Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Siopau'r Groeslon

2026-06-27T16:54:20Z

Irion:

{| style="float:right;border:8px solid gray;background: yellow;padding:5px;width:1050px"
|'''Mae'r dudalen hon wedi ei diogelu''' gan ei bod yn erthygl swpus a chynhwysfawr gan un awdures (sef Mrs Mari Vaughan Jones) sydd hefyd yn nodi ei hatgofion ei hun. Os byddwch am ychwanegu ffeithiau, neu gywiro unrhyw camsyniad, anfonwch e-bost at wiciuwchgwyrfai@talktalk.net neu eu nodi ar y dudalen sgwrs, ar gyfer sylw gan y Gweinyddwyr. Gellwch hefyd nodi gwybodaeth ychanegol ar brif dudalen pentref [[Y Groeslon]].
Mae dolennau at dudalenni eraill yn gweithio yn yr un modd ag ar dudalennau eraill,

|-
|}

[[Delwedd:Wicisiopau084.jpg|bawd|de|450px|Map o leoliad siopau'r Groeslon]]
[[Delwedd:Wicisiopau085.jpg|bawd|de|450px]]
[[Delwedd:Wicisiopau087.jpg|bawd|de|450px]]

==Dyddiau cynnar: Y tafarndai ==

O edrych ar bentref [[Y Groeslon]] y dyddiau yma (Medi 2018) , heb siop na chapel, nac eglwys yn agored, mae'n anodd credu lle mor lewyrchus oedd yma o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg hyd ddechrau'r unfed ganrif ar hugain. Bu yma chwech ar hugain o siopau o bryd i'w gilydd, yn y cyfnod pan oedd y chwareli yn llewyrchus.

Datblygodd y pentref hefo dyfodiad y rheilffordd. Cyn hynny yr ardal y tu hwnt i'r ysgol, o'r enw [[Rhosnenan]] oedd y pentref ac yma oedd y siop gyntaf y gwyddys amdani. Cedwid y siop gan Catrin Parry, ac fel unig siop yn yr ardal, gwasanaethai y boblogaeth cyn belled â'r [[Y Fron|Fron]], lle roedd y chwarel yn datblygu a phobl yn symud yno i fyw o ardaloedd mwy amaethyddol. Cofiai Hugh Jones, Rhandir (1856-1905) fel yr oedd, pan yn fachgen, yn byw ym mhen pellaf Y Fron, gael ei anfon gan ei fam i siop Catrin Parry i brynu hanner owns o de at y Sul.

==Gwaelod y pentref==

Gyda dyfodiad y rheilffordd gellid cael mwy o amrywiaeth o nwyddau. Ym 1851 agorodd John Jones, gweinidog [[Capel Bryn'rodyn (MC), Y Groeslon|Bryn'rodyn]], a'i wraig Elen, siop a phost yn yr Hen Bost, ar yr hen ffordd i [[Pen-y-groes|Benygroes]]. Bu'r busnes yn rhedeg am bron i ddeugain mlynedd, ond yn anffodus fe laddwyd Mrs. Jones mewn damwain yn y [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon|stesion]], pan oedd yn rhoi llythyrau ar y Mêl, (sef y trên a ddeuai â’r post bob bore). Datblygodd y Pentref yn bellach pan agorwyd dwy dafarn, Y [[Tafarn y Llanfair Arms|Llanfair Arms]], a agorwyd tua 1841 ac a gedwid gan Margaret Williams. Erbyn 1861 Owen Williams oedd y tafarnwr, ac yn ddiweddarach Owen Parry, oedd hefyd yn of. Y dafarn arall yr ochr arall i'r lôn, oedd [[Gwesty'r Grugan Arms]], a gedwid ym 1880 gan Thomas Parry.

Erbyn yr ugeinfed ganrif roedd amrywiaeth o siopau yn y pentref. Ar y gornel gyferbyn â Llanfair Arms, roedd siop Eames, a gychwynnwyd gan John Eames, mab [[Melin Forgan|Felin Forgan]]. Roedd ar agor ym 1881. Mae'n amlwg iddo lwyddo yn y busnes, gan iddo godi tŷ sylweddol i'w deulu sef Glasfryn, ac oedd â thir yn perthyn iddo, er hwylustod i gadw merlen ar gyfer gallu cario nwyddau i'r siop a chario neges allan i'r cwsmeriaid. Mae stabl y ferlen i'w gweld a'i chefn at Lôn Newydd hyd heddiw. Bu'r siop yn nwylo'r teulu Eames tan 1956. Catrin Eames, ei chwaer, a'i mam, oedd yn ei chadw yng nghyfnod yr ail ryfel byd. Penderfynwyd arbrofi trwy werthu sglodion yno, a chodwyd rhyw fath o gwt sinc y tu fewn i’r siop, gan roi bwrdd hir a meinciau o bobtu ynddo. Yn mhendraw'r cwt roedd stof fawr, a thanc i'r paraffin oedd yn ei thwymo. Yma y coginwyd y sglodion a'r pys. O bosib bod y pys braidd yn galed, ac arferai un o lanciau'r pentref eu tynnu oddi ar ei blât a'u rhoi yn un rhes o'i flaen ar ganol y bwrdd, a'u fflicio at rywun oedd o fewn cyrraedd. Ni pharodd yr arbrawf yn hir.

Ar gornel arall, gyferbyn â'r Grugan Arms Hotel roedd siop ddillad Rowland John Thomas. Ef hefyd oedd y postfeistr. Cychwynnodd y busnes tua 1890. Roedd y post yn y cyfnod hwnnw yn gwasanaethu ardal eang iawn, cyn belled a [[Carmel|Charmel]] a'r Fron, ac yn golygu milltiroedd o gerdded i'r postmyn. Gan mai gyda'r Mêl 5.50 a.m. y deuai'r llythyrau a'r parseli, roedd yn rhaid i'r postfeistr godi'n fore iawn. Un gaeaf penderfynodd John Ellis Jones, y fferyllydd o Benygroes, anfon hysbyseb am "Win y Gwan" (sef Guinness), a werthai yn ei siop, i bob tŷ yn y gymdogaeth. Golygai hyn bod yn rhaid i'r postmyn alw ym mhob tŷ. Fel ai'r diwrnod yn ei flaen, dechreuodd fwrw eira, ac erbyn diwedd y pnawn roedd yn storm, a'r postmyn heb orffen dosbarthu, nes i un fynd i drafferthion yn yr eira. Yn ffodus fe'i cafwyd yn rhydd o afael y storm.

Uwchben y siop oedd y teulu yn byw i ddechrau. Fel y cynyddodd y teulu aeth y lle’n rhy fach, a symudwyd dros y ffordd i'r Grugan Arms Hotel a'i droi yn dŷ. Fe'i galwyd yn Rhianfa. Ar yr ochr agosaf i Benygroes i Rhianfa yr oedd adeilad bychan. Yma yr oedd gweithdy teilwriaid Rolant Thomas, lle byddent yn gwnïo'r siwtiau a'r ’’costumes’’ a dorrai ef mor fedrus. Roedd yn deiliwr tan gamp. Gwneud trowsusau chwarel oedd prif waith y teilwriaid. Talai'r cwsmeriaid amdanynt wrth yr wythnos, ac weithiau byddai dipyn o bryfocio, pan fyddai dyn byr boldew yn cael trowsus hir a dyn tal main yn cael un byr, llac.

Mewn cyfnod pan oedd llawer o farwolaethau mewn teuluoedd, oherwydd salwch neu ddamweiniau yn y chwareli, roedd cael dillad 'mowrning' addas yn bwysig. Byddai Mr. Thomas yn mesur yr holl deulu am 'fowrning', ac yn anfon y mesurau i Stoke on Trent. Deuai'r oll o'r dillad yn ôl ar y trên gyda troad y post. Byddai'r gweithwyr yno wedi gweithio trwy'r nos. Roedd yr hetiau i gyd-fynd â'r dillad yn cael eu gwneud yn Rhianfa gan ferched o dan oruchwyliaeth Mrs Thomas. Er ei bod yn gaeth i'w gwely hi fyddai yn eu hardduno a rubanau duon.

Yn ddiweddarach cymerodd y mab, John Thomas, y siop drws nesaf i fyny, Siop Newydd, oedd wedi bod yn siop groser ac 'ironmonger' gan Harri Jones. Byddai ef yn gwerthu pob math o hadyd yn y gwanwyn, tatws cynnar, nionod bach a llysiau, ond canolbwyntiodd John Thomas ar yr ochr 'ironmonger', gan werthu hoelion, pedolau clocsiau, torches, batris a phethau tebyg

Tu ôl i'r tai a'r siopau yma, ar gornel y pentref, roedd tŷ o olwg pawb. Yma, yn 80au'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, bu teulu Owen Gough yn byw ac yn cadw busnes. Roedd ganddo weithdy teiliwr, a siop 'draper'. Bu'r tŷ yn wag am flynyddoedd lawer, cyn ei ddymchwel.

Drws nesaf i fyny i Siop Newydd, mae Bryn Clynnog, ond Old Boot Shop oedd yr enw yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd Ellis Jones, y crydd, a'i wraig Elizabeth yn byw yma. O agor y drws, roedd cownter bach ar y dde, lle byddai cwsmeriaid yn danfon a nol eu hesgidiau. Tu allan i'r tŷ, yr ochr uchaf, yr oedd grisiau llechi yn arwain i fyny at ddrws y gweithdy, oedd yn cymryd tua hanner llofft y tŷ. Yma y gweithiai'r cryddion yn y dydd ond y cyfarfyddai dynion a bechgyn y pentref gyda'r nos, i sgwrsio a chellwair yn y cynhesrwydd, tra byddai Ellis Jones yn mynd ymlaen â'i waith.

