== Adar Drws-y-coed ==

=== gan William Lloyd Williams yn 1972. ===

Ar fferm o’r enw Drws-y-coed Isaf y treuliais fy oes o’r bron. Hon yw y fferm uchaf yn Nyffryn Nantlle, a naw mlynedd yn ôl fe’i dewiswyd gan y Weinyddiaethy Amaeth (ac eraill yma ac acw ledled y sir), er iddynt gael rhyw amcan am luosogrwydd y pla yn y sir, a’u cynefin. Yr oedd amryw o gwestiynau ar ffurflen a rhai o’r cwestiynau hynny yn ymwneud ag adar. Daeth peth gwrid i’m hwyneb pan sylweddolais cyn lleied a wyddwn am fywyd oedd o’m cwmpas yn ddyddiol ond cododd hyn ddiddordeb mawr ynof ......

Mynnwch ddod i adnabod yr adar sydd yn eich hardal eich hun ac fe synnwch cymaint sydd yna ohonynt na fu i chwi erioed sylwi arnynt cynt. Rhai bach eu maint, rhai mwy, a rhai mawr, a’r cwbl tu hwnt i’ch dychymyg o hardd. ’Rwy’n sicr bod cymaint amrywiaeth mewn adar o fôr i fynydd yn Nyffryn Nantlle nag odid unrhyw fan a cheisiaf ddweud ychydig am yr adar a welais yng nghwr uchaf y Dyffryn.

===== Aderyn Du =====
Aderyn o’r un maintioli â’r fronfraith: ei liw yn ddu a phig melyn ganddo, ond yr iâr yn oleuach ei lliw. Hoffaf gân hwn hefyd.

===== Aderyn y To =====
Yn y flwyddyn 1916 yr oedd ugeiniau lawer o’r adar yma yn nythu yn y pileri cerrig a adeiladwyd i ddal cafnau oedd yn cario dŵr i droi olwynion y gwaith copr yn Nrws-y-coed. Yr un flwyddyn daeth peirianwyr o gwmni John Fowler o Leeds i wneud ychydig o waith ar dracsion y gwaith, a phob cyfle a gawsent byddent allan yn anelu am yr adar hyn gyda ffyn-taflu a cherrig. Ac er yr adeg hynny ni welwyd yr un aderyn y to yn Nrws-y-coed.

===== Asgell Goch =====
Gwelais hwn am y tro cyntaf erioed yn Nhachwedd 1970. Nid dyma y tro cyntaf iddo ddod yma o bosibl, ond yr adeg hynny bu i mi brynu ysbienddrych newtydd a bu hon yn gymorth mawr i mi i ddod i adnabod llawer o’r adar hyn. Ymwelydd y gaeaf yw hwn a gwelais ef laweroedd o weithiau yn ystod y gaeaf, gan amlaf yn bwyta ffrwythau drain gwynion. Ar ei ochrau y mae’r cochni, nid ar ei esgyll.

===== Asgell Fraith =====
Aderyn bychan hardd, yn enwedig y ceiliog. Un agos atoch, fel y byddem yn dweud, o’r braidd yn ddigywilydd weithiau. Ym misoedd y gaeaf bydd dwsin neu bymtheg ohonynt yn fy ngwylio yn paratoi bwyd i’r cŷn a deuant o fewn llai na dwylath i mi i fwyta ohono. Ond, chwarae teg iddynt, byddant sicr o dalu amdano gyda chân fach bert.
Cerddwn un diwrnod o Ddolserau sydd oddeutu tair milltir o Ddolgellau, i fyny llwybr cul trwy goedwig yn ystod haf 1972. Tra’n cerdded trwy’r coed, o’m blaen ehedai un o’r adar hyn, o frigyn i frigyn rhyw ddegllath o’m blaen o hyd, a chanu yn soniarus. Gwnaeth felly hyd nes y deuthum allan o’r goedwig ar ffordd Dinas Mawddwy. Tybed a oeddwn yn rhy ddiniwed wrth feddwl ei fod yn fy adnabod, a’i fod yntau fel un arall o ‘adar’ Dyffryn Nantlle yno ar ei wyliau, a’i fod yn un o’r adar a oedd yn bwyta bwyd y cŷn yn y gaeaf? Pwy a ŷr ynte? Gresynaf na fu i mi ddiolch iddo am ei gân y diwrnod hwnnw.

