheolaeth y lle yn nwylo CADW, a gellir ymweld â'r safle trwy drefnu ymlaen llaw.<ref>[[http://cadw.gov.wales/daysout/CaerGors/visitorinformation?skip=1&lang=cy]]; [[http://www.caergors.org/katecef.html]]</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Unigolion a Theuluoedd Adnabyddus]]

Y Bontnewydd

2018-05-23T13:37:01Z

Miriamlloydjones:

Pentref rhwng tref Caernarfon a [[Dinas]] yw'r '''Bontnewydd'''. Trwy ganol y pentref ceir y ffordd ''A487'', sy'n arwain at Bwllheli a Porthmadog. Serch yr enw, nid y bont bresennol a godwyd tua 1810 roddodd yr enw i'r pentref. Mae'r enw yn cyfeirio at y bont flaenorol dros [[Afon Gwyrfai]]. Mae'r bont bresennol yn dyddio a amser creu'r [[Ffyrdd Tyrpeg|ffordd dyrpeg]] trwy'r ardal.

Dim ond ychydig o dai teras, melin, bythynnod a ffermydd oedd yno ar un cyfnod, gyda nifer o dafarndai wedi eu dotio ar hyd y ffordd fawr. Yn ystod y 20g, codwyd dwy ystâd o dai cyngor a phedair o rai preifat, i gyd ar ochr Isgwyrfai i'r afon. Mae'n debygol fod llawer yn defnyddio'r Bontnewydd fel man aros tra roeddynt yn teithio o Ben Llŷn tua Chaernarfon.

Roedd y Bontnewydd yn cael ei rannu fel pentref rhwng plwyfi Llanbeblig (trefgordd Castellmai) a [[Llanwnda]] tan ddegawd olaf y 20g pan unwyd y ddwy ochr i ffurfio cymuned newydd yn cynnwys y pentref, Rhos Bach a phlwyf Llanfaglan, ynghyd â'r darn o blwyf Llanwnda yn cynnwys [[Plas Dinas]] hyd at [[Ffrwd Cau Du]].

{{eginyn}}

[[Categori: Pentrefi a threflannau]]

Y Bontnewydd

2018-05-23T13:34:47Z

Miriamlloydjones:

{| class="wikitable" border="1"
|-
! Y Bontnewydd
|-
| rhes 1, cell 1
| rhes 1, cell 2
| rhes 1, cell 3
|-
|}

Pentref rhwng tref Caernarfon a [[Dinas]] yw'r '''Bontnewydd'''. Trwy ganol y pentref ceir y ffordd ''A487'', sy'n arwain at Bwllheli a Porthmadog. Serch yr enw, nid y bont bresennol a godwyd tua 1810 roddodd yr enw i'r pentref. Mae'r enw yn cyfeirio at y bont flaenorol dros [[Afon Gwyrfai]]. Mae'r bont bresennol yn dyddio a amser creu'r [[Ffyrdd Tyrpeg|ffordd dyrpeg]] trwy'r ardal.

Dim ond ychydig o dai teras, melin, bythynnod a ffermydd oedd yno ar un cyfnod, gyda nifer o dafarndai wedi eu dotio ar hyd y ffordd fawr. Yn ystod y 20g, codwyd dwy ystâd o dai cyngor a phedair o rai preifat, i gyd ar ochr Isgwyrfai i'r afon. Mae'n debygol fod llawer yn defnyddio'r Bontnewydd fel man aros tra roeddynt yn teithio o Ben Llŷn tua Chaernarfon.

Roedd y Bontnewydd yn cael ei rannu fel pentref rhwng plwyfi Llanbeblig (trefgordd Castellmai) a [[Llanwnda]] tan ddegawd olaf y 20g pan unwyd y ddwy ochr i ffurfio cymuned newydd yn cynnwys y pentref, Rhos Bach a phlwyf Llanfaglan, ynghyd â'r darn o blwyf Llanwnda yn cynnwys [[Plas Dinas]] hyd at [[Ffrwd Cau Du]].

{{eginyn}}

[[Categori: Pentrefi a threflannau]]

Capel Pisgah (A), Carmel

2018-05-19T11:53:17Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel annibynnol ym mhentref Carmel yw '''Capel Pisgah, Carmel (A)'''. Cafodd ei adeiladu yn 1821 gan yr adeiladwr J. Rowlands o Benbrynhafoty<ref>[h...'

Capel annibynnol ym mhentref [[Carmel]] yw '''Capel Pisgah, Carmel (A)'''.

Cafodd ei adeiladu yn 1821 gan yr adeiladwr J. Rowlands o Benbrynhafoty<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6910/details/pisgah-welsh-independent-chapel-lon-batus-carmel Cofnod o'r Capel hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Cafodd y Capel ei ail-adeiladu pedair gwaith, yn 1851, 1861, 1877 a 1905. Lleolir y Capel ar Lon Batus, Carmel.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]

[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Capel Nasareth (A)

2018-05-19T11:50:54Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel annibynnol yn Nasareth yw '''Capel Nasareth (A)'''. Cafodd ei adeiladu 1823, ac yna ei ail-adeiladu yn 1867<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/...'

Capel annibynnol yn Nasareth yw '''Capel Nasareth (A)'''.

Cafodd ei adeiladu 1823, ac yna ei ail-adeiladu yn 1867<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6999/details/nasareth-welsh-independent-chapel-nazareth-nasareth Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel ar Ffordd Cae Duon, Nasareth a gellir gweld ffordd cul yn arwain i fynu at yr lle hwn oddi ar y lôn.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]

[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Capel Moel Tryfan (A)

2018-05-19T11:48:57Z

Miriamlloydjones: Symudodd Miriamlloydjones y dudalen Capel Moel Tryfan (A) i Capel Hermon, Moel Tryfan (A): Teitl arall sydd ei angen yma!

#ail-cyfeirio [[Capel Hermon, Moel Tryfan (A)]]

Capel Hermon (A), Moeltryfan

2018-05-19T11:48:57Z

Miriamlloydjones: Symudodd Miriamlloydjones y dudalen Capel Moel Tryfan (A) i Capel Hermon, Moel Tryfan (A): Teitl arall sydd ei angen yma!