Ar y gornel mae Gwalia, ond Siop Ganol oedd yr hen enw. Yma yr oedd dwy chwaer a brawd, Mary Grâce, Leusa a John Jones, yn byw a chadw busnes. Roedd yma siop groser oedd yn gwerthu dipyn o bopeth, ond yn fwy arbennig, roeddent yn gwerthu ffisig anifeiliaid. Byddai yno olew o bob math, a phowdrau oedd angen eu cymysgu. Deuai'r ffermwyr yno hefo'u piseri a'u poteli, a byddai Leusa Jones yn cymysgu'r powdrau, ac yn cymeradwyo'r ffermwyr i fynd i Llanfair Arms am chwart o gwrw i'w cymysgu, a rhoi'r cymysgiad yn boeth ym mol yr anifail. Roedd plac uwchben y siop ac arwydd arno ar ffurf corn clywed, i ddynodi eu bod yn gwerthu cyffuriau yno. Ym mhedwardegau'r ugeinfed ganrif agorodd Owen Glyn Owen, Glynmeibion ei siop gig yma, cyn adeiladu siop newydd bwrpasol gyferbyn a'r Neuadd. Pan symudodd i Gaernarfon, daeth Peredur Evans i gadw siop ffrwythau a llysiau am gyfnod, ac yna trowyd yr adeilad yn dŷ.

Roedd dwy siop groser yn Rhes Grugan, un ym mhob pen i'r rhes. Siop Grugan oedd y siop isaf. Yma yr oedd Robert Owen a'i wraig yn cadw busnes. Mrs Owen ofalai am y busnes, tra byddai ei gŵr yn gweithio fel plastrwr yn [[Glynllifon]]. Siop Dorlan Goch oedd yr enw ar y siop uchaf. Robert Griffith, ac yn ddiweddarach Phoebe Jones, oedd yn ei chadw.

==Bryn Menai Stores, neu Y Becws==

[[Delwedd:Wicisiopau080.jpg|bawd|300px|de|Prentis Bryn Menai Stores, 1916]]
Erbyn hyn nid oes dim ar ôl o un o siopau prysuraf y Pentref, sef Bryn Menai Stores, neu'r Becws. Ar gornel Lôn Newydd yr arferai fod cyn dymchwel yr adeiladau i ledu'r ffordd. William Jones oedd y siopwr a dilynwyd ef wedyn gan ei fab Robert Alun. Roedd y Becws yn siop groser lawn iawn a chedwid llestri a chelfi tŷ. Tu ôl i'r siop roedd becws gyda'i bobty mawr yn y wal, a thu draw i hwnnw roedd y warws flawdiau. Yn anterth y busnes roedd yno gynorthwywyr a phrentisiaid, a dyn i gario allan, hefo car a cheffyl, neu feic hefo basged fawr o'i flaen i ddanfon neges o gwmpas y Pentref. Pan oeddent yn pobi cai'r bara ei werthu cyn belled a Chlynnog.

Yn y cyfnod cyn y rhyfel cyntaf roedd yn rhaid cael prentisiaeth i fod yn siopwr. Roedd prentisiaeth yn para pum mlynedd, ac ni chai prentis gyflog y flwyddyn gyntaf, ond yn hytrach byddai yn rhaid i'r teulu dalu i'r siopwr am gymryd y bachgen i'w brentisio. 2/6c oedd cyflog wythnos yn yr ail flwyddyn, a chynyddai yn raddol, mae'n debyg, weddill y brentisiaeth os oedd y prentis yn dderbyniol gan y meistr. Roedd y diwrnod gwaith o wyth y bore tan wyth y nos, wyth tan naw ar nos Wener, ac wyth tan ddeg ar nos Sadwrn, a mynd adref i gael cinio a'i te. Diwrnodiau hir iawn i fachgen o brentis 14 oed. Ar wahân i sgubo'r llawr a chadw'r siop yn daclus roedd yn rhaid i brentis ddysgu sut i wneud bagiau allan o ddalen fawr o bapur. Deuai'r bwyd i'r siop mewn swm (‘’bulk’’) mawr. Ciwb mawr oedd y menyn a'r lard, y te mewn cistiau pren sgwâr, yr halen mewn calen fawr, a'r caws mewn cosyn oedd angen ei dorri â weiren. Hongiai'r bacwn a'r ham o'r nenfwd. Roedd angen y bagiau papur i roi nwyddau fel te a reis a lentils a siwgr ynddynt, wedi iddynt gael eu pwyso'n barod yn bwysi a hanner pwysi. Gwneid y menyn a'r lard yn barseli bychan. Dysgai'r prentis hefyd sut i dorri'r caws â'r weiren a sleisio ham a bacwn â chyllell i'r trwch y dymunai'r cwsmer. Casgen fach a ddaliai'r finegr a'r triog, a deuai'r cwsmeriaid â'u poteli a'u potiau eu hunain yno i'w nôl. Unwaith anghofiwyd gau’r tap ar y gasgen driog a bu andros o lanast! Y prentis fyddai hefyd yn danfon y neges i dai cwsmeriaid y Pentref, hefo'r beic. Nid oedd yn waith hawdd i fynd i fyny'r gelltydd pan oedd y fasged yn llawn o nwyddau, a'r beic yn drwm iawn, ond ceid wib yn ôl wedi gwagio'r cwbl!

Unwaith aeth William Jones ei hun i Gefnen hefo'r car a'r ceffyl, i nôl llaeth enwyn a danfon neges yr un pryd. Roedd nifer o blant y pentref hefo fo yn y car. Galwodd ym Mrynteg i ddanfon neges, a thra roedd yno, dychrynodd rhywbeth y ceffyl, rhusiodd, gan garlamu yn wyllt i lawr yr allt nes stopio o flaen y Becws, a’r plant wedi dychryn yn arw. “O diar!" meddai William Jones, "gobeithio bod y llaeth enwyn yn iawn".

Daeth Robert Alun Jones i gymryd gofal o'r siop ar ôl ei dad, gan ddod a dipyn o newidiadau yn ei sgil. Cafwyd peiriant i sleisio'r ham a'r bacwn, ac ymhen rhai blynyddoedd rhewgell i gadw bwyd a hufen ia, a pheiriant y tu allan i werthu 'chewing gum'. Ar ddiwrnodiau braf a sych roedd yn arferiad gan Robert Alun i roi'r celfi tŷ ar y palmant y tu allan i gael mwy o le i symud yn y siop. Daeth un o'r pentrefwyr heibio, oedd wedi treulio amser yn y Dwyrain Canol pan yn y fyddin, gan ddweud,wrth y Siopwr pan welodd y bwcedi a'r brwsus a'r matiau yn dwr ar y palmant, "mae'r lle yma fel bazaar yn y dwyrain gen ti!".
[[Delwedd:Wicisiopau081.jpg|bawd|200px|de|Clawr llyfr cwpons dogni. Defnyddwyd hwn yn Siop Gwylfa, Pen-y-groes]]
[[Delwedd:Wicisiopau083.jpg|bawd|200px|de|Tu fewn i'r un un lyfr dogniLlyfr cwpons dogni]]
[[Delwedd:Wicisiopau082.jpg|bawd|200px|de|Llyfr cwpons dogni. Dyma'r cwpons ar gyfer cael prynu de; torrwyd un gwpon allan am bob chwarter o de a brynwyd]]
Siopwr anfoddog oedd Robert Alun, byddai yn llawer gwell ganddo fod wedi bod yn beiriannwr, a gallu dyfeisio pethau. Yn hytrach byddai wastad yn dyfeisio systemau newydd o gadw cyfrifon, fyddai o bosib yn golygu llai o waith iddo gyda'r nos wedi i'r siop gau. Erbyn amser yr ail ryfel a'r dogni bwyd roedd yn rhaid cadw cyfrif manwl o'r cwponau, (darnau bach o bapur oedd angen eu torri allan o'r llyfryn "Ration Book" oedd ar gyfer pob unigolyn, a'u cadw yn ofalus), fel y gallai eu trosglwyddo i'r awdurdodau. Oherwydd y "dyfeisiadau" newydd o gadw cyfrifon, a ymddangosai yn bur gymhleth i'r cwsmeriaid, roedd siopa yn y Becws yn cymryd llawer o amser - dymunol iawn i bawb oedd eisiau cyfle i sgwrsio ond rhwystredig iawn i rywun oedd ar dipyn o frys. Gyda dyfodiad y "Ration Books" roedd yn rhaid i bawb gofrestru mewn un siop gyda'r llyfr ac nid oedd caniatâd i newid. Ymddeolodd Robert Alun, gan nad oedd ei iechyd yn dda.

Yn y chwedegau gwerthwyd y siop i Mr .a Mrs. Parry o [[Llanllyfni|Lanllyfni]]. Buont hwythau yn cadw'r siop fel siop goser ond roedd arferion siopa yn newid. Wedi iddynt ymddeol, bu'r siop yn wag am gyfnod, cyn i Jano ei chymryd a'i newid i fod yn siop trin gwallt yn y saithdegau. Codwyd tai ar hyd Lôn Newydd ac roedd angen gwell mynedfa. Chwalwyd y Becws a'r adeiladau, a lledwyd y ffordd. O edrych yna heddiw mae'n anodd credu fod yr adeiladau wedi bodoli mewn lle mor gyfyng.

==Gladstone House==

Yn uwch i fyny'r pentref, yn Rhes Gladstone, mae'r enw Gladstone House i'w weld. Tŷ ydyw erbyn hyn, ond bu'n siop am ran helaeth o'r ugeinfed ganrif. Fel 'Siop J.T.' yr adwaenid hi ar lafar gwlad, gan mai J.T. Jones, brodor o Lanuwchllyn, a'i wraig Margaret (merch Llys Elen, Y Groeslon) fu'n rhedeg y busnes am hanner can mlynedd. Cyfarfod pan oeddynt yn gweithio yn siop C.D. Jones yn Wrecsam, wnaethant, a symud i Groeslon, ac agor siop yng ngwaelod Rhes Rathbone ym 1907.
Symudasant wedyn i Gladstone House a galw'r tŷ yn Meirionfa, i ddynodi'r cysylltiad â sir Feirionnydd. Roedd y siop yn gwerthu dillad dynion, merched a phlant, hefyd edeuau, botymau, rubanau a phethau cyffelyb, a chelfi i'r tŷ. I fyny'r grisiau, yr oedd ystafell yn gwerthu hetiau ac un arall yn gwerthu esgidiau.