===== Boda =====
Mae amryw ohonynt i’w gweld o gwmpas creigiau Drws-y-coed. Pan aiff boda yn hen ni chaiff aros gyda y rhai ieuanc a bydd eu hymddygiad tuag at yr oedranus yn greulon. Byddaf yn gweld hen foda yn ddyddiol yn llercian gyda gwaelodion y dyffryn. Mae cryn wahaniaeth yn lliw yr hen a’r ieuanc hefyd. Pan eheda yr hen foda drwy waelod y dyffryn yma gallaf weld ei gefn weithiau os digwydd i mi fod yn weddol uchel ar y llethrau. Byddaf yn ei weld yn debyg i liw côt frethyn cartref fy nhaid: wedi cochi braidd ac ôl blynyddoedd o wisgo arni.

===== Brân Goesgoch =====
Pan oeddwn hogyn ysgol yr oedd rhai cannoedd o’r brain hyn yn nythu ar Glogwyn Barcud ac er bod saethu yn aml yn y gwaith copr a’r mwynwyr yn cerdded ôl a blaen heibio iddynt ni chynhyrfai hynny ddim arnynt. Yr oedd yma ddigonedd o siafftiau wedi peidio â’u gweithio yn lleoedd wrth fodd eu calon i nythu ynddynt. Cofiaf un digwyddiad diddorol gyda’r brain coesgoch hyn. Llythyrgludydd o’r enw Dic, (Dic Tyddyn-bengam i bobl Drws-y-coed), yn dod ar ei feic yn ddyddiol o Ben-y-groes i Ddrws-y-coed ar bob tywydd. Dechreuai ddosbarthu llythyrau yn fferm Y Ffridd, Nantlle, ac yna i bob tŷ a fferm (os byddai llythyrau) hyd y dyffryn gan orffen yn y Tŷ Newydd oddeutu naw o’r gloch bob bore. Yna treuliai’r dydd mewn cwt bychan a wnaed ar ei gyfer yn Nrws-y-coed hyd bump o’r gloch, er cael mynd â’r llythyrau oedd yn cael eu hanfon o Ddrws-y-coed gydag ef. Un diwrnod aeth Dic gyda’i wn i dir y Gelli, yng nghefn Capel Drws-y-coed, lle yr arferai llawer o’r brain coesgoch ymgasglu yn ddyddiol. Saethodd i’w canol, ac er mor niferus oeddynt ni laddodd ond un ohonynt, ac aeth yno i’w chyrchu. Gydag iddo ei chodi, dyma weddill y brain yn bwrw eu hunain arno o’r awyr gan ei guro yn ei ben gyda’u hadenydd. Bu raid iddo roi ei gôt am ei ben a rhedeg i geisio cysgod.

===== Brân Dyddyn =====
Dyma, yn ddi-os, un o elynion mwyaf y ffermwr mynyddig, gan y gwna hon a’i chymheiriaid gymaint difrod ar dymor geni ŵyn. Bob amser yn bâr, byddant yn gwylio dafad yn geni oen, ac os na bydd y ddafad yn eithaf sydyn i godi at yr oen byddant wedi tynnu ei lygaid a thorri ymaith ei dafod. A phe byddai digwydd i’r ddafad fod yn wael a methu codi, ni phetrusant ddim cyn gwneud yr un peth iddi hithau.