Capel annibynnol ger [[Moel Tryfan]] oedd '''Capel Hermon'''<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6909/details/hermon-independent-chapel-moeltryfan-pen-y-friddmoeltryfan Gweler cofnod o’r Capel ar fap OS o 1953]</ref>.

Cafodd ei adeiladu tua 1840, ac yna ei ail-adeiladu yn 1862. Roedd gwaith atgyweirio wedi ei gynnal ar y Capel yn 1872, a cafodd ei adeiladu eto yn 1884 – cynllun olaf i’r pensaer o [[Llandwrog|Landwrog]], R. Ll. Jones ei ddylunio.<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6909/details/hermon-independent-chapel-moeltryfan-pen-y-friddmoeltryfan Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

Cafodd y Capel ei gau yn 1996, ac mae bellach wedi ei ddymchwel.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Hermon (A), Moeltryfan

2018-05-19T11:48:08Z

Miriamlloydjones:

Capel Hermon (A), Moeltryfan

2018-05-19T11:47:44Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel annibynnol ger Moeltryfan oedd '''Capel Hermon'''<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6909/details/hermon-independent-chapel-moeltryfan-pen-y...'

Capel annibynnol ger [[Moeltryfan]] oedd '''Capel Hermon'''<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6909/details/hermon-independent-chapel-moeltryfan-pen-y-friddmoeltryfan Gweler cofnod o’r Capel ar fap OS o 1953]</ref>.

Cafodd ei adeiladu tua 1840, ac yna ei ail-adeiladu yn 1862. Roedd gwaith atgyweirio wedi ei gynnal ar y Capel yn 1872, a cafodd ei adeiladu eto yn 1884 – cynllun olaf i’r pensaer o [[Llandwrog|Landwrog]], R. Ll. Jones ei ddylunio.<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6909/details/hermon-independent-chapel-moeltryfan-pen-y-friddmoeltryfan Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

Cafodd y Capel ei gau yn 1996, ac mae bellach wedi ei ddymchwel.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Uwchgwyrfai:Erthyglau sydd eu hangen

2018-05-19T11:44:25Z

Miriamlloydjones:

== Tudalennau sydd angen ==

'''Dyma restr o rai tudalennau sydd angen eu creu.'''

Cliciwch ar unrhyw destun goch isod ac mi ewch at dudalen sydd yn disgwyl i chi ei chreu. Cofiwch, cewch gychwyn trwy roi ond un frawddeg ac yn dod yn ol i ychwanegu mwy maes o law!

''Croeso i chi gychwyn tudalen am unrhyw bwnc arall yr hoffech ysgrifennu amdano, neu ychwnaegu at dudalen sydd eisoes wedi ei gychwyn.''

[[:Categori:Amryw]]

[[Amaethyddiaeth y cwmwd]]

[[Brad y Llyfrau Gleision]]

[[Taith Gerallt Gymro]]

[[Undeb Tlodion Caernarfon]]

[[:Categori:Capeli]]

[[Capel Maesyneuadd, Trefor (A)]]

[[Capel Moel Tryfan (A)]]

[[Capel Nasareth (A)]]

[[Capel Pant-glas (A)]]

[[Capel Pisgah, Carmel (A)]]

[[Capel Rhos-isaf (A)]]

[[Capel Rhostryfan (A)]]

[[Capel Saron, Llanwnda (A)]]

[[Capel Soar, Pen-y-groes (A)]]

[[Capel Tal-y-sarn (A)]]

[[Capel Bethania, Trefor (B)]]

[[Capel Calfaria, Pen-y-groes (B)]]

[[Capel Ebeneser, Llanllyfni (B)]]

[[Capel Ramoth, Y Groeslon (B)]]

[[Capel Saron, Llanaelhaearn (B)]]

[[Capel Baladeulyn, Nantlle (MC)]]

[[Capel Belan (Ysgoldy) (MC)]]

[[Capel Bethel, Penygroes (MC)]]

[[Capel Brynaerau (MC)]]

[[Capel Brynrhos (MC)]]

[[Capel Brynrodyn (MC)]]

[[Capel Bwlan (MC)]]

[[Capel Mawr, Tal-y-sarn (MC)]]

[[Capel Uchaf, Clynnog Fawr (MC)]]

[[Capel Carmel (MC)]]

[[Capel Cesarea (MC)]]

[[Capel Cwm Coryn, Llanaelhaearn (MC)]]

[[Capel Ebenezer, Clynnog Fawr (MC)]]

[[Capel Glan-rhyd (MC)]]

[[Capel Gosen, Trefor (MC)]]

[[Capel Hyfrydle (MC)]]

[[Capel Nebo (MC)]]

[[Capel Salem, Llanllyfni (MC)]]

[[Capel Saron, Pen-y-groes (MC)]]

[[Capel Seion, Gurn Goch (MC)]]

[[Capel Rhosgadfan (MC)]]

[[Capel Rhostryfan (MC)]]

[[Capel Tan’rallt (MC)]]

[[Capel Y Babell, Llanaelhaearn (MC)]]

[[Morafiaid Drws-y-Coed]]

[[:Categori:Chwareli a chloddfeydd]]

[[Gwaith copr Drws-y-coed]]

[[Gwaith copr Gwernor]]

[[Gwaith copr Simne’r Dylluan]]

[[Chwarel ithfaen Tan-y-graig]]

[[Chwarel ithfaen Trefor]]

[[Chwarel ithfaen Tyddyn Hywel]]

<pre>
Haearn
Trwyn y Tâl
</pre>

<pre>
Manganîs
Y Gurn
</pre>

<pre>
Llechi
Alexandra
Blaen-y-cae
Braich
Caernarvonshire Crown
Cilgwyn
Cloddfa’r Lôn
Coed Madog
Cors y Bryniau
Dorothea
Fron
Fronheulog
Galltyfedw
Gwernor
Hafodlas
Hafod y Wern
Llwydycoed (Eureka)
Moeltryfan
Nantlle Vale
Penybryn
Pen-yr-Orsedd
South Dorothea
Talysarn
Tan’rallt
Tyddyn Agnes
Tŷ Mawr
Tŷ’n Llwyn
Tŷ’n y Werglodd
</pre>

<pre>
Plwm
Llanllyfni
</pre>

[[:Categori:Chwedloniaeth]]