Yn y dechrau byddai 'J.T.' yn mynd o gwmpas y wlad ar ei feic i gasglu 'clwb' oedd yn dod â chwsmeriaid i'r siop, a sicrwydd am gael tâl mewn pryd, ond yn ddiweddarach bu Harri Jones, o'r [[Cilgwyn]] yn trafaelio ar ei feic modur, cyn belled â [[Clynnog Fawr|Chlynnog]] a [[Trefor|Threfor]], [[Rhosgadfan]], [[Rhostryfan]] a [[Llandwrog]] i gasglu a danfon ordors, a hel 'clwb'.

Mrs Jones ofalai am ddillad y merched, a bu R. H. Williams, Bryngwenallt, yn gweithio am flynyddoedd yn adran y dillad dynion.

Roedd J. T. Jones yn ŵr busnes arloesol, ac wedi arallgyfeirio ym myd busnes ymhell cyn i'r gair ddod yn boblogaidd. Tu ôl i'r siop roedd warws, lle roedd beiciau a beiciau modur ar werth, ac o flaen Gladstone House roedd y pwmp petrol cyntaf yn yr ardal. Prynodd injian olew hefo deinamo, a'i rhoi mewn cwt yng ngwaelod yr ardd i gynhyrchu trydan, i gael gwell golau nag a geid hefo lampau oel yn y tŷ a'r siop. Weithiau digwyddai rhywbeth a wnai i'r injian stopio, gan ddiffodd y golau'n sydyn, a rhaid oedd ymbalfalu i waelod yr ardd yn y tywyllwch i droi a throi yr handlen a wnai iddi ail gychwyn.

Ymddeolodd Mr. a Mrs. Jones a symud i Benygroes i fyw. Prynwyd y busnes gan Hugh Pritchard i ddechrau, ac yna daeth Hugh Hughes yno, ac wedyn Medwen Williams. Y busnes olaf yn y siop oedd siop 'fideos'. Wedi iddi gau yn derfynol fe'i trowyd yn dŷ.

Wrth ochr y siop mae 'entry' i fynd i gefn y tai yn y rhes. Yno mae adeilad a fu'n weithdy crydd am flynyddoedd. Deuai Thomas Jones (Twm Crydd) a'i frawd yno'n ddyddiol ar eu moto beic a 'side car'. Wedyn bu Llewelyn Jones o Fro Iago yno am gyfnod.

Pan symudodd J.T. Jones a'r teulu i Gladstone House o'r siop yn Rhes Rathbone, cymerwyd y siop yn Rhes Rathbone gan Ellis Williams, ( oedd a'i gartref yn Rhes Rathbone) a'i wraig Deborah, ar ôl eu priodas yn 1915. Yn yr amser hynny ni chaniateid i ferched gario ymlaen fel athrawesau ar ôl priodi. Cadwent siop groser yno. Yn anffodus bu Deborah farw yn ieuanc.

==The People's Supply Stores/Siop Julie==

Cymerwyd y siop gan WJ. Pritchard, Pengamfa, ac fe'i cadwodd am flynyddoedd. Siop groser a gadwai yntau hefyd. "The People's Supply Stores" oedd enw swyddogol y siop, ond fel 'Siop William John' yr adnabyddid hi ar lafar gwlad. Roedd y teulu yn byw y tu ôl ac uwchben y siop, a Gwynant oedd yr enw ar y tŷ. Wedi i W. J. Pritchard ymddeol cadwodd ei fab yng nghyfraith, Dilwyn Hughes, y siop am gyfnod, a dilynwyd ef gan Julie Davies, ond fel yn hanes Gladstone House fe'i trowyd yn dŷ.

==Becws Tal-y-llyn==

Roedd siop a becws prysur arall, yn Nhalyllyn, ar un cyfnod hefyd. Robert Jones a'i wraig Jane oedd yn cadw'r busnes. Roeddynt yn enwog am eu bara brith, ac ai Robert Jones oddi amgylch hefo'i gar a cheffyl, i werthu bara ac i ddanfon blawdiau i ffermydd. Jane Jones oedd yn gofalu am y siop. Agorai Jane Jones y siop ar ei chodiad, a byddai ar agor nes yr ai i'w gwely. Gan fod yn rhaid talu am fynd at y Doctor, a gweithwyr cyffredin yn cael hynny yn ddrud iawn, byddai pobl yn troi at ffisig parod a werthid mewn siopau lleol a doctora eu hunain. Roedd siopau lleol fel Talyllyn yn gwerthu amrywiaeth o ffisig parod fel 'tincture of rubarb' (tinti riwbob ar lafar gwlad) a spirit nitre at annwyd, asaphoetida (neu assiffeta) at lyngyr, casgara, Carter's Little Liver Pills, ac amryw eraill. Gan fod y siop yn agored trwy'r dydd roeddent i'w cael unrhyw amser. Byddent yn gwerthu blawd a burum i ferched oedd yn arfer pobi gartref, yn ogystal â nwyddau arferol siop groser. Deuai gwragedd ffermydd cyfagos yno i gyfnewid menyn ac wyau am neges . Yn ystod streic fawr 1926 , pan oedd glo yn brin, cai pobl oedd yn arfer pobi gartref fynd â'r toes i Dalyllyn i'w grasu. Roedd yn rhaid i bawb roi papur a'u henw arno yng ngwaelod y tun o dan y toes, fel byddai yn hawdd adnabod pwy oedd piau'r dorth ar ôl ei chrasu.

Ar ôl cyfnod Robert a Jane Jones yn y siop, daeth eu wŷr Robert (Bob) Jones, yno i redeg y busnes. Prynodd ef foto beic a 'side car' i fynd o amgylch y wlad.

Daeth cyfnod yr ail ryfel byd a newid sylweddol i siopau'r pentref, fel pob man arall. Nid yn unig roedd nwyddau yn brin, ond yr oedd y cwponau oedd yn rhaid i bob teulu eu cael, er mwyn gallu prynu bwyd, (e.e. ¼ pwys y pen o fenyn yr wythnos), ac oedd yn rhaid i'r siopwr eu cyfrif a chadw cofnod ohonynt, yn drafferthus i'r eithaf, heb sôn am y broblem o gadw'r ddysgl yn wastad os deuai cyflenwad annigonol o unrhyw "foethusrwydd" fel tun o ffrwythau neu dun samon i'r siop, a dim digon i'w rannu i bob teulu, a arweiniai at ffraeo a drwg deimlad. Y canlyniad oedd, y caeodd nifer o'r siopau, a dim ond Siop Eames, Bryn Menai Stores, a’r People Supply Stores oedd ar agor erbyn diwedd cyfnod y rhyfel.

==Swyddfa'r Bost==

Yn 1945 daeth un o fechgyn y Groeslon, Leslie Williams, adref o'r fyddin, a phenderfynu agor siop. Dechreuodd gyda busnes groser yn Siop Newydd, a bu yno am tua dwy flynedd, ond yn weddol fuan wedi i Phoebe Jones, Grugan Siop, benderfynu gwerthu ei siop a symud allan, symudwyd y busnes yno. Rhoddai hyn gyfle i 'r teulu allu cynnal siop a byw yn yr un lle. Roedd yn gyfnod anodd iawn i ddechrau busnes, gan fod dogni bwyd, a'r cwpons yn dal mewn grym. Cai ffermwyr ddogn ychwanegol o fwyd at y cynaeafau gwair, ŷd a thatws. Wedi diwrnod prysur yn y siop roedd angen danfon negesau gyda'r nos i'r ffermydd a'r tai ar gyrion y pentref. Yn 1956 aeth Siop Eames ar werth, a phrynodd Leslie Williams hi, gan symud y siop yno a throi Siop Grugan yn dŷ, fel ac y mae heddiw. Daeth y [[Swyddfeydd Post Uwchgwyrfai|Swyddfa Bost]] yno hefyd, a Mrs Williams oedd yn gofalu am honno.

Tua'r adeg yma y dechreuodd pobl ddod hefo’r trên ar eu gwyliau i'r ardal. Byddai'r "fusutors" yn aros dan drefniant gwely a brecwast mewn tai yn yr ardal , neu yn rhentu tai a bythynod dros gyfnod eu gwyliau, ac felly angen neges am yr wythnos. O ddod yn rheolaidd arferent archebu eu neges dros y ffôn yn barod erbyn pan y cyrhaeddent y stesion.

Roedd cyfnod y Nadolig, yn naturiol iawn yn gyfnod prysur yn y Post, a rhaid oedd cael postmyn ychwanegol i ddanfon y cardiau y llythyrau a'r parseli. Bu llawer i fyfyriwr yn falch iawn o'r gwaith yma i roi arian ychwanegol yn y boced.

==Mân siopwyr a gwerthwyr eraill==

Ar ôl deugain ac un o flynyddoedd prysur, ymddeolodd y ddau, a daeth Mr a Mrs Roberts o Gaernarfon i gadw'r busnes. Wedyn daeth Vernon Evans, ei wraig Olwen, a'i thad a'i mam, William a Gwenda Jones, yno i'w chadw. Roedd ganddynt hwythau hefyd gysylltiadau â Chaernarfon, ond eu bod wedi byw yn Lloegr am dipyn o flynyddoedd. Er bod y ddau deulu yn bobl glên iawn nid oedd yr un cysylltiad lleol yno ar ôl Mr. a Mrs. Williams, ac o'r herwydd ni cheid yno yr un sgwrsio a thrafodaeth a'r un awyrgylch. Wedi marwolaeth Mrs Gwenda Jones ni allai'r teulu gario ymlaen ac fe gaeodd y siop, a oedd erbyn hynny yr unig siop yn y Pentref.