===== Brân Lwyd =====
Mae gwddf a bron y frân yma yn llwyd. Gwelais hi gyntaf ryw bedair blynedd yn ôl, yn agos i ben allt Drws-y-coed. Bu ei hun am flwyddyn neu ddwy ac ni symudai fawr o’r lle. Ar ddiwedd 1970 gwelais iddi gael cymar ac yng ngwanwyn 1971 gwelais hwy yn nythu ar goeden fedw nepell o’r fan.

===== Bras yr ŷd =====
Aderyn hoff o’r wlad yw hwn. Gwelir ef ar dir uchel yn ogystal ag ar lan y môr.

===== Brych y Cae =====
Mae yr aderyn yma gyda ni gydol y flwyddyn ac yn y gaeaf gwelir ef yn bwyta gyda’r ieir.

===== Bronfraith =====
Ei chefn yn llwyd-ddu a’i bron o liw golau gyda gwawr felyn, ysmotiog. Un o’r cantorion gorau.

===== Caseg y Ddrycin =====
Dyma aderyn y gaeaf eto. Yn yr un amser ag y bu i mi weld yr Asgell Goch y gwelais hwn gyntaf hefyd. Safai ar ganol y cae gan wthio ei big i’r ddaear i chwilio am ei fwyd.

===== Cigfran =====
Mae y cigfrain wedi bod yn llawer mwy niferus nag ydynt heddiw. Deuant yn y bore o gyfeiriad clogwyni Drws-y-coed gan roi digon o rybudd i’r holl adar eraill eu bod yn dod. Gwelais gigfran yn gwrthod i wylan y môr fynd yn agos at Glogwyn y Garreg un tro. Bu herio maith cyn i’r wylan roi i fyny yr ymdrech.

===== Clegr y Garreg =====
Un arall o adar bychan. Ychydig o liw gwyn o gwmpas ei ben, a’i gynffon yn wyn. Gweddill ei gorff yn gochddu.

===== Cnocell y Cnau =====
Cynffon fer sydd gan hwn a phig miniog. Ei liw yn llwydlas ac oddi tano yn wyn gyda gwawr felyn. Pan oeddwn blentyn gwyddwn am nyth y gnocell mewn twll yn y wal gerrig a pharhaodd ei epil i nythu yn yr un lle am drigain mlynedd a mwy.

===== Cnocell y Coed =====
Dyma aderyn hardd: ei gefn y felynwyrdd a bôn ei gynffon yn felyn golau; ychydig o ddu o gwmpas ei lygaid a’i gorun yn goch. Tylla yn aml gyda’ibig cryf i bolion trydan a pholion teligraff yn ogystal â choed i chwilio am bryfetach.

===== Coch y Berllan =====
Gwelir hwn yn yr ardd ym mysg coed a llwyni.

===== Cog =====
Dyma, yn sicr, yr aderyn mwyaf poblogaidd, hwyrach am fod ei thymor gyda ni mor fyr, a’i chân mor soniarus. Pan ddaw’r gwanwyn, ychydig o bobl a ofyn: “A welsoch chi wennol?” o gymharu â’r nifer a ofyn “A glywsoch chi’r gog?” A llawenydd i lawer yw cael byw i glywed y gog.

===== Corfran =====
Aderyn mawr. Mae iddo big hir a thro at i lawr yn ei flaen. Ei liw yn ddu, ac eithrio mymryn o wyn o bobtu ei ben.

===== Corhwyaden =====
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf yma gwelais amryw o’r rhai hyn ar Lyn y Dywarchen ac ar Lyn Bryn Meirch, a dyma yr hwyaden leiaf yn Iwrop. Ni wn y rheswm paham, ond ni welais yr un yn 1972.

===== Cornchwiglen =====
Dyma aderyn eto na welir ond ychydig iawn ohonynt; Nytha’r aderyn ar lawr ynghanol gwellt hir mewn lle corsiog. Gedy y cywion y nyth ychydig oriau wedi deori.