<pre>
Cilmyn Troed-ddu
Ffermwyr y Gilwern
Gwraig yr Ystrad
Iacháu yng Nghapel Beuno
Llwyn y Ne
Llyn Cwm Silyn
Morwyn Garth Dorwen
Rhos y Pawl
Tylwyth Teg Dyffryn Nantlle
Y Mabinogion
Ynys yr Arch
</pre>

[[:Categori:Diwydiannau amrywiol]]

[[Argraffwyr Penygroes]]

[[Ffatri Grafog]]

[[Melin Ŵlan Pen-y-groes]]

[[:Categori:Eglwysi]]

[[Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn]]

[[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]

[[Eglwys Sant Siôr, Trefor]]

[[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni]]

[[Eglwys Sant Twrog, Llandwrog]]

[[Eglwys Crist, Pen-y-groes]]

[[:Categori:Ffeiriau]]

[[Ffair Clynnog Fawr]]

[[:Categori:Milwrol]]

[[Caer Williamsburg]]

[[:Categori:Pentrefi a threflannau]]

[[Aberdesach]]

[[Bethesda Bach]]

[[Carmel]]

[[Cilgwyn]]

[[Dinas]]

[[Drws-y-coed]]

[[Fron]]

[[Nasareth]]

[[Nantlle]]

[[Rhosgadfan]]

[[Rhos-isaf]]

[[Rhostryfan]]

[[Saron]]

[[Talysarn]]

[[Tanrallt]]

[[Tai Lôn]]

[[Tŷ’n Lôn]]

[[:Categori:Plastai ac ystadau]]

[[Collfryn (Mount Hazel)]]

[[Pengwern]]

[[Plas Dinas]]

[[Plas Nantlle]]

[[Plas Newydd (Glyn)]]

[[Plas Tryfan]]

[[Plas y Bont (Bontnewydd)]]

[[Ystad Bryncir]]

[[Ystad y Faenol]]

[[:Categori:Pontydd]]

[[Pont Dolydd]]

[[Pont Faen]]

[[Pont Glan-rhyd]]

[[Pont Lyfni]]

[[Pont Newydd]]

[[Pont Wyled]]

[[Pont y Cim]]

[[:Categori:Safleoedd crefyddol]]

[[Berth-ddu (Bed; Meth)]]

[[Betws Gwernrhiw]]

[[Capel ger Ffynnon Armon]]

[[Clas Clynnog Fawr]]

[[Ffridd Baladeulyn (Meth)]]

[[Maesog, Clynnog Fawr]]

[[Plas Dolydd (Meth)]]

[[Rhedynog Felen]]

[[Tyddyn y Drain (Bed)]]

[[:Categori:Safleoedd nodedig]]
<pre>

Baladeulyn
Cae Maenllwyd (LL’haearn)

Caer Engan (Llanllyfni)
Caer y Foel (Clynnog)
Cefn Graeanog
Claddfa Newborough
Clawdd Seri
Craig y Dinas
Dinas Dinlle (caer)

Dol Bebin
Gadlys, Llanwnda
Gaerwen, Llanwnda
Hen Gastell, Llanwnda
Llyn Nantlle Isaf
Maen Hir Bodfan
Maen Llwyd (Glynllifon)
Pen-y-Gaer (LL’haearn)
Rhyd y Dimpan
Siambr Gladdu Bachwen
Siambr Gladdu Pennarth
Tre’r Ceiri
Wal Glynllifon
</pre>

[[:Categori:Tafarnau nodedig]]
<pre>

Plas Dolydd
Quarryman’s Arms
Tafarn y Beuno
Tafarn yr Eifl
</pre>

[[:Categori:Tai nodedig]]
<pre>
Bodfasarn
Cwm Coryn
Elernion
Graeanog
Llwyn-yr-aethnen
Mynachdy Gwyn
Pant Du (Tal-y-sarn)
Pant-glas Isaf
Rhedynog Felen Fawr
</pre>

[[:Categori:Tir Comin]]
<pre>
Brwydr Comins Llanwnda a Llandwrog
Cau Comin Bwlch Mawr
Cau Morfa Dinlle
</pre>

[[:Categori:Trefgorddi]]
<pre>
Baladeulyn
Bodelgyfarch
Bodellog
Bryncynan
Cwm
Dinlle
Dolbebin
Eithinog
Elernion
Nantlle
Pennardd
Rhedynogfelen
</pre>

[[:Categori:Unigolion a theuluoedd nodedig]]
<pre>
Aelhaearn Sant
Aliortus
Beuno Sant
Eben Fardd
Edmund Glynn
George Twistleton
John Gwilym Jones
John Jones (Tal-y-sarn)
John Williams (JW)
Kate Roberts
Maria Stella
Morys Clynnog
R Alun Roberts
Robert Thomas (cerddor)
R Silyn Roberts
R Williams Parry
Syr John Glynn
Syr Thomas Parry
Teulu Glynn (Glynllifon)
Teulu Glynn (Plas Newydd)
Thomas Bulkeley
Thomas Glynn (botanegydd)

Y Brodyr Francis
</pre>

[[:Categori:Ysgolion]]
<pre>
Ysgol Capel Pisgah
Ysgol Eglwys Clynnog, 1674
Ysgol Eben Fardd
Ysgol Frytanaidd Pendyffryn
Ysg. Ganol. Penfforddelen
Ysg. Ganol Pen-y-groes
Ysgol Gyn. Bron-y-Foel
Ysgol Gyn. Brynaerau
Ysgol Gyn. Carmel
Ysgol Gyn. Clynnog Fawr
Ysgol Gyn. Felinwnda
Ysgol Gyn. Llanaelhaearn
Ysgol Gyn. Llandwrog
Ysgol Gyn. Llanllyfni
Ysgol Gyn. Nantlle
Ysgol Gyn. Nebo
Ysgol Gyn. Rhosgadfan
Ysgol Gyn. Rhostryfan
Ysgol Gyn. Tal-y-sarn
Ysgol Gyn. Trefor
Ysgol Gyn. y Groeslon
Ysgol Gyn. Ynys-yr-arch
Ysgol Ragbaratoawl Clynnog
Ysgol Ramadeg Pen-y-groes
Ysgolion Gr. Jones yn Uch’fai
</pre>

Capel Gosen (A), Y Groeslon

2018-05-16T19:04:32Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel Annibynnol ym mhentref Y Groeslon yw’r Capel yma. Adeiladwyd y Capel tua 1850, a cafodd ei ail-adeiladu tua 1899.<ref>[http://www.coflein.gov...'