Ar wahân i brif siopau'r Pentref, roedd amryw o "siopau yn y parlwr", oedd yn gwerthu manion fel canhwyllau, oel lamp, papurau newydd, burum, fferins a baco. Rhoddai y siopau yma incwm ychwanegol i wragedd neu weddwon y chwarelwyr. Byddai adegau pan na allai'r dynion fynd at eu gwaith, oherwydd tywydd caled (a wnai saethu'r cerrig yn y twll yn waith peryglus iawn) neu oherwydd salwch, a ddeuai yn aml i rai yn gweithio allan ar ben mynydd ym mhob tywydd.

Gwerthai Thomas Williams yn 1 Rhes Glynllifon bapurau newydd Cymraeg fel Y Genedl, Yr Herald, Y Werin a'r Echo Goch, ac yna bu Katy Williams yn 2 Rhes Grugan yn eu gwerthu am flynyddoedd. Yn Rhiwenfa (Noddfa, heddiw) gwerthai Mrs. Owen fferins, baco a dipyn o bopeth, ond yr oedd yn arbennig am wneud pennog picl. Gwnai ef mewn crochan mawr, a'i werthu yn ôl y gofyn yn y siop. Roedd amryw o siopau "parlwr" eraill yn y pentref, a'u cyfnod o fod yn agored yn amrywio. Gellir gweld hyd heddiw ambell i dŷ rhes gyda ffenest fwy na gweddill y rhes yn dynodi y bu siop yno unwaith.

Roedd gan y rhan uchaf o'r Pentref ei siopau "parlwr" hefyd. Daeth gwraig o Buxton, swydd Derby, i fyw i 2 Frondeg yn 20au'r ganrif diwethaf. Miss Bladon oedd ei henw a gwerthai bob math o edafedd yno a manion gwnïo. Daeth yn bur adnabyddus, gan fod yr edafedd yn llawer meddalach na'r edafedd "cartref ‘' a gai ei werthu yn siopau Penygroes neu Caernarfon. Byddai yn gyrru i ffwrdd am yr edafedd a ddeuai i'r Groeslon ar y trên. Deuai ei chwsmeriaid yno o bentrefi eraill y cylch, a bu'r siop mewn bodolaeth tan yr ail ryfel byd.

Yn Bryn Afon, gwerthid y manion arferol fel papurau newydd, canhwyllau, oel lamp, burum a bara, baco, a fferins y deuai plant [[Ysgol Penfforddelen, Y Groeslon|Ysgol Penfforddelen]] yno i'w prynu.

Bu teulu [[Appii Forum|Appifforum]] yn gwerthu llyfrau gan fynd i'r chwareli i gael archebion a chai'r chwarelwyr dalu amdanynt yn fisol.

Yn Babell byddai Laura Evans yn cael "tripe" gan John T. Jones y bwtsiwr, oedd â'i ladd-dy yn Lleiniau. Ar ôl ei baratoi a'i goginio byddai yn ei werthu yn ôl y galw. Roedd hefyd yn berwi pwdin cyrens a resins mawr, a werthai am ddimai y sleisen i blant yr ysgol.

Bu siopau yn eu tro ym Mryngwenallt, Rhandir (Lleifior), a Gwelfor, ac mae'n debyg y bu rhai o'r siopau bach yn llewyrchus, gan beri i bobl ddweud fod llathen o gownter yn well nac acer o dir.

Yn ogystal âr ffermwyr lleol a ai o amgylch yr ardal i werthu llefrith o ddrws i ddrws yn ddyddiol, deuai gwerthwyr eraill yn eu tro, rhai fel Joseff o Gaernarfon a ddeuai ar y trên hefo'i fasged fawr yn llawn o bysgod. Byddai Bob Lloyd o Garmel yn dod i werthu te, a deuai eraill hefo defnyddiau gwnïo. Wrth fynd o gwmpas i werthu y dechreuodd Robert J. Williams, Llys Gwynedd ei fusnes. Cerddai cyn belled â Chilgwyn hefo ces mawr yn llawn o nwyddau i'w gwerthu. Yn ddiweddarach cafodd siop fach sinc wrth y tŷ, lle bu'n gwerthu fferins, baco a manion nes daeth dogni yr ail ryfel byd.

==Dirywiad siopau'r pentref==

Gyda dyfodiad y bysus yn 30au'r ganrif, daeth newid mawr i arferion siopa'r pentrefwyr. Deuai bws i lawr o Garmel i fynd i Gaernarfon ac ai gwasanaeth arall o Gaernarfon trwy waelod y pentref i Benygroes ac ymlaen. Daeth yn arferiad gan amryw i fynd i Benygroes ar nos Wener i weld y doctor ac i gasglu moddion o siop y fferyllydd, ac i ddod â phryd o bysgodyn a sglodion yn ôl i swper. Roedd taith i Gaernarfon ar bnawn Sadwrn i gael swlffa yn stondinau'r farchnad ar y Maes yn boblogaidd iawn hefyd. Achosodd hyn i'r man siopau gau o un i un, a bu trafferthion amser rhyfel yn ergyd pellach. Gyda pherchnogaeth ceir, a dyfodiad archfarchnadoedd, nid oedd yn bosibl i siop leol gystadlu ac felly bu cau yn anorfod. Nid oes man cyfarfod anffurfiol bellach i gael sgwrs wrth siopa. Colled yn sicr i'r Pentref.

[[Categori:Siopau]]

Sgwrs Defnyddiwr:Troellwr

2026-06-19T11:20:49Z

Irion: /* Glasynys */ adran newydd

Croeso, Troellwr. Diolch am y cyfraniadau. Melys moes mwy!!

== Glasynys ==

Diolch am yr ychwanegiadau gwerthfawr. Daliwch ati!

Llys Baladeulyn

2026-06-15T08:46:31Z

Irion:

Yr oedd '''Llys Baladeulyn''' yn un o lysoedd y Tywysog cyn 1284. Eiddo Einion ap Caradog, ewyrth i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffydd, a disgynnydd i Owain Gwynedd. Wedi i Einion farw, pasiodd Baladeulyn i ddwylo ei fab, Tudur ab Einion ap Caradog, ond ar farwolaeth hwnnw ym 1284 cipiodd brenin Lloegr, Iorwerth I, yr eiddo. Fe'i wnaed yn gartref iddo fo ei hun am gyfnod ym mis Mehefin 1284<ref>''Foedera, conventiones, literæ, et cujuscunque generis acta publica, inter reges Angliæ et alios quosvis imperatores, reges, pontifices, principes, vel communitates, ab ineunte sæculo duodecimo, viz. ab anno 1101...'' (Yr Hâg, 1739), t.232) [https://archive.org/details/fderaconventione01ryme/page/232/mode/2up]; Neil Johnstone, ''Llys and Maerdref: The Royal Courts of the Princes of Gwynedd'' yn ''Studia Celtica'', XXXIV (2000). Mae Johnstone yn dweud mai yn ystod mis Mehefin y bu Iorwerth ym Maladeulyn, ond mae'n sicr ei fod yno trwy'r rhan fwyaf o fis Mehefin 1284, gweler Henry Gough, ''Itinerary of King Edward the First throughout his reign, A. D. 1272-1307, exhibiting his movements from time to time, so far as they are recorded'' (Paisley, 1900), tt.156-7</ref> (tra'n goruchwylio dechrau ar adeiladu Castell Caernarfon o bosibl).Safai, mae'n bosibl, lle mae [[Plas Nantlle]] neu Tý Mawr, [[Nantlle]], heddiw, neu nid nepell o'r fan honno - er bod traddodiad arall yn dweud y safle bellach o dan domen chwarel.<ref>Thomas Alun Williams, ''Baladeulyn'' ac ''Edward 1af yn Nantlle, cyhoeddwyd yn ddigidol yn unig ar wefan Nantlle.com [http://www.nantlle.com/hanes-nantlle-baladeulyn.htm#7] </ref> Mae'r enw'n cyfeirio at y ffaith fod dau lyn Nantlle yn cwrdd ychydig i'r de o'r safle.

Mae traddodiad yn adrodd fel y bu i fab Iorwerth a'i frenhines Mallt (Matilda) gael ei eni yn Maladeulyn, cyn gael ei gyflwyno i'r werin honedig hygoelus yng Nghaernarfon fel tywysog i Gymru nad oedd yn siarad yr un gair o Saesneg - prin yn syndod ag ystyried ei fod ond ychydig wythnosau oed!<ref>Thomas Alun Williams, ''Edward 1af yn Nantlle'', cyhoeddwyd yn ddigidol yn unig ar wefan Nantlle.com [http://www.nantlle.com/hanes-nantlle-baladeulyn.htm#7] </ref> Dichon fodd bynnag mai propaganda di-sail yw'r stori.

Roedd gan y safle wrth geg rhan gulaf [[Dyffryn Nantlle]] yn gwarchod tiroedd yr arglwydd i'r gorllewin werth strategol yn yr oes pan oedd rhyfela'n fater o finteiau arfog gweddol fach a phob arglwydd â gastell bach o bren neu garreg ar ben mwnt. Nid oedd y man mor bwysig wedi i Iorwerth I sefydlu ei gestyll cadarn mewn mannau gwir strategol, a Chastell Caernarfon yn amddiffyn holl dir [[Uwchgwyrfai]].

Nid oedd y safle ddiarffordd o werth neilltuol i goron Lloegr, ac ar ôl Brwydrau Crécy, 1346, a Phoitiers, 1356, yn Ffrainc, fe roddwyd yr eiddo ynghyd â 6 ''carucate'' o dir i un o arwyr y brwydrau hynny, Tudur ap Goronwy neu [[Tudur Goch|Dudur Goch]].<ref>W.R. Ambrose, ''Nant Nantlle'' (Pen-y-groes, 1872), t.28</ref> Mae ''carucate'' yn fesur tir canol-oesol sydd yn cyfateb i'r maint o dir y gallai tîm o wyth ŷch aredig mewn tymor, neu rywle oddeutu 120 erw.