===== Cotiar =====
Ei lliw yn ddu ac eithrio y talcen, sydd yn wyn. Hoffa lennydd llynnoedd.

===== Creyr Glas =====
Er na all nofio, mae wedi ei wneud i bysgota. Ei goesau hirion yn ei alluogi i gerdded i ddŵr dyfn llyn neu afon. Ei liw o liw dŵr, a’i allu i sefyll yn berffaith lonydd yn twyllo pysgod, a deuant yn ddiarwybod megis, o gwmpas ei draed. Dyma hefyd un o arwyddion sicraf o’r tywydd. Os gwelwch y creyr glas yn hedfan i’r gogledd bydd yn mynd i “agor y fflodiart”, sef arwydd sicr o law. Os hedfan i’r deau, croes i hynny.

===== Cudyll Coch =====
Aderyn ysglyfaethus ond aderyn hardd iawn er hynny. Gwelais ef yn ymlid colomen ddof ac âi honno i rywle oddi ar ei ffordd, i hen feudai neu gyffelyb gan aros yno ddyddiau cyn ailymddangos. Gwna ei nyth ar astell craig.

===== Cudyll Glas =====
Un llwydlas yw hwn. Beth amser yn ôl awn heibio i iâr a deg o gywion bach ganddi ar fuarth y fferm. Pan oeddwn oddeutu dwylath i’r iâr a’r cywion daeth un o’r adar yma i lawr o’r ffurfafen a gafael yn un o’r cywion. Cododd ef gryn deirllath o’r llawr cyn ei ollwng drachefn yn ddianaf. Rhaid bod ei lygaid ar yr un cyw hwnnw ar ei ffordd i’r ddaear ac iddo wedyn ei ollwng yn ei ddychryndod o fy ngweld.

===== Cyffylog =====
Un o’r adar anoddaf i’w weld yw hwn. Y tro olaf y gwelais un yr oedd gryn bellter i ffwrdd ar frigyn uchaf y goeden.

===== Dryw =====
Un o’r adar lleiaf ac fe’i gwelir ym mhob man. Mae gyda ni gydol y flwyddyn a champwaith yw ei nyth.

===== Ehedydd =====
Gwelais nyth hwn yn uchel iawn ar y mynydd.

===== Ehedydd y Coed =====
Mae hwn eto wrth ei fodd ar dir uchel.

===== Glas y Dorlan =====
Unwaith erioed y gwelais yr aderyn yma yn Nrws-y-coed.

===== Golfan y Mynydd =====
Aderyn bychan yw hwn gyda phig pur lydan.

===== Grugiar =====
Dywed ei henw lle y mae ei chynefin. Mae amryw ohonynt o gwmpas y ffriddoedd hyn.

===== Gwas y Gog =====
Nytha hwn ar lawr a chuddia ei nyth yn ddeheuig mewn gwellt neu wair hir. Er hynny mae y gog yn siŵr o ddod o hyd i’w nyth a dodwy ei ŵy ei hun ynddo.

===== Gwennol =====
Dyma i mi aderyn na all yr un aderyn arall gymharu â hi am ehedeg. Mae ychydig o gochni o gwmpas ei phig ac y mae iddi gynffon main, hir.

===== Gwennol Ddu =====
Collais gryn dipyn o amser yn gwylio hon hefyd yn hedfan o gwmpas yn ystod yr wythnosau braf hynny ddiwedd Awst a dechrau Medi 1972. Colled fawr i bobl y trefi yw nad ydynt yn gweld y gwenoliaid gan mai adar y wlad ydynt. Ac ymwelwyr yr haf hefyd.

===== Gwennol y Bondo =====
Dyma aderyn sydd yn feistr ar wneud nyth. Clai a gwellt yw’r defnyddiau crai, a glyn y cyfryw o dan y bondo heb na sgriw na hoelen. Rhyfeddol eu diwydrwydd yn cario cymaint o ddefnydd mewn pig mor fychan.