Capel Annibynnol ym mhentref [[Y Groeslon]] yw’r Capel yma.

Adeiladwyd y Capel tua 1850, a cafodd ei ail-adeiladu tua 1899.<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6908/details/gosen-welsh-independent-chapel-groeslon Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]

[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Capel Drws-y-coed (A)

2018-05-16T19:01:56Z

Miriamlloydjones:

Capel Annibynnol yn [[Drws-y-coed|Nrws-y-coed]] yw’r addoldy hwn.

Adeiladwyd tua 1836, ac yn 1856 cafodd ei hatgyweirio. Cafodd ei ail-adeiladu yna yn 1892, gyda gwaith diweddarach yn cael ei gynnal ar y Capel yn 1905<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6997/details/drws-y-coed-welsh-independent-chapel-drwsycoed-drws-y-coed-rhyd-ddu-beddgelert Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel ar dalcen y lon sydd yn mynd o Ddrws-y-coed i Rhyd Ddu.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Drws-y-coed (A)

2018-05-16T19:01:39Z

Miriamlloydjones:

Capel Annibynnol yn [[Nrws-y-coed|Drws-y-coed]] yw’r addoldy hwn.

Adeiladwyd tua 1836, ac yn 1856 cafodd ei hatgyweirio. Cafodd ei ail-adeiladu yna yn 1892, gyda gwaith diweddarach yn cael ei gynnal ar y Capel yn 1905<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6997/details/drws-y-coed-welsh-independent-chapel-drwsycoed-drws-y-coed-rhyd-ddu-beddgelert Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel ar dalcen y lon sydd yn mynd o Ddrws-y-coed i Rhyd Ddu.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Drws-y-coed (A)

2018-05-16T19:01:22Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel Annibynnol yn Drws-y-Coed yw’r addoldy hwn. Adeiladwyd tua 1836, ac yn 1856 cafodd ei hatgyweirio. Cafodd ei ail-adeiladu yna yn...'

Capel Annibynnol yn [[Nrws-y-Coed|Drws-y-Coed]] yw’r addoldy hwn.

Adeiladwyd tua 1836, ac yn 1856 cafodd ei hatgyweirio. Cafodd ei ail-adeiladu yna yn 1892, gyda gwaith diweddarach yn cael ei gynnal ar y Capel yn 1905<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6997/details/drws-y-coed-welsh-independent-chapel-drwsycoed-drws-y-coed-rhyd-ddu-beddgelert Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel ar dalcen y lon sydd yn mynd o Ddrws-y-coed i Rhyd Ddu.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Cilgwyn (A)

2018-05-16T18:59:08Z

Miriamlloydjones:

{{eginyn}}

Capel Annibynnol sydd wedi ei leoli yng Nghilgwyn yw'r addoldy yma.

Adeiladwyd tua 1842 a cafodd ei ail-adeiladu tua 1870. <ref>[http://www.coflein.gov.uk/en/site/6906/details/cilgwyn-independent-chapel-cilgwyn-pen-y-groeschurch-of-st-john-the-baptist-and-st-george Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Roedd y Capel yn weithredol cyn belled a’r 1950au cynnar <ref>[https://maps.nls.uk/view/101606640 Map 1953 o ardal Carmel a Cilgwyn]</ref>, ac erbyn heddiw mae’r safle yn fwthyn gwyliau sy’n cael ei osod allan i ymwelwyr. <ref>[https://www.google.com/maps/@53.0637199,-4.2476998,1300m/data=!3m1!1e3?hl=en Map gyfredol o ardal Carmel a Cilgwyn]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

Capel Cilgwyn (A)

2018-05-16T18:56:15Z

Miriamlloydjones:

Capel Annibynnol sydd wedi ei leoli yng Nghilgwyn yw'r addoldy yma.

Adeiladwyd tua 1842 a cafodd ei ail-adeiladu tua 1870. <ref>[http://www.coflein.gov.uk/en/site/6906/details/cilgwyn-independent-chapel-cilgwyn-pen-y-groeschurch-of-st-john-the-baptist-and-st-george Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Roedd y Capel yn weithredol cyn belled a’r 1950au cynnar <ref>[https://maps.nls.uk/view/101606640 Map 1953 o ardal Carmel a Cilgwyn], ac erbyn heddiw mae’r safle yn fwthyn gwyliau sy’n cael ei osod allan i ymwelwyr <ref> [https://www.google.com/maps/@53.0637199,-4.2476998,1300m/data=!3m1!1e3?hl=en Map gyfredol o ardal Carmel a Cilgwyn].

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Cilgwyn (A)

2018-05-16T18:55:58Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel Annibynnol sydd wedi ei leoli yng Nghilgwyn yw'r addoldy yma. Adeiladwyd tua 1842 a cafodd ei ail-adeiladu tua 1870. <ref>[http://www.coflein.gov.u...'

Capel Annibynnol sydd wedi ei leoli yng Nghilgwyn yw'r addoldy yma.

Adeiladwyd tua 1842 a cafodd ei ail-adeiladu tua 1870. <ref>[http://www.coflein.gov.uk/en/site/6906/details/cilgwyn-independent-chapel-cilgwyn-pen-y-groeschurch-of-st-john-the-baptist-and-st-george Cofnod o’r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Roedd y Capel yn weithredol cyn belled a’r 1950au cynnar <ref>[https://maps.nls.uk/view/101606640 Map 1953 o ardal Carmel a Cilgwyn], ac erbyn heddiw mae’r safle yn fwthyn gwyliau sy’n cael ei osod allan i ymwelwyr <ref>https://www.google.com/maps/@53.0637199,-4.2476998,1300m/data=!3m1!1e3?hl=en Map gyfredol o ardal Carmel a Cilgwyn].

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]

[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Capel Ebeneser (B), Llanllyfni

2018-05-13T13:40:15Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel enwad y bedyddwyr ym mhentref Llanllyfni yw '''Capel Ebeneser, Llanllyfni (B)'''. Credir i'r capel ei adeiladu oddeutu 1826, gyda newidiadau yn...'

Capel enwad y bedyddwyr ym mhentref [[Llanllyfni]] yw '''Capel Ebeneser, Llanllyfni (B)'''.

Credir i'r capel ei adeiladu oddeutu 1826, gyda newidiadau yn cael eu cynnal yn 1858 ac yna estyniad tua 1870<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/7004/details/ebeneser-welsh-baptist-church-ebenezer-felin-gerrig-llanllyfni Cofnod o'r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y capel ar Ffordd Rhedyw, [[Llanllyfni]].

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Capeli]]
[[Categori:Crefydd]]

{{eginyn}}

Sgwrs Defnyddiwr:Irion

2018-05-13T13:34:43Z

Miriamlloydjones:

Llongyfarchiadau ar greu yr erthygl cyntaf go iawn ar y wici! --[[Defnyddiwr:Carlmorris|Carlmorris]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Carlmorris|sgwrs]]) 06:25, 28 Medi 2017 (CDT)

== Categoriau a brawddeg gyntaf erthygl ==

Haia Gareth. Gwych iawn gweld y wefan yn datblygu! Dau beth:

Ydw i'n iawn yn dweud fod Seidin Tan'rallt yn rhan o Reilffordd Nantlle? Os felly gallem greu Categori:Rheilffordd Nantlle - drwy ei ychwanegu ar bob seidin sy'n llifo i fewn i brif linell Rheilffordd Nantlle. Yn yr un modd, os oes erthygl ar unrhyw orsaf ar linell Reilffordd Nantlle, yna gallem roi Categori:Rheilffordd Nantlle ar waelod yr erthygl honno. Mae rhoi categori ar waelod erthygl yn holl bwysig - fel ag y mae rhoi rhif Dewey a cod-bar ar lyfr mewn llyfrgell, neu mi eith y llyfrau ar goll a neb yn eu darllen.

Yn ail, mae na erthyglau yn dechrau cael eu rhoi heb arddull amlwg a byddai'n dda cael cysondeb, naill ai drwy greu patrwm newydd neu ddilyn arddull Wicipedia, sef:
# Mae brawddeg gyntaf pob erthygl yn dweud yn syml ac yn glir beth yw'r gwrthrych ee 'Pentref yw Trefor' neu 'Pentref gerllaw Yr Eifl ar arfordir gogleddol Llŷn yng Ngwynedd yw Trefor.'
# Rhoddir enw'r erthygl yn y frawddeg gyntaf (99% allan o 100!) er mwyn cadw'r peth yn syml, a'r gair / geiriau hyn mewn llythrennau bras hy 'Pentref yw '''Trefor''' '. Manion efallai, ond mae'n rhoi stamp ar y wefan!
# Pan geir erthygl am berson, rhoddir enw'r person mewn llythrennau bras yn y frawddeg gyntaf, gyda'i ddyddiad geni'n dilyn hynny ee 'Bardd a llenor Cymraeg oedd '''Mathonwy Hughes''' (24 Chwefror 1901 - Mai 1999)'.

Yr opsiwn arall yw creu arddull ein hunain, wrth gwrs, ond dylid trafod hynny reit cyn gynted a phosib, neu mi fydd anghysondeb yn dechrau britho'r wefan! Dim ond syniadau i'w trafod! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 17:04, 15 Hydref 2017 (BST)

:Helo Robin

:Dim ond yn ymateb er mwyn dilyn dy gyngor ynglŷn â sut i barhau'r sgwrs! Nid wyf yn gweld rhinwedd, mwy na thithau, mewn creu arddull sy'n wahanol i arddull arferol wicïau. Gareth

::Cytuno - o leiaf ar y cychwyn, yna wedi cael eich traed oddi tanoch, gallwch newid er gwell! [[Defnyddiwr:Robin Owain|Robin Owain]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Robin Owain|sgwrs]]) 13:47, 17 Hydref 2017 (BST)

:::Diolch Robin am yr holl newidiadau buddiol. Gareth

Hi Gareth, mae'n ddrwg gen i eich trwblo! Rydw'i wedi dechrau mewnbynnu rhai eginynnau sy'n perthyn i gategori sydd ddim i'w weld ar y wefan eto, sef 'Safleoedd Nodedig'. Tydeb a fyddwch yn gwybod ym mha is-gategori y mae'r rhain yn perthyn? Diolch yn fawr, Miriamlloydjones (sgwrs) 14:28, 4 Tachwedd 2017 (GMT)

Helo [[Defnyddiwr: MiriamLloydJones|Miriam]]

Nid oeddwn i wedi meddwl am gategorïau fel pethau ffurfiol, llai byth is-gategorïau, pan oeddwn yn rhestru erthyglau posib dros flwyddyn yn ôl! Carl sydd wedi creu'r strwythur categorïau/is-gategorïau, neu wedi defnyddio'r strwythur sydd ynghlwm wrth y meddalwedd. Mae Safleoedd nodedig yn is-gategori dan Daearyddiaeth Ddynol sydd yn ei dro yn is-gategori o dan Daearyddiaeth. Fel rwyf yn ei dallt hi, pwrpas hyn oll yw creu strwythur hierarchaidd, ond yn groes i strwythur archifol gall lefelau is berthyn i fwy nag un categori/is-gategori!! Gellid felly gosod safle bwydr dan Safleoedd nodedig a Milwrol ac ati. Ydy hyn yn help?

Gareth

== Safleoedd nodedig ==
Hi Gareth, mae'n ddrwg gen i eich trwblo! Rydw'i wedi dechrau mewnbynnu rhai eginynnau sy'n perthyn i gategori sydd ddim i'w weld ar y wefan eto, sef 'Safleoedd Nodedig'. Tydeb a fyddwch yn gwybod ym mha is-gategori y mae'r rhain yn perthyn? Diolch yn fawr, [[Defnyddiwr:Miriamlloydjones|Miriamlloydjones]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Miriamlloydjones|sgwrs]]) 14:28, 4 Tachwedd 2017 (GMT)
:Helo Miriam a Gareth, dw i wedi rhoi'r categori [[:Categori:Safleoedd Nodedig]] o fewn y prif gategori [[:Categori:Uwchgwyrfai]]. --[[Defnyddiwr:Carlmorris|Carlmorris]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Carlmorris|sgwrs]]) 13:31, 6 Tachwedd 2017 (GMT)

==Newid i'r Hafan==

Prynhawn 'Da Gareth,

Dim ond nodyn yma i son fy mod wedi newid y blwch bychan oedd ar dudalen y Hafan i nodi ein bod wedi cyrraedd y 400 (hwre!) - rydw'i wedi ei newid dim ond i weld sut y byddai'n edrych ac ati!