Am hanes diweddarach y safle, a'r tŷ a adeiladwyd gan Tudur ap Goronwy, gweler [[Plas Nantlle]].

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Hanes]]
[[Categori:Safleoedd nodedig]]

Hafan

2026-06-08T09:03:13Z

Irion:

[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]

{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;"
|
|"Anghofio yw Bradychu"
|}

[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]

{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 "
|'''DIOLCH AM EIN CEFNOGI''' 

Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. Mae '''Cof y Cwmwd''' yn gwneud hyn trwy gynnig i chi dros 1850 o erthyglau, bach a hir, am hanes gwmwd [[Uwchgwyrfai]].

Er bod meddalwedd y '''Cof''' yn rhadwedd, sef y cawn ni yn ei ddefnyddio am ddim, rhaid cynnal dilysrwydd a diogelwch y wefan, talu am ein lle ar y We ac ati - ac mae hyn oll yn costio. Rydym felly yn hynod o ddiolchgar i'n noddwyr, sef Elusen Park-Jones ac i holl gynghorau cymuned y fro - ac felly i chi, drigolion y cwmwd - am ein helpu i gadw ymwybyddiaeth o hanes ein hardal yn fyw, a hynny trwy i'ch cynghorwyr neilltuo cyfran fach iawn ond gwerthfawr o'ch trethi lleol at ein cefnogi. Diolch i chi i gyd.

|}

<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big>

Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd.

[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]

Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]].
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']].

'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''

== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.

Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.

'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu

==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes

== Erthyglau newydd ==
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]
{{Special:Newestpages/-/25}}

Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl

Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.

==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.

[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]

Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].

'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.

== Iaith Cof y Cwmwd ==

Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.

== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==

[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]

Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].

Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.

Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.

==A oes gennych sylwadau?==
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma''']

{{cyfeiriadau}}
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]

[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]

Myrfyn Owen

2026-04-03T12:47:57Z

Irion:

Roedd y '''Dr Myrfyn Owen''' (1943 – 2025) yn wyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd|Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a'r [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (née Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn [[Rhos-isaf]] a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref><ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen [[Ysgol Gynradd y Groeslon]] ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â [[Dafydd Wigley]].<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>M. Owen, ''Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community.'' Ph.D. thesis, University of Leeds, (1967)</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott <ref>Erthygl Wikipedia ar Peter Scott [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott]</ref>, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr.<ref>Gwefan WWT [https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge]</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinafia, gan gynnwys Spitsbergen a Gwlad yr Iâ, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt.<ref>M. Owen, a M.A. Ogilvie . "Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen." ''Condor'' (Oxford University Press) 81 (1979): tt.42–52</ref>.

Ym 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr. <ref>Vernon Thomas a Myrfyn Owen, "Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means", ''Environmental Conservation'', Cyf. 23 (1996), Rhif 4, Rhagfyr, tt. 358-64</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu at weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei ddiddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain'' (1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian (née Rees) a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Myrfyn Owen

2026-04-02T19:44:33Z

Irion:

Roedd y '''Dr Myrfyn Owen''' (1943 – 2025) yn wyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.

[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd|Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen]]

Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a'r [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (née Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn [[Rhosisaf]] a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref><ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.
Mynychodd Myrfyn Owen [[Ysgol Gynradd y Groeslon]] ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â [[Dafydd Wigley]].<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.

Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>M. Owen, ''Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community.'' Ph.D. thesis, University of Leeds, (1967)</ref>.

Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott <ref>Erthygl Wikipedia ar Peter Scott [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott]</ref>, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.

Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinafia, gan gynnwys Spitsbergen a Gwlad yr Iâ, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt.<ref>M. Owen, a M.A. Ogilvie . ''Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen.'' Condor (Oxford University Press) 81 (1979): tt.42–52</ref>.

Ym 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.

Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr. <ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach.

Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.

Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.

Hafan

2026-03-28T09:50:43Z

Irion:

[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]

{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;"
|
|"Anghofio yw Bradychu"
|}

[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]

{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 "
|'''DYFODOL EIN HANES''' 

Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.

Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym.

Â diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....
|}

<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big>

Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd.

[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]

Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]].
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']].

'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''

== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.

Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.

'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu

==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes

== Erthyglau newydd ==
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]
{{Special:Newestpages/-/25}}

Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl

Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.

==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.

[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]

Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].

'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.

== Iaith Cof y Cwmwd ==

Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.

== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==

[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]

Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].

Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.

Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.

==A oes gennych sylwadau?==
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma''']

{{cyfeiriadau}}
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]

[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]

Hafan

2026-03-28T09:50:13Z

Irion:

[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]

{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;"
|
|"Anghofio yw Bradychu"
|}

[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]

{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 "
|'''DYFODOL EIN HANES''' 

Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.

Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym.

Â diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....
|}

<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big>

Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd.

[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]

Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]].
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']].

'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''

== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.

Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.

'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu

==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes

== Erthyglau newydd ==
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]
{{Special:Newestpages/-/25}}

Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl

Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.

==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.

[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]

Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].

'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.

== Iaith Cof y Cwmwd ==

Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.

== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==

[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]

Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].

Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.

Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.

==A oes gennych sylwadau?==
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma''']

{{cyfeiriadau}}
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]

[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]

Hafan

2026-03-28T09:48:49Z

Irion:

[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]

{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;"
|
|"Anghofio yw Bradychu"
|}

[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]

{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 "
|'''DYFODOL EIN HANES''' 

Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.

Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym.

Â diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....
|}

<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big>

Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd.

[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]

Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]].
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']].

'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''

== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.

Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.

'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu

==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes

== Erthyglau newydd ==
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]
{{Special:Newestpages/-/25}}

Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl

Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.

==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.

[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]

Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].

'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.

== Iaith Cof y Cwmwd ==

Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.

== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==

[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]

Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].

Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.

Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.

==A oes gennych sylwadau?==
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma''']

{{cyfeiriadau}}
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]

[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]

C.H. Leonard

2026-03-01T16:08:31Z

Irion:

Athro ffiseg yn [[Ysgol Ramadeg Pen-y-groes]] oedd '''C.H. Leonard'''. Brodor o Rydaman oedd Leonard a ddaeth i Ben-y-groes ym 1922. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ym 1932, fe'i gwahoddwyd i arwain côr meibion newydd, sef [[Côr Meibion Dyffryn Nantlle]], a adwaenid am flynyddoedd yn yr ardal fel 'Côr Leonard', gan ennill yn fynych mewn eisteddfodau.<ref>Traethawd gan Hywel Parry, 1969, a atgynhyrchwyd ar safle www.nantlle.com</ref> Yn ystod blynyddoedd olaf y 1940au a'r 1950au, cymerodd C.H. Leonard a'i gôr ran yn fynych yn rhaglen radio 'Noson Lawen', a ddarlledid yn fyw o Fangor. <ref>http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/hanes/pages/meredyddevans.shtml</ref>

Un cyfraniad neilltuol a wnaeth C.H. Leonard oedd gweld y byddai cerdd Lewis Valentine "Winllan a roddwyd yw Cymru" yn medru cael ei chanu ar brif thema ''Ffinlandia'', ac ar ôl ysgrifennu'n bersonol at Jean Sibelius, y cyfansoddwr, cafodd Leonard ganiatâd i'w addasu fel emyn-dôn, a Chôr Dyffryn Nantlle oedd y côr cyntaf i'w berfformio.<ref>Gwybodaeth ar lafar gan Bob Morris</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Cerddorion]]
[[Categori:Pobl]]

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T17:00:04Z

Irion: /* Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai */

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn [[Dinas Dinoethwy]], gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.

Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| Thomas Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.

Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.

'''[I'w barhau a'i olygu]'''

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T16:58:20Z

Irion:

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.

Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| Thomas Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.

Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.

'''[I'w barhau a'i olygu]'''

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T16:56:38Z

Irion: /* Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai */

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.

Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| John Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.

Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.

'''[I'w barhau a'i olygu]'''

Helfa Clynnog

2026-02-03T14:14:33Z

Irion:

Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai '''Helfa Clynnog''' yn cyfarfod wrth [[Gwesty'r Newborough Arms|y Newborough Arms]] yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i [[Helfa Pen-y-groes]] a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r helfa ddarfod.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Hela]]

Llongddrylliadau Uwchgwyrfai

2026-02-03T14:10:26Z

Irion:

Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.

Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:

1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref>

1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]

1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]

26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref>

11 Mehefin 1833: Storm fawr a gwynt uchel annisgwyl yn ystod y dydd ym Mae Caernarfon. Mae'r papur newydd yn adrodd am lawer o gychod yn mynd i drybini, sydd yn rhoi darlun o'r holl fasnach ar y dŵr a hynny'n lleol. Aeth 11 o gychod masnach bach yn sownd ar draeth [[Llanaelhaearn]], hynny yw y man a elwir yn draeth Trefor heddiw. O leiaf dwy o'r llongau bychain hyn wedi eu malu'n rhacs yno, sef yr ''Elizabeth'', capten John Jones, yn hwylio o Draeth Coch i Abersoch gyda llwyth o garreg galch, a'r ''Indefatigable'' yn hwylio o'r un man i Borthdinlläen, eto efo cargo o garreg galch. Roedd y ''Llansantffraid Trader'' yn cludo cargo o geirch i'r Bermo pan gafodd ei chwythu i'r lan yno ond y gobaith oedd ei chael i arnofio'n ddiogel ac y byddai'n mynd ar ei ffordd. Roedd y ''Providence'' o Aberdyfi, efo llwyth o garreg galch o Draeth Coch, wedi ei chwythu i'r lan ger Tŷ Mawr, [[Clynnog]], ac er ei bod wedi medru hwylio'n ôl i Gaernarfon, roedd prif astell gwaelod y llong wedi ei malurio'n ddrwg. Roedd y papur newydd hefyd yn nodi bod saith llong arall oedd heb eu henwi yn eistedd ar y traeth yn Llanaelhaearn, a bod dau gwch pysgota lleol wedi colli eu rhwydau. Er yr holl ddifrod a thrafferth, ni noidwyd bod unrhyw un o'r morwyr wedi dioddef anaf neu waeth.<ref>''Carnarvon Herald'', 11.6.1833, t.3</ref>

18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.