===== Gwyach Fach =====
Er bod hon yn ymddangos yn debyg i hwyaden, ni pherthyn ddim iddi ac mae ei phig yn wahanol. Mae ychydig o wyn ar ei phig ac nid oes ganddi ddim cynffon.

===== Gwylan Fach Benddu =====
Yn y flwyddyn 1968 daeth ychydig o’r gwylanod yma i’r ynys sydd ar Lyn y Dywarchen. Er yr adeg hynny deuant yn flynyddol ddechrau mis Mawrth a nythant yno, dodwy, deori yr wyau a magu eu cywion hyd nes byddant yn ddigon mawr i ehedeg.

===== Gwylan Fôr =====
Dyma aderyn ysglyfaethus iawn. Ei lliw yn ei blwyddyn gyntaf yn fudr-frown. Yn ei hail flwyddyn bydd wedi newid yn hollol: ei chefn a’i hadenydd erbyn hyn yn llwydlas ac ychydig o ddu ar flaen ei hadain, ei chynffon yn wyn yn ogystal â’i phen a’i gwddf, a’i phig a’i choesau yn felyngoch.

===== Gylfinir =====
Ychydig sydd o gwmpas erbyn hyn. Mae iddynt big hir er iddynt allu hel eu bwyd o waelodion hen ffosydd neu gyffelyb. Gwnant eu nyth yn bur ddi-lun ar y llawr, heb fawr o gysgod iddo. Cofiaf ddod ar draws eu nyth un tro a phedwar o wyau ynddo. Er ceisio cadw gwyliadwriaeth arno diflannodd yr wyau. Hwyrach mai dyna’r rheswm pennaf eu bod yn lleihau mewn nifer.

===== Hwyaden Wyllt =====
Dyma un o gyfeillion gorau amaethwyr. Maent yn difa cymaint o falwod a’r rheiny yw lloches ar gylch bywyd y pryfyn bach a gynhyrchai “ffliwc” ar ddefaid a gwartheg. Mae eu gelynion yn lluosog a dyn yw eu gelyn pennaf er eu cael fel danteithfwyd. Mae y ceiliog yn aderyn hardd odiaeth: ei ben yn wyrdd ac ychydig ddu yn gymysg; cylch gwyn cul o gylch ei wddf, ei fron yn lasgoch gydag ychydig o frown ac o gwmpas bôn ei gynffon yn ddu.

===== Iar Ddwr =====
Aderyn a ddaw yma yn yr haf yw hwn a gwna ei nyth heb fod ymhell oddi wrth lyn neu afon.

===== Ieir Mynydd =====
Maent yn lluosog iawn ar y Mynydd Mawr.

===== Jac-y-do =====
Aderyn lleol yw Jac-y-do, er na welais yr un erioed yn Nrws-y-coed. Ond ychydig is i lawr y dyffryn mae llawer ohonynt.

===== Llinos =====
Hoffa yr aderyn bychan hwn y grug, corsdiroedd a thir garw.

===== Llinos Benfelyn =====
Mae’r aderyn yma yn aros gyda ni gydol y flwyddyn.

===== Llinos y Mynydd =====
Aderyn bychan, a’i gynefin ar ochrau y mynyddoedd.

===== Llwydfron Fach =====
Aderyn eto sydd yn caru’r mynydd-dir uchel. Ymwelydd dros dymor haf.

===== Mwyalchen Mynydd =====
Fel yr awgryma yr enw, ar fynydd-dir y mae eu cynefin ac yn ystod yr haf maent yn lluosog iawn ar lethrau Mynydd Mawr. Mae o faintioli y ‘ ‘ Deryn Du ‘ ‘ a’i liw yn ddu gydag ychydig o ysmtiau cochddu trwyddo, a’i fron yn wyn.

===== Nico =====
Gofidiais lawer am nad oedd yr ysbienddrych gennyf er cael golwg iawn ar hwn.