Diolch yn fawr,

[[Defnyddiwr:Miriamlloydjones|Miriamlloydjones]]

([[Sgwrs Denfyddiwr:Miriamlloydjones|sgwrs]])

Sgwrs Defnyddiwr:Irion

2018-05-13T13:31:53Z

Miriamlloydjones:

Hafan

2018-05-13T13:27:25Z

Miriamlloydjones:

[[Delwedd:cof-y-cwmwd.png|||800px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]

{| style="float:right;border:1px solid gray;background: pink;padding:5px;width:330px"
|'''HELPWCH NI I GYRRAEDD Y 500'''<br>

''Mae'r prosiect bellach wedi cyrraedd y nod cychwynnol o 400 erthygl ''<br>
Beth am ein helpu i gyrraedd nod newydd - 500 erthygl! Mae'n hawdd iawn ychwanegu erthygl newydd sbon - neu ychwanegu at erthygl sydd eisoes wedi ei chychwyn.
Angen Syniadau am destun? Cliciwch [[Uwchgwyrfai:Erthyglau sydd eu hangen|'''Yma''']]<br>

|-
|}

== Cyflwyniad ==
[[Delwedd:scan0003.jpg|330px|de|Uwchgwyrfai]]

Croeso i [[Prosiect:Amdanom|'''Cof y Cwmwd''']], sef casgliad o erthyglau yn y Gymraeg ar hanes a diwylliant cwmwd Uwchgwyrfai yng Ngwynedd.

Sefydlwyd '''Cof y Cwmwd''' ym mis Hydref 2017, fel un o weithgareddau elusennol Canolfan Hanes Uwchgwyrfai gyda grant hael gan Gronfa Loteri'r Dreftadaeth. Mae'n gweithio'n debyg iawn i Wicipedia.

Ein bwriad yw gweld '''Cof y Cwmwd''' yn datblygu fel prif ffynhonnell gwybodaeth am hanes a thraddodiadau ein cwr bach ni o Gymru. Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal yr hen gwmwd, gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol [[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]] a [[Llanwnda]]. Mae hyn yn cynnwys Dyffryn Nantlle i gyd bron hyd at Ryd-ddu ac wedyn ar hyd yr afon Gwyrfai o Ryd-ddu trwy'r Bontnewydd ac at y môr.

Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein cenedl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan, a hynny gyda help unrhyw un sydd am ymuno yn y gwaith. Hawdd iawn yw ychwnegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd, ac rydym yn eich gwahodd yn gynnes iawn i wneud hynny.

Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']].

==Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau==
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl honno.

== Erthyglau newydd ==
[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|300px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]
{{Special:Newestpages/-/10}}

Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl

==Sut i ychwanegu gwybodaeth==
[[Delwedd:allweddell.jpg|60px|chwith]]
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff bawb gyfrannu ati.

Mae'n hawdd i unrhyw un gyfrannu o'i wybodaeth bersonol neu yn sgîl ei ymchwil, ar yr amod nad yw'n torri hawlfraint eraill ac yn derbyn yr ychydig gyfyngiadau arferol angenrheidiol. Yn fwy na hynny, mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg.

Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].

Angen syniadau am erthygl? Cliciwch [[Uwchgwyrfai:Erthyglau sydd eu hangen|'''yma''']] i weld rhestr o erthyglau sydd eu hangen, a chliciwch yno ar unrhyw destun goch.

Yn fwy na dim, mentrwch! Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl ei wrthdroi.

==Enwau lleoedd==

[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|250px|chwith|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]

Mae rhai enwau lleol ynarfer cael eu sillafu mewn sawl ffordd, ac felly penderfynwyd glynu'n bennaf at sillafiad y rhestr safonol, sef ''Rhestr o Enwau Lleoedd/A Gazeteer of Welsh Place-names'', <ref>(Gwasg Prifysgol Cymru, 3ydd gol.,1967).</ref> Trwy wneud hyn, bydd yn haws dod o hyd i holl gyfeiriadau at le. ''Yn achos rhai enwau megis Y Fron a elwir weithiau'n "Cesarea", a Gurn Goch (a sillefir yn aml iawn yn "Gyrn Goch"), bydd croesgyfeirio pobl i'r dudalen briodol.''

Dyma'r ffurfiau sy'n cael eu defnyddio yng '''Nghof y Cwmwd''': [[Bethesda Bach]]; [[Clynnog Fawr]]; [[Drws-y-coed]]; [[Gurn Goch]]; [[Isgwyrfai]]; [[Maestryfan]]; [[Pant-glas]]; [[Pen-y-groes]]; [[Pontlyfni]]; [[Rhosgadfan]]; [[Rhos-isaf]]; [[Rhostryfan]]; [[Rhyd-ddu]]; [[Tal-y-sarn]]; [[Tan'rallt]]; [[Tŷ'nlôn]]; [[Uwchgwyrfai]]; [[Y Bontnewydd]]; [[Y Fron]]; [[Y Groeslon]].

Iaith safle '''Cof y Cwmwd''' yw Cymraeg, ac felly defnyddir yr enw Cymraeg bob tro, boed y lle yng Nghymru neu'n rhywle arall - a bwrw bod enw Cymraeg ar gael, e.e. "Lerpwl". Os yw'r enw'n bur anghyfarwydd, rhodder yr enw Saesneg mewn llythrennau italig mewn cromfachau ar ei ôl, e.e. "Yr Heledd Wen (''Nantwich'')".

== Iaith Cof y Cwmwd ==

Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.

== Canolfan Hanes Uwchgwyrfai ==

[[Delwedd:YGanolfan.jpg|250px|de]]

Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng Nghlynnog Fawr yn Arfon.

Elusen gofrestredig yw Canolfan Hanes Uwchgwyrfai. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.

Ewch i [https://uwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.

==A oes gennych sylwadau?==
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â rheolwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost at wiciuwchgwyrfai@talktalk.net .