7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshire Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref>

11.12.1841: y slŵp ''Luna'', Aberystwyth, yn hwylio o Doolish (''Douglas'' , Ynys Manaw) yn cario 160 baril o benwaig yn mynd ar y lan yn [[Dinas Dinlle|Ninas Dinlle]] ar ol i'r hwyl rwygo. Achubwyd 139 o'r barilau o benwaig yn ogystal â'r criw, ond malwyd y llong.<ref>''The Welshman'', 17.12.1841, t.2</ref>.

Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.

Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).

Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.

Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref>

11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.

Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref>

Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref>

12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref>

1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref>

Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref>

Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.

{{eginyn}}

[[Categori:Morwrol]]
[[Categori:Llongau]]

Gwesty'r Beuno

2026-02-02T17:22:36Z

Irion:

Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.

Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref>

Ym 1832-3, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny'n "Newborough Arms Inn.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2; ''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref>

Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Tafarndai]]
[[Categori:Gwestai]]

Helfa Clynnog

2026-02-02T17:22:12Z

Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai Helfa Clynnog yn cyfarfod wrth y Newborough Arms yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i Helfa Pen-y-groes a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r..."

Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai Helfa Clynnog yn cyfarfod wrth [[Gwesty'r Newborough Arms|y Newborough Arms]] yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i [[Helfa Pen-y-groes]] a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r helfa ddarfod.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Hela]]

Gwesty'r Beuno

2026-02-02T17:09:49Z

Irion:

Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.

Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref>

Ym 1833, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny'n "Newborough Arms Inn.<ref>''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref>

Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Tafarndai]]
[[Categori:Gwestai]]

Gwesty'r Beuno

2026-02-02T16:59:15Z

Irion:

Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.

Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref>

Ym 1833, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny,, "Newborough Arms Inn.<ref>''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref>

Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Tafarndai]]
[[Categori:Gwestai]]

Helfa Pen-y-groes

2026-02-02T11:13:45Z

Irion:

Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyhoeddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno, gan enwi Samuel Wagstaff fel y "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i'r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith, sef Tafarn y Stag.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Cymdeithasau]]

Helfa Pen-y-groes

2026-02-02T11:12:56Z

Irion:

Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyheoddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno,n enwi Samuel Wagstaff fel "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i';r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith, sef Tafarn y Stag.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Cymdeithasau]]

Helfa Pen-y-groes

2026-02-02T11:11:56Z

Irion:

Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyheoddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno,n enwi Samuel Wagstaff fel "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i';r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Cymdeithasau]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-17T10:34:11Z

Irion: /* John Owen a'i deulu */

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynych hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe'i disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nhŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. Ynte, a oedd Robert Owen yn dad i John Owen, ac felly'n dad yng nghyfraith i ASnn yn hytrach na thad.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill ar ôl 1851. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851? Ac yr oedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Gallwn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones, a bod Robert Owen o bosibl yn dad yng nghyfraith iddi mewn gwirionedd. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab arall iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd ei gŵr yn dal yn fyw ym 1871, pan oedd Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, ac yn cael ei disgrifio fel masnachwr blawd,ond unwaith eto nid oedd John Owen adref ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, fod John y gŵr wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw hithau fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo.<ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-17T10:23:11Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynych hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd yn byw ym 1871, ac Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, pan y'i disgrifiwyd fel masnachwr blawd, er nad oedd John Owen ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T14:48:04Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd yn byw ym 1871, ac Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, pan y'i disgrifiwyd fel masnachwr blawd, er nad oedd John Owen ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T14:24:06Z

Irion: /* John Owen a'i deulu */

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cheir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn gweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei grybwyll o. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T14:22:03Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cheir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn ngweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw hyd ei farw ef, gan fod carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni heb sôn amdano fo.<ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T14:03:04Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, gan fod Ann Owen wedi bod yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn a'i bod wedi marw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cehir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn ngweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref>

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T12:09:09Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T12:05:50Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref>

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain.

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Groseriaid Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-16T11:37:49Z

Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Ceir rhestr o lawer o'r '''groseriaid''' oedd yn cadw siopau yn Uwchgwyrfai mewn hysbysebion yn y wasg leol ym 1850. Dechreuodd John Owen, masnachwr coffi o Uwchgwyrfai a oedd wedi ymsefydlu yn Llundain, gyflenwi coffi i groseriaid yng Nghymru ym 1849. Mae'n bosibl bod coffi'n ddiod gweddol anghyffredin yn y Gymru wledig yr adeg honno, ac aeth John Owen ati i hysbysebu ei goffi'n gyson, gan restru'r holl siopau lle yr oedd modd ei brynu. A dyna gofnodi enwa..."

Ceir rhestr o lawer o'r '''groseriaid''' oedd yn cadw siopau yn [[Uwchgwyrfai]] mewn hysbysebion yn y wasg leol ym 1850. Dechreuodd John Owen, masnachwr coffi o Uwchgwyrfai a oedd wedi ymsefydlu yn Llundain, gyflenwi coffi i groseriaid yng Nghymru ym 1849. Mae'n bosibl bod coffi'n ddiod gweddol anghyffredin yn y Gymru wledig yr adeg honno, ac aeth John Owen ati i hysbysebu ei goffi'n gyson, gan restru'r holl siopau lle yr oedd modd ei brynu. A dyna gofnodi enwau llawer o groseriaid y fro trwy wneud hynny. Dyma restr o groseriaid Uwchgwyrfai sydd yn ymddangos yn ei hysbysebion<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|E. Thomas]]
*[[Llanaelhaearn]]: G. Humphreys
*[[Y Groeslon]]: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi gan fasnachwr arall o Lundain, John Cassell, a oedd yn gystadleuydd iddo ac a oedd yn ofni colli peth o'i werthiant i'r masnachwr newydd, John Owen.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-14T15:52:50Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yndal i fyw yn 55 Wenlck Street a chynnal ei fusnes ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae o'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes?

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.

Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog?

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-14T15:13:33Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae o'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes?

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.

Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog?

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-14T14:55:21Z

Irion:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes?

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.

Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog?

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-13T13:36:43Z

Irion:

Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee" a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Categori:Groseriaid

2026-01-13T13:36:09Z

Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Categori:Pobl Categori:Diwydiant a Masnach"

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

Categori:Bwyd a diod

2026-01-13T13:33:42Z

Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Categori:Cymdeithas Categori:Diwydiant a Masnach"

[[Categori:Cymdeithas]]
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-13T13:24:42Z

Irion:

Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-13T12:12:50Z

Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g yn yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn..."

Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g yn yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n union gyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pum pentref yn stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethaa llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:

*Clynnog: Ebeneser Thomas
*Y Groeslon: John Jones
*Llanaelhaearn: Griffith Humphreys
*Rhostryfan: Evan Thomas
*Tal-y-sarn: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llkai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cehir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*Llanllyfni: O. Williams
*Pen-y-groes: R. Jones
*Pontlyfni: R. Jones
*Rhostryfan: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*Tal-y-sarn: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser

Llongddrylliadau Uwchgwyrfai

2026-01-12T15:55:09Z

Irion:

Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.

Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:

1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref>

1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]

1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]

26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref>

18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.

7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshirte Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref>

11.12.1841: y slŵp ''Luna'', Aberystwyth, yn hwylio o Doolish (''Douglas'' , Ynys Manaw) yn cario 160 baril o benwaig yn mynd ar y lan yn [[Dinas Dinlle|Ninas Dinlle]] ar ol i'r hwyl rwygo. Achubwyd 139 o'r barilau o benwaig yn ogystal â'r criw, ond malwyd y llong.<ref>''The Welshman'', 17.12.1841, t.2</ref>.

Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.

Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).

Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.

Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref>

11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.

Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref>

Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref>

12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref>

1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref>

Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref>

Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.

{{eginyn}}

[[Categori:Morwrol]]
[[Categori:Llongau]]

Glynllifon

2026-01-12T15:44:00Z

Irion:

[[Delwedd:Ocsiwn Glynllifon 1808.png|bawd|de|400px|Hysbysiad o arwerthiant 1808]]
[[Delwedd:Glynllifon,Caernarfonshire_23.jpeg|bawd|de|400px|Glynllifon, yn ei ffurf wreiddiol fel y'i hadeiladwyd gan Edwrad Haycock yn yr 1840au]]

Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan [[Afon Llifon]] ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).

Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, a hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Bu farw'r [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]] ym 1807 a chan fod darpariaeth addas wedi ei gwneud ar gyfer ei weddw [[Maria Stella]] ym Mlas Maenan, Dyffryn Conwy, aeth y plas a'r fferm a oedd ynghlwm wrtho yn ddi-angen am flynyddoedd. Penderfynnodd ysgutoriaid ewyllys yr Arglwydd cyntaf nad oedd yn gynaladwy cynnal yr eiddo fel yr oedd aa phenderfynwyd felly ddirwyn gweithgaredd amaethu fferm y plas i ben, gan werthu holl anifeiliaid, stoc ac offer y fferm. Ymddangosodd yr hysbyseb a welir ar y dde ymaa yn y ''North Wales Gazxette'' ym 1808.<ref>''North Wales Gazette'', 9.2.1808, t.1</ref>

Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safai yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw gael ei adeiladu o gwmpas 1751, a'i fod yntau wedi cymryd lle annedd hŷn a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd [[Spencer Bulkeley Wynn, 3ydd Arglwydd Newborough|Arglwydd Newborough]] ati i ailadeiladu'r plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd [[Edward Haycock]], pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]; [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Ar ôl iddo gael ei helaethu trwy i [[Frederick George Wynn]] ychwanegu aden helaeth ar un ochr o'r tŷ yn yr 1890au, roedd 102 o ystafelloedd yn y tŷ.

Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arhosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Etifeddodd Thomas John Wynn [[Ystad Glynllifon]] wedi i'w ewythr, yr Anrh. [[Frederick George Wynn]], farw ym 1932. Er iddo fyw am ran o'i amser ym mhlasty [[Glynllifon]], fe'i gwerthwyd ym 1949, nid yn gymaint am ei fod yn rhy fawr - er bod y plas yn cynnwys 102 o ystafelloedd - ond, a dyfynnu yr hyn a roddodd fel rheswm am y gwerthiant: "trethiant uchel ac o achos fy mod i'n ei chael hi bron yn amhosibl i benodi staff."<ref>Gwefan ''Handed On: Being a random register of long-held private country houses not generally open to the public'', Rhug, Denbighshire, [https://handedon.wordpress.com/2015/07/14/rhug-denbighshire/], cyrchwyd 19.2.2021</ref> Fe werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir, a daeth wedyn yn lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Llŷn. Mae’r coleg amaethyddol yn parhau a bellach mae llawer o'r adeiladau sydd o gwmpas y plasty yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf bu cynlluniau i adnewyddu'r plas ei hun a'i droi'n westy moethus. Gwnaed llawer o waith arno ond ar hyn o bryd (2021) rhoddwyd terfyn ar y gweithgareddau ac mae ei ddyfodol yn ansicr.

Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warchodaeth y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig y daeth rhai o’r hen deulu â hwy'n ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.

===Ciperiaid===
Roedd hi'n arfer chwilio am giperiaid ymhell o'r ardal, fel na fyddent yn dangos ffafriaeth i'w ffrindiau neu eu teuluoedd. Un o'r ciperiaid mwyaf llwyddiannus a wnaeth lawer i ddatblygu gerddi a thiroedd yr ystad ar gyfer hela a saethu oedd [[John Thorman]] ar ddaeth i Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog, tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron sydd yn gofnod pwysig am yr ystad ar ddechrau'r 19g. Maent bellach yn Archifdy Caernarfon.

=== Atgofion John Gwilym Jones ===
Ym 1986 cyhoeddodd y diweddar Dr [[John Gwilym Jones]], [[Y Groeslon]], ei gyfrol ddifyr o atgofion, ''Ar draws ac ar hyd''. Ganed John Gwilym ym 1904 a dywed fod [[Ystad Glynllifon|Stad Glynllifon]], gyda'r [[Wal Glynllifon|wal fawr]] fygythiol a'i hamgylchynai, yn destun braw i blant (ac yn wir, i oedolion) yr ardal pan oedd ef yn tyfu i fyny yn Y Groeslon gerllaw. Fodd bynnag, daeth John Gwilym yn ffrindiau â bachgen a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac, o ganlyniad i'r cyfeillgarwch hwnnw, cafodd fynd o fewn y muriau gwaharddedig ar fwy nag un achlysur. Mae'n werth dyfynnu ei brofiadau o ymweld â'r lle:

"Roedd gan bawb yn y cyffiniau ofn am ei fywyd mynd ar gyfyl Parc Glyn, fel y galwem ni'r stad, ond rywsut neu'i gilydd deuthum yn ffrindiau efo un a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac felly byddwn yn cael mynd i mewn drwy'r giatiau. Buom i fyny at y tŷ a oedd yn anferth o le ac yn ddigon o ryfeddod. Roedd edrych o'r tŷ i fyny'r ''Dingle'' neu'r [[Cwm Coed]] fel edrych ar wlad y tylwyth teg, cennin Pedr yn garped a'r llwyni'n mynd â'ch gwynt chi o dlysni. Roedd posib dringo grisiau cerrig a sbecian drwy ffenestri mawr y ''conservatory'' i weld trên bach Wynne Glyn, fel y byddem ni'n ei alw. Byddwn wrth fy modd yn edrych arno.

"Byddwn wrth fy modd hefyd yn mynd i'r ogof oedd yn y gerddi, ogof [[Cilmyn Droed-ddu]] yn ôl y chwedl. Roedd ymbalfalu ar hyd twnel hir, tywyll yr ogof yn dipyn o antur a pheth digon mentrus, yn ein meddyliau ni, oedd cyrraedd y pen draw lle roedd ffenest gron yn y to yn taflu golau ar ''fountain''. Tybiem ein bod yn fentrus iawn yn mynd yno oherwydd beth oedd y ''fountain'' ond hogyn bach yn gwneud dŵr! Roedd angen dewrder hefyd i ymweld â'r eryr mawr oedd mewn cell wrth y gerddi ac, a dweud y gwir, yr unig hunllef gefais i yn fy nydd oedd cael fy nal gan gipar yng Nglynllifon."<ref>John Gwilym Jones, ''Ar draws ac ar hyd'', (Gwasg Gwynedd, 1986), tt.21-2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Plastai ac ystadau]]
[[Categori:Tai nodedig]]

Delwedd:Ocsiwn Glynllifon 1808.png

2026-01-12T15:42:19Z

Irion:

Glynllifon

2026-01-12T15:41:01Z

Irion:

[[Delwedd:Glynllifon,Caernarfonshire_23.jpeg|bawd|de|400px|Glynllifon, yn ei ffurf wreiddiol fel y'i hadeiladwyd gan Edwrad Haycock]]

Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan [[Afon Llifon]] ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).

Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, a hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Bu farw'r [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]] ym 1807 a chan fod darpariaeth addas wedi ei gwneud ar gyfer ei weddw [[Maria Stella]] ym Mlas Maenan, Dyffryn Conwy, aeth y plas a'r fferm a oedd ynghlwm wrtho yn ddi-angen am flynyddoedd. Penderfynnodd ysgutoriaid ewyllys yr Arglwydd cyntaf nad oedd yn gynaladwy cynnal yr eiddo fel yr oedd aa phenderfynwyd felly ddirwyn gweithgaredd amaethu fferm y plas i ben, gan werthu holl anifeiliaid, stoc ac offer y fferm. Ymddangosodd yr hysbyseb a welir ar y dde ymaa yn y ''North Wales Gazxette'' ym 1808.<ref>''North Wales Gazette'', 9.2.1808, t.1</ref>

Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safai yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw gael ei adeiladu o gwmpas 1751, a'i fod yntau wedi cymryd lle annedd hŷn a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd [[Spencer Bulkeley Wynn, 3ydd Arglwydd Newborough|Arglwydd Newborough]] ati i ailadeiladu'r plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd [[Edward Haycock]], pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]; [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Ar ôl iddo gael ei helaethu trwy i [[Frederick George Wynn]] ychwanegu aden helaeth ar un ochr o'r tŷ yn yr 1890au, roedd 102 o ystafelloedd yn y tŷ.

Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arhosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Etifeddodd Thomas John Wynn [[Ystad Glynllifon]] wedi i'w ewythr, yr Anrh. [[Frederick George Wynn]], farw ym 1932. Er iddo fyw am ran o'i amser ym mhlasty [[Glynllifon]], fe'i gwerthwyd ym 1949, nid yn gymaint am ei fod yn rhy fawr - er bod y plas yn cynnwys 102 o ystafelloedd - ond, a dyfynnu yr hyn a roddodd fel rheswm am y gwerthiant: "trethiant uchel ac o achos fy mod i'n ei chael hi bron yn amhosibl i benodi staff."<ref>Gwefan ''Handed On: Being a random register of long-held private country houses not generally open to the public'', Rhug, Denbighshire, [https://handedon.wordpress.com/2015/07/14/rhug-denbighshire/], cyrchwyd 19.2.2021</ref> Fe werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir, a daeth wedyn yn lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Llŷn. Mae’r coleg amaethyddol yn parhau a bellach mae llawer o'r adeiladau sydd o gwmpas y plasty yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf bu cynlluniau i adnewyddu'r plas ei hun a'i droi'n westy moethus. Gwnaed llawer o waith arno ond ar hyn o bryd (2021) rhoddwyd terfyn ar y gweithgareddau ac mae ei ddyfodol yn ansicr.

Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warchodaeth y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig y daeth rhai o’r hen deulu â hwy'n ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.

===Ciperiaid===
Roedd hi'n arfer chwilio am giperiaid ymhell o'r ardal, fel na fyddent yn dangos ffafriaeth i'w ffrindiau neu eu teuluoedd. Un o'r ciperiaid mwyaf llwyddiannus a wnaeth lawer i ddatblygu gerddi a thiroedd yr ystad ar gyfer hela a saethu oedd [[John Thorman]] ar ddaeth i Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog, tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron sydd yn gofnod pwysig am yr ystad ar ddechrau'r 19g. Maent bellach yn Archifdy Caernarfon.

=== Atgofion John Gwilym Jones ===
Ym 1986 cyhoeddodd y diweddar Dr [[John Gwilym Jones]], [[Y Groeslon]], ei gyfrol ddifyr o atgofion, ''Ar draws ac ar hyd''. Ganed John Gwilym ym 1904 a dywed fod [[Ystad Glynllifon|Stad Glynllifon]], gyda'r [[Wal Glynllifon|wal fawr]] fygythiol a'i hamgylchynai, yn destun braw i blant (ac yn wir, i oedolion) yr ardal pan oedd ef yn tyfu i fyny yn Y Groeslon gerllaw. Fodd bynnag, daeth John Gwilym yn ffrindiau â bachgen a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac, o ganlyniad i'r cyfeillgarwch hwnnw, cafodd fynd o fewn y muriau gwaharddedig ar fwy nag un achlysur. Mae'n werth dyfynnu ei brofiadau o ymweld â'r lle:

"Roedd gan bawb yn y cyffiniau ofn am ei fywyd mynd ar gyfyl Parc Glyn, fel y galwem ni'r stad, ond rywsut neu'i gilydd deuthum yn ffrindiau efo un a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac felly byddwn yn cael mynd i mewn drwy'r giatiau. Buom i fyny at y tŷ a oedd yn anferth o le ac yn ddigon o ryfeddod. Roedd edrych o'r tŷ i fyny'r ''Dingle'' neu'r [[Cwm Coed]] fel edrych ar wlad y tylwyth teg, cennin Pedr yn garped a'r llwyni'n mynd â'ch gwynt chi o dlysni. Roedd posib dringo grisiau cerrig a sbecian drwy ffenestri mawr y ''conservatory'' i weld trên bach Wynne Glyn, fel y byddem ni'n ei alw. Byddwn wrth fy modd yn edrych arno.

"Byddwn wrth fy modd hefyd yn mynd i'r ogof oedd yn y gerddi, ogof [[Cilmyn Droed-ddu]] yn ôl y chwedl. Roedd ymbalfalu ar hyd twnel hir, tywyll yr ogof yn dipyn o antur a pheth digon mentrus, yn ein meddyliau ni, oedd cyrraedd y pen draw lle roedd ffenest gron yn y to yn taflu golau ar ''fountain''. Tybiem ein bod yn fentrus iawn yn mynd yno oherwydd beth oedd y ''fountain'' ond hogyn bach yn gwneud dŵr! Roedd angen dewrder hefyd i ymweld â'r eryr mawr oedd mewn cell wrth y gerddi ac, a dweud y gwir, yr unig hunllef gefais i yn fy nydd oedd cael fy nal gan gipar yng Nglynllifon."<ref>John Gwilym Jones, ''Ar draws ac ar hyd'', (Gwasg Gwynedd, 1986), tt.21-2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Plastai ac ystadau]]
[[Categori:Tai nodedig]]

Llongddrylliadau Uwchgwyrfai

2026-01-12T15:23:22Z

Irion:

Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.

Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:

1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref>

1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]

1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]

26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref>

18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.

7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshirte Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref>

Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.

Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).

Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.

Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref>

11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.

Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref>

Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref>

12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref>

1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref>

Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref>

Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.

{{eginyn}}

[[Categori:Morwrol]]
[[Categori:Llongau]]

Pengwern

2026-01-12T15:04:25Z

Irion:

Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.

Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.

Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd.

Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".

Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn y man yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref>

Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystâd oedd yn perthyn i deulu Pengwern, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr arwerthwr. Dyn o'r enw Mr Edwardes, twrnai o Ddinbych, oedd yn gweithredu ar gyfer gwerthu'r ystâd (a rhyw Mr Payne o Ddolgellau oedd yr arwerthwr). Mae hyn yn gyson â'r ffaith fod perchnogaeth wedi symud i ddwylo etifeddion Mostyniaid Segrwyd, Dinbych.<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):
{| class="wikitable"
|+ Arwerthiant 1828
|-
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau
|-
| '''PLWYF CLYNNOG'''
|-
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18
|-
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27
|-
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16
|-
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23
|-
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33
|-
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17
|-
| '''PLWYF LLANWNDA'''
|-
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16
|-
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19
|-
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18
|-
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26
|-
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33
|-
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24
|-
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29
|-
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0
|-
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''
|-
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36
|-
| '''PLWYF LLANDWROG'''
|-
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2
|-
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10
|-
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''
|-
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21
|-
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4
|-
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13
|-
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''
|-
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22
|-
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28
|-
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17
|}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Pengwern

2026-01-12T15:03:11Z

Irion:

Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.

Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.

Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd.

Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".

Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn y man yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref>

Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystâd oedd yn perthyn i deulu Pengwern, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd. Dyn o'r enw Mr Edwardes, twrnai o Ddinbych, oedd yn gweithredu ar gyfer gwerthu'r ystâd (a rhyw Mr Payne o Ddolgellau oedd yr ocsiwnydd). Mae hyn yn gyson â'r ffaith fod perchnogaeth wedi symud i ddwylo etifeddion Mostyniaid Segrwyd, Dinbych.<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):
{| class="wikitable"
|+ Testun y pennawd
|-
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau
|-
| '''PLWYF CLYNNOG'''
|-
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18
|-
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27
|-
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16
|-
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23
|-
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33
|-
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17
|-
| '''PLWYF LLANWNDA'''
|-
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16
|-
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19
|-
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18
|-
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26
|-
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33
|-
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24
|-
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29
|-
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0
|-
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''
|-
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36
|-
| '''PLWYF LLANDWROG'''
|-
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2
|-
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10
|-
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''
|-
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21
|-
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4
|-
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13
|-
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''
|-
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22
|-
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28
|-
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17
|}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Pengwern

2026-01-12T14:50:53Z

Irion:

Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.

Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.

Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd.

Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".

Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref>

Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):
{| class="wikitable"
|+ Testun y pennawd
|-
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau
|-
| '''PLWYF CLYNNOG'''
|-
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18
|-
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27
|-
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16
|-
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23
|-
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33
|-
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17
|-
| '''PLWYF LLANWNDA'''
|-
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16
|-
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19
|-
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18
|-
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26
|-
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33
|-
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24
|-
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29
|-
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0
|-
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''
|-
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36
|-
| '''PLWYF LLANDWROG'''
|-
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2
|-
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10
|-
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''
|-
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21
|-
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4
|-
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13
|-
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''
|-
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22
|-
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28
|-
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17
|}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Pengwern

2026-01-12T14:49:48Z

Irion:

Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.

Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.

Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd.

Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".

Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref>

Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):
{| class="wikitable"
|+ Testun y pennawd
|-
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau
|-
| '''PLWYF CLYNNOG'''
|-
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18
|-
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27
|-
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16
|-
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23
|-
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33
|-
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17
|-
| '''PLWYF LLANWNDA'''
|-
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16
|-
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19
|-
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18
|-
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26
|-
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33
|-
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24
|-
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29
|-
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0
|-
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''
|-
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36
|-
| PLWYF LLANDWROG
|-
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2
|-
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10
|-
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''
|-
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21
|-
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4
|-
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13
|-
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''
|-
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22
|-
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28
|-
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17
|}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Pengwern

2026-01-12T14:48:42Z

Irion:

Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.

Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.

Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd.

Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".

Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref>

Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):
{| class="wikitable"
|+ Testun y pennawd
|-
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau
|-
| '''PLWYF CLYNNOG'''
|-
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18
|-
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27
|-
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16
|-
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23
|-
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33
|-
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17
|-
| '''PLWYF LLANWNDA'''
|-
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16
|-
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19
|-
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18
|-
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26
|-
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33
|-
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24
|-
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29
|-
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0
|-
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''
|-
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36
|-
| PLWYF LLANDWROG
|-
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2
|-
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10
|-
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''
|-
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21
|-
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4
|-
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13
|-
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22
|-
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28
|-
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17
|}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn

2026-01-12T13:34:34Z

Irion:

Eglwys hynafol yw '''Eglwys Aelhaearn''', ym mhentref [[Llanaelhaearn]]. Saif yr eglwys groesffurf yn rhan uchaf y pentref ac mae muriau’r corff yn dyddio o’r ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg. Mae’r esgyll yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg neu ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg. Credir mai'r aden ogleddol yw'r un hynaf (yr unfed ganrif ar bymtheg) gyda'r aden ddeheuol yn perthyn i'r ganrif ddilynol. Yn ystod yr 1840au, fe wnaethpwyd gwaith adfer ar yr eglwys dan oruchwyliaeth y pensaer eglwysig o Fangor, Henry Kennedy, a ystyriwyd (ar y pryd, o leiaf) fel pensaer galluog a chydwybodol iawn.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.11.1848, t.4</ref> Ehangwyd y gangell ym 1892. Mae’r sgrin, sydd yn gwahanu’r corff a’r gangell, yn cynnwys saith bae a pherthyn hon i’r bymthegfed ganrif, ac felly hefyd dri chwpl sy’n dal to’r corff.

Sefydlwyd yr eglwys gan [[Aelhaearn Sant]], disgybl [[Beuno Sant]] a sefydlodd [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]. Mab Hygarfael, uchelwr o Bowys, oedd Aelhaearn ond gwrthododd ef a’i ddau frawd y bywyd milwrol a phenderfynu dilyn Beuno.

Mae arwyddion Cristnogol cynnar ar y safle, megis carreg goffa [[Carreg Aliortus|Aliortus]] ar fur yr aden ogleddol. Darganfuwyd y garreg hon, y credir iddi gael ei llunio yn y seithfed ganrif, mewn cae ger yr eglwys ym 1865 a'i symud i'w safle presennol. Ar y garreg ceir yr arysgrif, "Aliortus Elmetiacos hic iacet" - sef "Yma y gorwedd Aliortus, un o Elfed". Gan fod hon yn garreg fedd Gristnogol, mae'n amlwg fod Aliortus (sef ffurf Ladin enw Brythonig tebyg i Eiliorth) yn Gristion a'i fod yn dod o Elfed, hen diriogaeth Frythonaidd sydd yn Sir Efrog bresennol. Hawdd tybio ei fod yn bererin pwysig a fu farw ar y daith i Enlli.

Saif carreg goffa [[Carreg Melitus|Melitus]] (sy'n perthyn i'r un cyfnod yn fras â charreg Aliortus) yn y fynwent ar y dde i’r llwybr wrth ddod at borth yr eglwys a gwelir un o gerrig y pererinion (carreg a chroes arni), o’r cyfnod rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif, ym mur y fynwent. Mae nifer o'r cerrig hyn i'w gweld ar lwybr y pererinion i Enlli, ac mewn mannau eraill yng Nghymru a oedd yn gyrchfan i bererinion. Weithiau dim ond croes syml sydd wedi ei thorri ar y garreg, ond mewn enghreifftiau eraill mae'r groes o fewn cylch wedi'i ysgythru. Gelwid y cylch hwn yn "mesur y dorth" gan yr arferid pobi torthau bychain a oedd yn ffitio o fewn y cylch i'w rhoi i'r pererinion ar eu taith.<ref>Gwefan Llanaelhaearn, [[http://llanaelhaearn.com/cy/llefydd/eglwys-st-aelhaearn]; Gwefan Coflein [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/43685/details/st-aelhaearns-church-llanaelhaearn]</ref>

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori: Safleoedd nodedig]]
[[Categori:Eglwysi]]