===== Pela’r Helyg =====
Aderyn bychan ac iddo gynffon hir.

Adar Drws-y-coed

2024-01-03T20:11:03Z

Malan%:

2021-06-11T20:49:03Z

Malan%:

[[Delwedd:Ffatri wlan Clynnog.jpg|bawd|de|400px|Hen fil Ffatri Wlân Clynnog, 1891]]

Safai '''Ffatri Wlân Clynnog''' ym mhentrefan [[Tai Lôn]]. Tröwyd olwyn ddŵr y ffatri gan [[Afon Desach]], wedi i'r dŵr gael ei droi ar hyd pinfarch neu gafn 270 metr o hyd.<ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/en/site/422933/]. cyrchwyd 24.5.2021</ref>

Mae'n sicr ei bod hi wedi ei sefydlu cyn 1794, gan fod "John Robert, Factory, Tai Lôn" wedi cynorthwyo John Owen, Henbant Bach, i sefydlu Ysgol Sul yn y capel a enwyd yn ddiweddarach yn [[Capel Uchaf (MC), Clynnog Fawr|"Capel Uchaf"]]. Roedd John Robert yn fab i Robert Ffoulk, y gwehydd.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon, Dosbarth Clynnog'' (Caernarfon, 1910), t.25.</ref> Fe'i hadwaenid hefyd fel John Roberts.<ref> John Jones, FRGS, Pwllheli ''Cofiant John Jones Bryn'rodyn''(Caernarfon,1903), t.6.</ref>

Yn 1841, roedd John Roberts, gwehydd yn byw yn y "Factory" yn Nhai Lôn,<ref>Cyfrifiad plwyf Clynnog Fawr, 1841</ref> ac erbyn 1850 roedd yn fusnes digon pwysig i gael ei gyfrif mewn rhestr o felinau gwlân y sir.<ref>J. Geraint Jenkins, ''The Welsh Woollen Industry'' (Caerdydd, 1969), t.240</ref> Ym 1851, roedd John Roberts yno o hyd, ac yn cael ei ddisgrifio fel meistr-wehydd gwlân.

Priod John Roberts oedd Margaret Dafydd<ref>Roedd hi'n gyfnither i John Elias. ''Cofiant John Jones Bryn'rodyn'', t.6</ref> a chawsant unarddeg o blant, yn cynnwys Y Parchedig [[John Jones, Bryn'rodyn]]. Bu rhai o'r plant yn gweithio yn y ffatri, a dyma hanes John:
''Yn fore ar ei oes aeth i Ffactri ei dad yn Nhai'r-lôn, er dysgu y grefft o wehydd; ac yn ddilynol i Ffactri Glangwna... Wedi aros am dymor (yno).. dychwelodd drachefn i'w hen gynefin, pryd y darfu iddo, mewn undeb â'i frodyr Solomon a Griffith, ail-wneyd hen Law-weithfa Tai'r Lôn yn newydd, ac hefyd adeiladu tŷ yn y pentref bychan hwn, sydd yn dwyn yr enw "Tymawr". Yn ei Ddyddiadur dyddiedig Hydref 25ain 1844 ceir y cofnodiad canlynol ganddo:
''Heddyw ydyw y diwrnod o flaen ffair y Borth. Darfod y stwff am bedwar o'r gloch, a thynu y torsedi o'r gwŷdd, er bod yn barod at y ffair yfory.''
''Y torsedi hyn oedd y cwrlidau Cymreig - nwyddau byd-hysbys - a wneid yn y llaw-weithfa honno ar gyfer ffair y Borth - ffair oedd ar y pryd yn ''centre'' masnach eang mewn nwyddau cartref."<ref>John Jones, F.R.G.S., Pwllheli, ''Cofiant John Jones, Bryn'rodyn'' (Caernarfon 1903), t.10''</ref>