{{cyfeiriadau}}

Capel Calfaria (B), Pen-y-groes

2018-05-13T13:22:35Z

Miriamlloydjones:

Capel enwad y bedyddwyr ym mhentref [[Pen-y-groes]] yw '''Capel Calfaria, Pen-y-groes (B)'''.

Credir i'r capel ei sefydlu o gwmpas 1828, ac yna i'r adeilad ei hun ei godi o gwmpas 1822<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/7003/details/calfaria-welsh-baptist-chapel-calvaria-baptist-st-and-chapel-st-pen-y-groes Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel rhwng Heol y Bedyddwyr a Stryd y Capel ym [[Pen-y-groes|Mhen-y-groes]]<ref>[http://www.genuki.org.uk/big/wal/CAE/Llanllyfni/CalfariaWelshBaptistCalvaria Cofnod o'r lle hwn ar wefan genuki.org]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]
[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Capel Calfaria (B), Pen-y-groes

2018-05-13T13:22:10Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel enwad y bedyddwyr ym mhentref Pen-y-groes yw '''Capel Calfaria, Pen-y-groes (B)'''. Credir i'r capel ei sefydlu o gwmpas 1828, ac yna i'r adeil...'

Capel enwad y bedyddwyr ym mhentref [[Pen-y-groes]] yw '''Capel Calfaria, Pen-y-groes (B)'''.

Credir i'r capel ei sefydlu o gwmpas 1828, ac yna i'r adeilad ei hun ei godi o gwmpas 1822<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/7003/details/calfaria-welsh-baptist-chapel-calvaria-baptist-st-and-chapel-st-pen-y-groes Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref>. Lleolir y Capel rhwng Heol y Bedyddwyr a Stryd y Capel ym [[Penygroes|Mhenygroes]]<ref>[http://www.genuki.org.uk/big/wal/CAE/Llanllyfni/CalfariaWelshBaptistCalvaria Cofnod o'r lle hwn ar wefan genuki.org]</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]
[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Capel Siloh (B), Pontlyfni

2018-05-13T13:07:58Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Capel enwad y Bedyddwyr ym mhentref Pontllyfni yw '''Capel Siloh, Pontllyfni (B)'''. Yn ôl y cyfrifiad crefyddol yn 1851, roedd y capel hwn wedi ei...'

Capel enwad y Bedyddwyr ym mhentref [[Pontllyfni]] yw '''Capel Siloh, Pontllyfni (B)'''.

Yn ôl y cyfrifiad crefyddol yn 1851, roedd y capel hwn wedi ei adeiladu tua 1822 ac yn gapel eithaf poblogaidd - gyda 33 o blant a 136 oedolyn yn mynychu yn wythnosol.<ref>[ http://www.genuki.org.uk/big/wal/CAE/ClynnogVawr Cofnod o'r Capel ar wefan genuki.org]</ref>

Mae'r adeilad hefyd wedi ei chofnodi gan y Comisiwn Brenhinol Henebion Cymreig.<ref>[http://www.coflein.gov.uk/cy/site/6778/details/siloh-welsh-baptist-church-pontlyfni Cofnod o'r Capel ar wefan y Comisiwn Brenhinol] </ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Crefydd]]
[[Categori:Capeli]]

{{eginyn}}

Categori:Afonydd

2018-05-11T10:22:59Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '''Yn y categori hwn cewch weld holl erthyglau'r wici sydd yn ymwneud ac afonydd Uwchgwyrfai.'''

''Yn y categori hwn cewch weld holl erthyglau'r wici sydd yn ymwneud ac afonydd Uwchgwyrfai.''

Afon Gwyrfai

2018-05-10T19:54:02Z

Miriamlloydjones: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Un o'r afonydd sy'n rhedeg drwy ardal Uwch-Gwyrfai yw '''Afon Gwyrfai'''. Credir i'r afon darddu o Lyn y Gadair ger Drws-y-Coed, a...'

Un o'r afonydd sy'n rhedeg drwy ardal Uwch-Gwyrfai yw '''Afon Gwyrfai'''.

Credir i'r afon darddu o [[Llyn y Gadair|Lyn y Gadair]] ger [[Drws-y-Coed]], ac mae'n rhedeg i lawr drwy rhan enfawr o Eryri ac yn llifo i'r môr yn y [[Foryd]] ger Llanfaglan<ref>[https://cy.wikipedia.org/wiki/Afon_Gwyrfai Erthygl am y lle hwn ar Wicipedia]</ref>.

===Cyfeiriadau===

[[Categori:Afonydd]]

Ffatri wlân Bontnewydd

2018-05-10T19:32:08Z

Miriamlloydjones:

Ffatri wlân ar lan [[Afon Gwyrfai]], ger Plas-y-Bryn ym [[Bontnewydd|Montnewydd]] oedd y lle hwn.

Credir iddi ei sefydlu yn hanner gyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac mae cofnod mewn erthygl papur newydd 1850 yn nodi ei fod yn weithredol. Yn yr erthygl hwn cawn hanes bechgyn yn dwyn gwlân o ffatri Gydros, Pwllheli a'i gario holl ffordd i Fontnewydd a'i werthu yn y ffatri hwn.<ref>North Wales Chronicle, 1850 Tachwedd 16 tt.3</ref>

Ar fap degwm (c.1841)<ref>[https://lleoedd.llyfrgell.cymru/viewer/4563799#?c=0&m=0&s=0&cv=58&xywh=-732%2C-1%2C2834%2C1190 Cofnod o'r lle yma ar y map degwm]</ref> cyfeirir at y man yma fel 'Felin'. Ar y rhestr pennu gellir gweld bod llawer o gaeau yng nghlwm â'r 'Felin' yma. Gellir gweld fod o leiaf un porfa, tair gweirglodd a tyddyn yn dod o dan yr un cofnod. Roedd yno William Jones yn denant yn y 'Felin', gyda Catherine Williams yn rhentu tair porfa. Ceir hefyd gŵr o'r enw John Ellis yn byw yn y tyddyn. Nid yw'n glir oddi wrth y ffynhonnell hon os oedd y ffatri yn weithredol gan fod mai melin yn unig sydd wedi ei nodi yma, ac felly ni ellir dweud a sicrwydd fod glwan yn cael ei gynhyrchu yma cyn belled a 1841.

Gellir gweld oddi ar fapiau yr Arolwg Ordnans o 1888 fod y ffatri yn weithredol, ac ei fod yn cael ei bweru gan lif [[Afon Gwyrfai]].Ychydig islaw'r afon mae eiddo o'r enw Dol-y-pandy, a dichon felly fod pandy hefyd ar un adeg a gymerai ei phŵer o rym y dŵr<ref>[https://maps.nls.uk/view/101606421# Mapiau arlein - Llyfrgell Genedlaethol Yr Alban]</ref>. Mae modd gweld hefyd fod y lle hwn yn weithredol hyd at 1919 gan fod y map y flwyddyn yma yn nodi "Woolen Factory", ac mae annedd o'r enw "Lodge" wedi ei godi erbyn hyn gerllaw.

Erbyn 1953, mae modd gweld oddi wrth y mapiau fod y ffatri wedi cau.

===Cyfeiriadau===

{{eginyn}}

[[Categori:Melinau]]

Ffatri wlân Bontnewydd

2018-05-10T19:23:43Z

Miriamlloydjones:

Ffatri wlân ar lan [[Afon Gwyrfai]], ger Plas-y-Bryn ym [[Bontnewydd|Montnewydd]] oedd y lle hwn.

Credir iddi ei sefydlu yn hanner gyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac mae cofnod mewn erthygl papur newydd 1850 yn nodi ei fod yn weithredol. Yn yr erthygl hwn cawn hanes bechgyn yn dwyn gwlân o ffatri Gydros, Pwllheli a'i gario holl ffordd i Fontnewydd a'i werthu yn y ffatri hwn.<ref>North Wales Chronicle, 1850 Tachwedd 16 tt.3</ref>

Ar fap degwm (c.1841)<ref>[Cofnod o'r lle yma ar y map degwm https://lleoedd.llyfrgell.cymru/viewer/4563799#?c=0&m=0&s=0&cv=58&xywh=-732%2C-1%2C2834%2C1190]</ref> cyfeirir at y man yma fel 'Felin'. Ar y rhestr pennu gellir gweld bod llawer o gaeau yng nghlwm â'r 'Felin' yma. Gellir gweld fod o leiaf un porfa, tair gweirglodd a tyddyn yn dod o dan yr un cofnod. Roedd yno William Jones yn denant yn y 'Felin', gyda Catherine Williams yn rhentu tair porfa. Ceir hefyd gŵr o'r enw John Ellis yn byw yn y tyddyn. Nid yw'n glir oddi wrth y ffynhonnell hon os oedd y ffatri yn weithredol gan fod mai melin yn unig sydd wedi ei nodi yma, ac felly ni ellir dweud a sicrwydd fod glwan yn cael ei gynhyrchu yma cyn belled a 1841.

Gellir gweld oddi ar fapiau yr Arolwg Ordnans o 1888 fod y ffatri yn weithredol, ac ei fod yn cael ei bweru gan lif [[Afon Gwyrfai]].Ychydig islaw'r afon mae eiddo o'r enw Dol-y-pandy, a dichon felly fod pandy hefyd ar un adeg a gymerai ei phŵer o rym y dŵr. Mae modd gweld hefyd fod y lle hwn yn weithredol hyd at 1919 gan fod y map y flwyddyn yma yn nodi "Woolen Factory", ac mae annedd o'r enw "Lodge" wedi ei godi erbyn hyn gerllaw.

Erbyn 1953, mae modd gweld oddi wrth y mapiau fod y ffatri wedi cau.

Ychydig islaw'r afon mae eiddoo'r enw Dol-y-pandy, a dichon felly fod pandy hefyd ar un adeg a gymerai ei phŵer o rym y dŵr.

===Cyfeiriadau===

{{eginyn}}

[[Categori:Melinau]]

Ffatri wlân Bontnewydd

2018-05-10T19:16:31Z

Miriamlloydjones:

Ffatri wlân ar lan [[Afon Gwyrfai]], ger Plas-y-Bryn ym [[Bontnewydd|Montnewydd]] oedd y lle hwn.

Credir iddi ei sefydlu yn hanner gyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac mae cofnod mewn erthygl papur newydd 1850 yn nodi ei fod yn weithredol. Yn yr erthygl hwn cawn hanes bechgyn yn dwyn gwlân o ffatri Gydros, Pwllheli a'i gario holl ffordd i Fontnewydd a'i werthu yn y ffatri hwn.<ref>North Wales Chronicle, 1850 Tachwedd 16 tt.3</ref>

Ar fap degwm (c.1841)<ref>[Cofnod o'r lle yma ar y map degwm </ref> cyfeirir at y man yma fel 'Felin'. Ar y rhestr pennu gellir gweld bod llawer o gaeau yng nghlwm â'r 'Felin' yma. Gellir gweld fod o leiaf un porfa, tair gweirglodd a tyddyn yn dod o dan yr un cofnod. Roedd yno William Jones yn denant yn y 'Felin', gyda Catherine Williams yn rhentu tair porfa. Ceir hefyd gŵr o'r enw John Ellis yn byw yn y tyddyn. Nid yw'n glir oddi wrth y ffynhonnell hon os oedd y ffatri yn weithredol gan fod mai melin yn unig sydd wedi ei nodi yma, ac felly ni ellir dweud a sicrwydd fod glwan yn cael ei gynhyrchu yma cyn belled a 1841.

Gellir gweld oddi ar fapiau yr Arolwg Ordnans o 1888 fod y ffatri yn weithredol, ac ei fod yn cael ei bweru gan lif [[Afon Gwyrfai]].Ychydig islaw'r afon mae eiddo o'r enw Dol-y-pandy, a dichon felly fod pandy hefyd ar un adeg a gymerai ei phŵer o rym y dŵr. Mae modd gweld hefyd fod y lle hwn yn weithredol hyd at 1919 gan fod y map y flwyddyn yma yn nodi "Woolen Factory", ac mae annedd o'r enw "Lodge" wedi ei godi erbyn hyn gerllaw.

Erbyn 1953, mae modd gweld oddi wrth y mapiau fod y ffatri wedi cau.

Ychydig islaw'r afon mae eiddoo'r enw Dol-y-pandy, a dichon felly fod pandy hefyd ar un adeg a gymerai ei phŵer o rym y dŵr.

===Cyfeiriadau===

{{eginyn}}

[[Categori:Melinau]]