[[Delwedd:FfatriTaiLon.jpg|bawd|400px|de|Ffatri Wlân Tai Lôn tua 1890]]
Ym mis Tachwedd 1865 perchennog y Ffatri oedd Joseph Roberts a'r deilydd oedd John Roberts.<ref>Llyfr Rhenti Plwyf Clynnog.</ref>

Yr ieuengaf o'r plant oedd Joseph Jones ac yng nghyfrifiad 1851 nid oedd sôn am Joseph, ond ddeng mlynedd yn ddiweddarach roedd yn gweithio i'w dad fel gweithiwr ffatri wlân. Yr oedd ei dad tua 74 oed ac erbyn 1871, roedd wedi trosglwyddo'r ffatri i Joseph, a oedd wedi penderfynu am ryw reswm neu'i gilydd ddefnyddio'r cyfenw patronymig Jones yn lle Roberts - ond roedd ei dad, John Roberts, 84 oed erbyn hynny, yn dal yno. Roedd wedi colli ei wraig, ac yn cael ei ddisgrifio'n syml fel gwehydd gwlân - yn methu ymddeol yn llwyr, mae'n debyg. Yn ogystal â John Roberts, roedd pedwar o wehyddion cyflogedig yn byw yn y ffatri efo'r teulu. Ym 1891, roedd un gweithiwr yn byw yno gyda'r teulu. Ym 1901, roedd y ffatri'n dal i weithio, ond y flwyddyn honno fe ddisgrifiodd cyfrifwr y Cyfrifiad Joseph fel gwneuthurwr gwlanen ("Flannel Manufacturer").<ref>Cyfrifiadau plwyf Clynnog Fawr, 1851-1901</ref>

Cyfeiria Catri Parri Huws at wraig Joseph Jones yn ei llyfr ''Sul Gŵyl a Gwaith'':

''Cofiaf fy mam yn adrodd hanes Elin Jones Ffatri yn mynd bob cam i Lundain. Roedd mynd i Lundain yn golygu rhywbeth tros ganrif yn ôl. Gwisgai ei siwt Gymreig. Âi â'i throell gyda hi, achos iddi gael gwahoddiad i nyddu o flaen y Frenhines Victoria...''<ref>Catrin Parri Huws, ''Sul Gŵyl a Gwaith'' (Caernarfon, 1981) tt.33-4</ref>

Erbyn 1911, fodd bynnag, roedd Joseph wedi marw ac yr oedd yna berchennog newydd ar fusnes y ffatri, sef John Hughes, dyn 43 oed a ddisgrifiodd ei hun ar y ffurflen Cyfrifiad fel "Ffatrwr/Masnachwr" ac yn feistr-grefftwr. Dyn o'r Bala ydoedd, ond roedd ei wraig Martha'n hanu o Fethesda.<ref>Cyfrifiadau plwyf Clynnog Fawr, 1911</ref>

Ymddengys enw John Hughes yng Nghyfrifiad Gwytherin, 1891, 23 oed a dibriod, yn gweithio fel gwehydd yn Ffatri Wlân Gwytherin yn Sir Ddinbych. Roedd Robert Roberts, gwneuthurwr gwlân, yn hen lanc 55 oed ac yn dal i fyw yn Nhŷ'r Ffatri hefo'i fam, Mary Hughes, 86 oed. Roedd Robert Roberts yn ŵr uchel ei barch ac yn flaenor yng Nhapel Cae’r Graig, cangen i Gapel Siloh, Gwytherin..... Mae’r tri yma yn enedigol o’r Bala. Yn byw yma hefyd mae Thomas Roberts, nyddwr 17 oed, o Lanfair Talhaearn yn ogystal â’r forwyn Catherin Evans, 18 oed. Bu farw Mary Hughes, Tŷ’r Ffatri, ym 1894 a chladdwyd hi ym mynwent Capel Siloh, Gwytherin.

Ar gyfrifon 1901 gwelwn bod Robert Roberts, y pennaeth, yn dal yng Ngwytherin ynghyd â John Hughes a Thomas Roberts a disgrifir nhw fel Woolen Factory men. Mae Martha Hughes o Fethesda yn cadw tŷ iddyn’ nhw. Dau arall a fu’n gweithio yn y ffatri wlân oedd John Owen Jones ac Evan Griffith Jones.<ref>Cyfrifiad plwyf Gwytherin, Sir Ddinbych, 1891 a 1901</ref>

Daeth amser pan nad oedd cymaint o waith yn y ffatri wlân ac o’r herwydd fe symudodd Robert Roberts, a John a Martha Hughes, i ffatri Wlân Tai Lôn, Clynnog Fawr, a John Owen Jones i Tŷ Newydd, Mynytho. Evan Griffith Jones oedd yr olaf i symud tua 1921-2. Aeth ef a’i wraig a’r mab, Emlyn, i Ddolgellau i gadw siop ddillad. Wedi marwolaeth Robert Roberts yng Nhlynnog ym mis Hydref 1917 yn 80 oed, daeth 'nôl i Wytherin i’w gladdu gyda’i fam.<ref>Heulwen Ann Roberts, Gwytherin, ar gyfer arddangosfa yn Amgueddfa Syr Henry Jones, Mehefin 2008.</ref>

Fel y gwelsom uchod, yr oedd Ffatri wlân Tai Lôn yn dal i weithio ym 1911. Meddai O. Roger Owen, wrth sôn am dripiau yn adeg honno gan blant [[Ysgol Ynys-yr-arch]] yn ei hunangofiant:
''Cawsom hefyd fynd i weld ffatri wlân Tai Lôn, gweld yr amryw beiriannau, a'r perchennog yn egluro i ni sut y defnyddid hwy. Olwyn ddŵr fawr oedd yn troi'r peiriannau.''<ref>O. Roger Owen, ''O Ben Moel Tryfan'' (Pen-y-groes, 1981), t.24</ref>

Bu Catrin Parri Huws hithau ar ymweliad tebyg:
''Profiad arall oedd cael mynd o'r ysgol ar ddiwrnod braf i weld y ffatri'n gweithio. Yr oedd yno dri o ddynion wrth eu gwaith, tair o ferched o gwmpas y tŷ, a'r parlwr wedi ei droi'n siop, gyda silffoedd pwrpasol i ddal gwlanen. 'Roedd cownter hir, sisyrnau a ffon-fesurydd arno gyda hosanau wedi eu gwau, crysau gwlanen i ddynion a chrafatiau cynnes.''<ref>Catrin Pari Huws, ''Sul Gŵyl a Gwaith'' (Caernarfon, 1981) t.34</ref>

Mae Sophia Pari-Jones wedi cynnwys llun o fil y felin sydd yn dangos llun y ffatri. Fe'i atgynhyrchir ar y dudalen hon.<ref>Sophia Pari-Jones, ''Echoes from a Water Wheel'' (Bangor, 2011), llun rhwng tt.28/29</ref> Dyddiad y bil yw 1891, ryw 20 mlynedd cyn ymweliad y Roger Owen ifanc â'r ffatri, ond mae'n bosibl bod yr engrafiad wedi ei wneud gryn amser cyn hynny. John Jones, melinydd [[Melin Faesog]] gerllaw, oedd y sawl oedd yn ddyledus i Joseph Jones, perchennog y ffatri ar y pryd. Sylwer ar dop y bil y rhestr o bethau yr oedd y ffatri'n eu cynhyrchu.

Mae'r ffatri wedi cau ers blynyddoedd lawer, ond mae'r adeiladau wedi goroesi fel tai, sef Yr Hen Felindy a Melin Wlân.

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Melinau]]
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

Maesog

2021-06-11T19:05:11Z

Malan%:

Delwedd:Maesog2271x.jpg

2021-06-11T19:00:59Z

Malan%: