https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=IrionCof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]2026-05-16T08:32:13ZCyfraniadau'r defnyddiwrMediaWiki 1.43.1https://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Myrfyn_Owen&diff=16937Myrfyn Owen2026-04-03T12:47:57Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Roedd y '''Dr Myrfyn Owen''' (1943 – 2025) yn wyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.<br />
<br />
[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd|Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen]]<br />
<br />
Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a'r [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (née Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn [[Rhos-isaf]] a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref><ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.<br />
Mynychodd Myrfyn Owen [[Ysgol Gynradd y Groeslon]] ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â [[Dafydd Wigley]].<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.<br />
<br />
Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>M. Owen, ''Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community.'' Ph.D. thesis, University of Leeds, (1967)</ref>.<br />
<br />
Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott <ref>Erthygl Wikipedia ar Peter Scott [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott]</ref>, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr.<ref>Gwefan WWT [https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge]</ref>.<br />
<br />
Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinafia, gan gynnwys Spitsbergen a Gwlad yr Iâ, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt.<ref>M. Owen, a M.A. Ogilvie . "Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen." ''Condor'' (Oxford University Press) 81 (1979): tt.42–52</ref>.<br />
<br />
Ym 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.<br />
<br />
Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr. <ref>Vernon Thomas a Myrfyn Owen, "Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means", ''Environmental Conservation'', Cyf. 23 (1996), Rhif 4, Rhagfyr, tt. 358-64</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu at weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach. <br />
<br />
Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei ddiddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain'' (1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.<br />
<br />
Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian (née Rees) a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Myrfyn_Owen&diff=16936Myrfyn Owen2026-04-02T19:44:33Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Roedd y '''Dr Myrfyn Owen''' (1943 – 2025) yn wyddonydd ymchwil, ecolegydd a chadwraethwr a ddaeth yn bennaeth ar un o'r canolfannau cadwraeth bwysicaf o'i bath yn y byd.<br />
<br />
[[Delwedd:Myrfyn Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge.jpg|bawd|Llun o Dr Owen yn bwydo Gwyddau Gwyllt yn Slimbridge - ffotograff Ted Bath gyda chaniatad teulu Myrfyn Owen]]<br />
<br />
Magwyd Myrfyn Owen yn y ‘Wern Olau’ - fferm laeth yn rhan uchaf plwyf [[Llandwrog]] rhwng [[Rhostryfan]] a'r [[Groeslon]] - yn ail blentyn i William Owen ac Annie Mary (née Williams)<ref>Trwy ei fam roedd gan Dr Owen gysylltiad â’r hen dyddyn [[Llain Fadyn]] - cafodd Annie Owen (nee Williams) ei magu yno a’i mam, Kate Williams, cymynroddodd yr adeilad i’r Amgueddfa Werin ym 1955 (fe’i hagorwyd yn Sain Ffagan ym 1962). Yn dilyn eu hymddeoliad o ffermio symudodd William ac Annie Owen i dŷ unllawr newydd yn [[Rhosisaf]] a’i enwi ‘Llainfadyn’. Roedd ewythr Dr Owen, Idris Williams, yn bennaeth Ffiseg a Dirprwy Bennaeth Ysgol Dyffryn Ogwen ac ymgartrefodd yn Nhregarth gan enwi ei dŷ ‘Llainfadyn’hefyd.</ref><ref>Y Clorianydd, 3 October 1956, p.5 / Daily Post, 27 January 1962, p.1</ref>.<br />
Mynychodd Myrfyn Owen [[Ysgol Gynradd y Groeslon]] ac wedyn Ysgol Ramadeg Syr Hugh Owen lle bu’n cyd-ddisgybl â [[Dafydd Wigley]].<ref>Herald Cymraeg, 22 August, 1992, p.3</ref>.<br />
<br />
Cwblhaodd ei astudiaethau gradd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wrth astudio Llysieueg yno dechreuodd gymryd diddordeb arbennig mewn gweiriau a'u pwysigrwydd penodol wrth gynnal porthiant adar gwyllt. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Leeds lle dyfarnwyd doethuriaeth iddo am ei ymchwil i batrwm dosbarthiad rhywogaethau planhigion penodol yn y gymuned <ref>M. Owen, ''Investigation of pattern in the distribution of certain species in a plant community.'' Ph.D. thesis, University of Leeds, (1967)</ref>.<br />
<br />
Ym 1967 penodwyd Dr Owen yn un o staff Uned Ymchwil yr Ymddiriedolaeth Adar Gwyllt i ymchwilio ym maes ecoleg adar gwyllt. Elusen gadwraeth ydi'r Ymddiriedolaeth hon - Wildfowl a Wetlands Trust (WWT) – a’i ganolfan yn Slimbridge, Swydd Caerloyw. Sefydlwyd y ganolfan hon yn 1946 gan yr adaregwr a chadwraethwr blaenllaw Peter Scott <ref>Erthygl Wikipedia ar Peter Scott [https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Scott]</ref>, ac yno erbyn hyn mae'r casgliad helaethaf a'r mwyaf amrywiol yn y byd o adar gwyllt y dŵr<ref>https://www.wwt.org.uk/wetland-centres/slimbridge</ref>.<br />
<br />
Ym 1973, fe’i penodwyd yn Swyddog Ymchwil Cadwraeth i’r WWT, gyda chyfrifoldeb am y lloches adar yn Slimbridge ac am oruchwylio rheolaeth llochesi eraill trwy Brydain. Tra yno cyfarwyddodd sawl prosiect ymchwil gan ddatblygu cysylltiadau gyda sawl prifysgol gan gynnwys Caerdydd a Bryste. Bu hefyd yn arwain teithiau ymchwil i Scandinafia, gan gynnwys Spitsbergen a Gwlad yr Iâ, gyda’r amcan o gasglu gwybodaeth i gefnogi parhad rhywogaethau adar gwyllt.<ref>M. Owen, a M.A. Ogilvie . ''Wing molt and weights of barnacle geese in Spitsbergen.'' Condor (Oxford University Press) 81 (1979): tt.42–52</ref>.<br />
<br />
Ym 1992 daeth yn Brif Gyfarwyddwr WWT ac yn ei swydd fel pennaeth ceisiodd sicrhau bod ymdrechion addysgol yr Ymddiriedolaeth yn ehangu dealltwriaeth y cyhoedd ac yn cefnogi cyfleoedd ymarferol at adfer tiroedd gwlyb. Dangosodd ymchwil staff y WWT bod y camddefnydd o gyflenwadau dŵr yn cyfrannu at gyfnodau o sychder, a hynny’n cael effaith niweidiol ar diroedd gwlyb a chynefinoedd bywyd gwyllt.<br />
<br />
Cymerodd Dr Owen ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus yn erbyn y defnydd o blwm wrth saethu dros diroedd gwlyb ac yn y pwysau defnyddir gan bysgotwyr. <ref>Thomas, Vernon & Owen, Myrfyn (1996): Preventing lead toxicosis of European waterfowl by regulatory and non-regulatory means, Environmental Conservation, Volume 23, Issue 4, December, pp. 358 - 364</ref>. Cefnogodd hefyd yr ymdrechion i warchod y cloddiau a gwrychynnau cynhenid sydd yn cynnal bywyd gwyllt. Yn dilyn ei gyfnod fel Pennaeth WWT bu Dr Owen yn parhau i weithio fel Ymgynghorydd Ecolegol gan gyfrannu weithgareddau’r grŵp ''‘Just Ecology’''. Cyfrannodd at astudiaethau a chanllawiau ecolegol ar gyfer sefydliadau a chyrff llywodraethol ym Mhrydain, yn Ewrop ac ar lefel rhyngwladol ehangach. <br />
<br />
Yn ystod ei yrfa ddisglair cyhoeddodd Dr Owen nifer sylweddol ο bapurau gwyddonol gan ysbrydoli eraill i ymchwilio yn y maes<ref>Cyhoeddwyd ei waith ymchwil yn – ''Animal Behaviour; Annals of Applied Biology; Biological Conservation; Bird Study; Condor; Environmental Conservation; Journal of Avian Biology; The IBIS; New Phytologist; Norsk Polar Institute Skrifter; Ornis Scandinavica; The Journal of Animal Ecology; Journal of Applied Ecology; The Journal of Wildlife Management; Wildfowl''. </ref>. Trwy ei yrfa bu’n cefnogi a chynghori ymchwilwyr eraill ym maes ecoleg adar ac mae nifer ohonynt wedi nodi eu diolch am ei diddordeb manwl yn eu gwaith. Mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys ei gyfraniad i ail argraffiad y gyfrol arloesol ''Wildfowl of Great Britain''(1986) - ystyrir y llyfr yn glasur o’i fath ac mae’n parhau i fod ar gael yn ddigidol trwy Wasg Prifysgol Caergrawnt.<br />
<br />
Ymgartrefodd Dr Owen mewn pentref cyfagos i’w weithle ac yno bu’n byw â’i wraig Marian [nee Rees] a’u dwy ferch Nia ac Elen - gan fagu’r ddwy i siarad Cymraeg . Bu farw ar Fawrth y Cyntaf, 2025 yn 81 oed.</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Hafan&diff=16923Hafan2026-03-28T09:50:43Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]<br />
<br />
{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;" <br />
|<br />
|<span style="font-family: trevor, sans-serif; font-size: 1.5em;">"Anghofio yw Bradychu"</span><br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]<br />
<br />
{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 " <br />
|'''DYFODOL EIN HANES'''<br><br />
<br />
Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.<br />
<br />
Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym. <br />
<br />
 diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big><br />
<br />
Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd. <br />
<br />
[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]<br />
<br />
Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]]. <br />
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']]. <br />
<br />
'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==<br />
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]<br />
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.<br />
<br />
Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.<br />
<br />
'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu <br />
<br />
==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==<br />
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:<br />
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu<br />
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab<br />
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd<br />
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion<br />
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes<br />
<br />
== Erthyglau newydd ==<br />
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]<br />
{{Special:Newestpages/-/25}}<br />
<br />
Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl<br />
<br />
Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.<br />
<br />
==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==<br />
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.<br />
<br />
[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]<br />
<br />
Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].<br />
<br />
'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.<br />
<br />
== Iaith Cof y Cwmwd ==<br />
<br />
Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.<br />
<br />
<br />
<br />
== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==<br />
<br />
[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]<br />
<br />
Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].<br />
<br />
Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.<br />
<br />
Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.<br />
<br />
==A oes gennych sylwadau?==<br />
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma''']<br />
<br />
<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]<br />
<br />
[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Hafan&diff=16922Hafan2026-03-28T09:50:13Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]<br />
<br />
{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;" <br />
|<br />
|<span style="font-family: trevor, sans-serif; font-size: 1.5em;">"Anghofio yw Bradychu"</span><br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]<br />
<br />
{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 " <br />
|'''DYFODOL EIN HANES'''<br><br />
<br />
Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.<br />
<br />
Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym. <br />
<br />
 diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com '''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big><br />
<br />
Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd. <br />
<br />
[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]<br />
<br />
Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]]. <br />
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']]. <br />
<br />
'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==<br />
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]<br />
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.<br />
<br />
Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.<br />
<br />
'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu <br />
<br />
==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==<br />
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:<br />
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu<br />
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab<br />
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd<br />
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion<br />
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes<br />
<br />
== Erthyglau newydd ==<br />
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]<br />
{{Special:Newestpages/-/25}}<br />
<br />
Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl<br />
<br />
Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.<br />
<br />
==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==<br />
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.<br />
<br />
[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]<br />
<br />
Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].<br />
<br />
'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.<br />
<br />
== Iaith Cof y Cwmwd ==<br />
<br />
Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.<br />
<br />
<br />
<br />
== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==<br />
<br />
[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]<br />
<br />
Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].<br />
<br />
Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.<br />
<br />
Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.<br />
<br />
==A oes gennych sylwadau?==<br />
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma''']<br />
<br />
<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]<br />
<br />
[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Hafan&diff=16921Hafan2026-03-28T09:48:49Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>[[Delwedd:Cof-y-cwmwd.png|900px|alt=Cof y Cwmwd | Cronfa helaeth o ffeithiau am hanes Uwchgwyrfai y gall unrhyw un gyfrannu ati]]<br />
<br />
{| style="width:100%; background:#1e2b33; color:#fff; padding:5px; text-align:center;" <br />
|<br />
|<span style="font-family: trevor, sans-serif; font-size: 1.5em;">"Anghofio yw Bradychu"</span><br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
[[Delwedd:Dyffryn nantlle o lôn eifion.jpg|bawd|de|500px|Dyffryn Nantlle o Lôn Eifion.]]<br />
<br />
{| style="float:chwith; border-style: solid; border-width:8px; border-color:#960018; padding:5px;width:450px; background:#8AAAA5 " <br />
|'''DYFODOL EIN HANES'''<br><br />
<br />
Fel y gwelir o'r dywediad gan Saunders Lewis, "Anghofio yw bradychu", rhaid cofio ein hanes neu rydym mewn perygl o fradychu'r rhai sydd wedi mynd o'n blaenau. ac wrth gwrs mae ymchwil newydd yn medru newid ein dealltwriaeth o hanes ein hardal. Yn wahanol i lyfrau, mae tudalenni '''Cof y Cwmwd''' yn medru cael eu diweddaru'n gyson, er mwyn ehangu ein gwybodaeth o hanes ein hardal. Mae pawb yn medru cyfrannu atynt ac mae modd i'n dealltwriaeth dyfu neu newid fel yr ychwanegir straeon a ffeithiau newydd.<br />
<br />
Er mwyn cadw'r '''Cof''' i fynd, mae tîm bach o weinyddwyr wrthi'n golygu cyfraniadau a chynnal dolennau ac ati. Os ydych yn hoffi defnyddio cyfrifiadur mae 'na wahoddiad cynnes i chi ymuno â'r tîm. Does dim angen i chi fod yn hanesydd, nac yn arbenigwr - os dach chi'n medru defnyddio Word, byddwch yn medru golygu erthyglau heb fawr o drafferth. Ac os byddwch yn defnyddio Wicipedia, dach chi'n gwybod sut mae'r '''Cof''' yn gweithio - yr un meddalwedd sydd gennym. <br />
<br />
 diddordeb? Gyrrwch atom trwy glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma'''] ac mi gawn ni drefnu sgwrs am y peth....<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<big>'''Croeso i ''Cof y Cwmwd''. Ein nod yw cyflwyno gwir hanes ein bro a'i phobl i bobl [[Uwchgwyrfai]] a Chymru gyfan trwy gyfrwng y Gymraeg.''' </big><br />
<br />
Mae'n hawdd iawn i chi ddefnyddio'r wefan - os ydych wedi defnyddio Wicipedia rywbryd, byddwch yn gwybod mor hawdd ydy hi: mi rydan ni'n defnyddio'r un un meddalwedd. <br />
<br />
[[Delwedd:scan0003.jpg|300px|de|Uwchgwyrfai]]<br />
<br />
Mae '''Cof y Cwmwd''' yn ymdrin ag ardal [[Uwchgwyrfai]], gan gadw at yr hen ffiniau canoloesol - sef plwyfi hanesyddol '''[[Clynnog Fawr]], [[Llanaelhaearn]], [[Llandwrog]], [[Llanllyfni]]''' a '''[[Llanwnda]]'''; yr oedd Llanwnda'n blwyf mwy yn y gorffennol, gan gynnwys darn gorllewinol plwyf modern [[Betws Garmon]]. Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys '''[[Dyffryn Nantlle]]''' i gyd ac ochr Gorllewinol [[Dyffryn Gwyrfai]] o'r môr i lan [[Llyn y Gader]]. <br />
'''Cof y Cwmwd''' yw un o weithgareddau [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Cewch fwy o wybodaeth am '''Cof y Cwmwd''' wrth glicio [[Prosiect:Amdanom|'''yma''']]. <br />
<br />
'' '''Diolch i'n noddwyr presennol am sicrhau parhad y wefan, ac hefyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri am ariannu'r gwaith o'i sefydlu.''' ''<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
== Sut i ddarllen erthygl neu ganfod ffeithiau ==<br />
[[Delwedd:sbectol.png|60px|chwith]]<br />
Defnyddiwch y blwch ''Chwilio'' ar ben y sgrîn hon, ar y dde - neu gliciwch ''Holl gategorïau'' ar y rhestr ar y chwith i weld pa gategorïau o bynciau sydd ar gael. Os gwelwch eiriau lliw glas rhywle ar y wefan hon, gallwch gliciwch arnynt ac mi ewch yn syth at yr erthygl berthnasol.<br />
<br />
Os na allwch ddod o hyd i'r hyn yr ydych yn chwilio amdano, cliciwch [[Prosiect:Ffynonellau eraill|'''yma''']] i ganfod dolennau at wefanau eraill all fod o ddefnydd i chi.<br />
<br />
'''NEU BETH AM...''' ddysgu rhywbeth newydd am eich dyffryn? Cliciwch ar '''Tudalen ar hap''' ar y chwith a 'does wybod be' wnewch chi ei ddysgu <br />
<br />
==Diweddariadau ac ychwanegiadau diweddar==<br />
Mae'r erthyglau isod ymysg y rhai sydd wedi eu hehangu neu eu cywiro'n ddiweddar:<br />
*[[Henry Williams]] yr apothecari o'r Erw-wen: manylion am ei deulu<br />
*[[Abraham Williams]] y porthmon o Lyn-y-gele: mwy am ei fab<br />
*[[Dolydd]]: hanes y tanerdy cynnar ym Mhlas Dolydd<br />
*[[Melin Forgan]]: manylion am ei hanes cynnar ac am y perchnogion<br />
*[[Tafarn y Boar's Head]]: mwy o'i hanes<br />
<br />
== Erthyglau newydd ==<br />
[[Delwedd:Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl.JPG|bawd|800px|de|Uwchgwyrfai o Fwlch yr Eifl]]<br />
{{Special:Newestpages/-/25}}<br />
<br />
Cyfanswm: {{NUMBEROFARTICLES}} erthygl<br />
<br />
Mae'r teitlau uchod sydd mewn ''llythrennau italig'' yn ddolennau sy'n arwain at erthyglau am bynciau sydd ag erthyglau amdanynt dan deitl arall.<br />
<br />
==[[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|Sut i ychwanegu gwybodaeth]]==<br />
Gwefan gydweithredol yw '''Cof y Cwmwd''' a chaiff pawb ychwanegu ati'n uniongyrchol dros y we. Hawdd iawn yw i unrhyw un ychwanegu ffeithiau at erthygl, neu greu erthygl o'r newydd. Rydym yn eich gwahodd chi i gyd i wneud hynny, a hynny'n gynnes iawn.<br />
<br />
[[Delwedd:UwchgwyrfaioRosgadfan.jpg|bawd|350px|de|Uwchgwyrfai o Rosgadfan]]<br />
<br />
Mae arnom wir angen eich cyfraniadau er mwyn sicrhau y bydd '''Cof y Cwmwd''' yn cynnwys pob elfen o hanes Cwmwd Uwchgwyrfai. Peidiwch â meddwl bod eraill yn gwybod mwy na chi am eich ardal. Cyflwynwch eich gwybodaeth; dyna sut y daw ffeithiau newydd i'r golwg. Am fwy o wybodaeth am gyfrannu erthygl neu ychwanegu/cywiro ffeithiau, cliciwch [[Cyfrannu at Cof y Cwmwd|'''yma''']].<br />
<br />
'''Yn fwy na dim, mentrwch!''' ''Ni ellir gwneud dim i'r wefan nad yw'n bosibl i ni ei wrthdroi.'' ''' ''Felly, allwch chi ddim gwneud stomp o bethau'' '''.<br />
<br />
== Iaith Cof y Cwmwd ==<br />
<br />
Ffynhonnell o wybodaeth Gymraeg ei hiaith yw '''Cof y Cwmwd'''. Mae erthyglau Cymraeg am rai elfennau o hanes Uwchgwyrfai ar gael hefyd ar [http://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan Wicipedia Cymraeg] - ac wrth gwrs mewn ieithoedd eraill ar Wikipedia. Mae enwau lleoedd yn tueddu cael eu sillafu mewn sawl ffordd ac yr ydym ni wedi safoni'r sillafiad er mwyn i'r mynegai weithio'n iawn. Cewch weld y manylion trwy glicio [[Prosiect:Sillafiad enwau|yma]]. Os oes enw Cymraeg ar rywle yn Lloegr neu y tu draw, yr enw Cymraeg a ddefnyddir. Cofiwch hefyd fod modd i ffrindiau di-Gymraeg fentro cael cyfieithiad (o ryw fath!) o erthyglau '''Cof y Cwmwd''' trwy ddefnyddio Google Translate.<br />
<br />
<br />
<br />
== [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]] ==<br />
<br />
[[Delwedd:YGanolfan.jpg|350px|de]]<br />
<br />
Dyma'r ganolfan yng nghwmwd [[Uwchgwyrfai]] sy’n costrelu dyheadau a hanes ardal sy’n enwog am ei chyfraniad addysgol, diwylliannol a chrefyddol. Dyma’n wir bwerdy bro. Lleolir y Ganolfan yn hen ysgoldy [[Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr yn Arfon]].<br />
<br />
Elusen gofrestredig yw [[Canolfan Hanes Uwchgwyrfai]]. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl.<br />
<br />
Ewch i [https://canolfanuwchgwyrfai.cymru/ brif wefan Canolfan Hanes Uwchgwyrfai] am fanylion llawn a'r newyddion diweddaraf.<br />
<br />
==A oes gennych sylwadau?==<br />
Mae modd rhoi sylwadau am unrhyw dudalen trwy ddefnyddio'r botwm '''Sgwrs''' ar ben erthygl (mae un ar dop y dudalen hon, er enghraifft). Ond os yw'n well gennych anfon e-bost, gallwch gysylltu â gweinyddwyr '''Cof y Cwmwd''' trwy yrru e-bost gan glicio [mailto:cofycwmwd@gmail.com|'''yma''']<br />
<br />
<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Delwedd:Harbwr Trefor 2.jpg|bawd|chwith|1045px]]<br />
<br />
[[Categori:Gweinyddiad Cof y Cwmwd]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=C.H._Leonard&diff=16920C.H. Leonard2026-03-01T16:08:31Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Athro ffiseg yn [[Ysgol Ramadeg Pen-y-groes]] oedd '''C.H. Leonard'''. Brodor o Rydaman oedd Leonard a ddaeth i Ben-y-groes ym 1922. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ym 1932, fe'i gwahoddwyd i arwain côr meibion newydd, sef [[Côr Meibion Dyffryn Nantlle]], a adwaenid am flynyddoedd yn yr ardal fel 'Côr Leonard', gan ennill yn fynych mewn eisteddfodau.<ref>Traethawd gan Hywel Parry, 1969, a atgynhyrchwyd ar safle www.nantlle.com</ref> Yn ystod blynyddoedd olaf y 1940au a'r 1950au, cymerodd C.H. Leonard a'i gôr ran yn fynych yn rhaglen radio 'Noson Lawen', a ddarlledid yn fyw o Fangor. <ref>http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/hanes/pages/meredyddevans.shtml</ref><br />
<br />
Un cyfraniad neilltuol a wnaeth C.H. Leonard oedd gweld y byddai cerdd Lewis Valentine "Winllan a roddwyd yw Cymru" yn medru cael ei chanu ar brif thema ''Ffinlandia'', ac ar ôl ysgrifennu'n bersonol at Jean Sibelius, y cyfansoddwr, cafodd Leonard ganiatâd i'w addasu fel emyn-dôn, a Chôr Dyffryn Nantlle oedd y côr cyntaf i'w berfformio.<ref>Gwybodaeth ar lafar gan Bob Morris</ref> <br />
<br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
<br />
<br />
[[Categori:Cerddorion]]<br />
[[Categori:Pobl]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Thomas_Pennant_yn_Uwchgwyrfai&diff=16919Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai2026-02-20T17:00:04Z<p>Irion: /* Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai */</p>
<hr />
<div>Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs. <br />
<br />
=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===<br />
<br />
Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno. <br />
<br />
Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].<br />
<br />
Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres. <br />
<br />
Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd. <br />
<br />
Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.<br />
<br />
Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.) <br />
<br />
Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'<br />
<br />
Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn [[Dinas Dinoethwy]], gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.<br />
<br />
Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| Thomas Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.<br />
<br />
Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.<br />
<br />
'''[I'w barhau a'i olygu]'''</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Thomas_Pennant_yn_Uwchgwyrfai&diff=16918Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai2026-02-20T16:58:20Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs. <br />
<br />
=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===<br />
<br />
Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno. <br />
<br />
Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].<br />
<br />
Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres. <br />
<br />
Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd. <br />
<br />
Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.<br />
<br />
Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.) <br />
<br />
Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'<br />
<br />
Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.<br />
<br />
Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| Thomas Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.<br />
<br />
Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.<br />
<br />
'''[I'w barhau a'i olygu]'''</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Thomas_Pennant_yn_Uwchgwyrfai&diff=16917Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai2026-02-20T16:56:38Z<p>Irion: /* Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai */</p>
<hr />
<div>Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs. <br />
<br />
=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===<br />
<br />
Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am [[Rhyd-ddu|Ryd-ddu]] a [[Llyn Cwellyn]] a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun [[Richard Wilson]] yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno. <br />
<br />
Yn hytrach na mynd ymlaen drwy [[Dyffryn Nantlle|ddyffryn Nantlle]] trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy [[Bwlch yr Eifl|Fwlch yr Eifl]].<br />
<br />
Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r [[Yr Eifl|Eifl]] o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa Carnguwch i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres. <br />
<br />
Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r [[Ffynnon Aelhaearn|ffynnon]] yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd. <br />
<br />
Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.<br />
<br />
Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.) <br />
<br />
Croesodd Pennant [[Afon Llyfni|afon Llyfni]] (dros [[Pont y Cim|Bont y Cim]] mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'<br />
<br />
Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.<br />
<br />
Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar [[Syr John Wynn]]. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant [[Syr Thomas Wynn, Barwnig 1af| John Wynne]] o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.<br />
<br />
Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] ar draws [[Y Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.<br />
<br />
'''[I'w barhau a'i olygu]'''</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Helfa_Clynnog&diff=16910Helfa Clynnog2026-02-03T14:14:33Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai '''Helfa Clynnog''' yn cyfarfod wrth [[Gwesty'r Newborough Arms|y Newborough Arms]] yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i [[Helfa Pen-y-groes]] a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r helfa ddarfod.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2</ref><br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Hela]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Llongddrylliadau_Uwchgwyrfai&diff=16909Llongddrylliadau Uwchgwyrfai2026-02-03T14:10:26Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.<br />
<br />
Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:<br />
<br />
1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref><br />
<br />
1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]<br />
<br />
1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]<br />
<br />
26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref><br />
<br />
11 Mehefin 1833: Storm fawr a gwynt uchel annisgwyl yn ystod y dydd ym Mae Caernarfon. Mae'r papur newydd yn adrodd am lawer o gychod yn mynd i drybini, sydd yn rhoi darlun o'r holl fasnach ar y dŵr a hynny'n lleol. Aeth 11 o gychod masnach bach yn sownd ar draeth [[Llanaelhaearn]], hynny yw y man a elwir yn draeth Trefor heddiw. O leiaf dwy o'r llongau bychain hyn wedi eu malu'n rhacs yno, sef yr ''Elizabeth'', capten John Jones, yn hwylio o Draeth Coch i Abersoch gyda llwyth o garreg galch, a'r ''Indefatigable'' yn hwylio o'r un man i Borthdinlläen, eto efo cargo o garreg galch. Roedd y ''Llansantffraid Trader'' yn cludo cargo o geirch i'r Bermo pan gafodd ei chwythu i'r lan yno ond y gobaith oedd ei chael i arnofio'n ddiogel ac y byddai'n mynd ar ei ffordd. Roedd y ''Providence'' o Aberdyfi, efo llwyth o garreg galch o Draeth Coch, wedi ei chwythu i'r lan ger Tŷ Mawr, [[Clynnog]], ac er ei bod wedi medru hwylio'n ôl i Gaernarfon, roedd prif astell gwaelod y llong wedi ei malurio'n ddrwg. Roedd y papur newydd hefyd yn nodi bod saith llong arall oedd heb eu henwi yn eistedd ar y traeth yn Llanaelhaearn, a bod dau gwch pysgota lleol wedi colli eu rhwydau. Er yr holl ddifrod a thrafferth, ni noidwyd bod unrhyw un o'r morwyr wedi dioddef anaf neu waeth.<ref>''Carnarvon Herald'', 11.6.1833, t.3</ref><br />
<br />
18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.<br />
<br />
7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshire Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref><br />
<br />
11.12.1841: y slŵp ''Luna'', Aberystwyth, yn hwylio o Doolish (''Douglas'' , Ynys Manaw) yn cario 160 baril o benwaig yn mynd ar y lan yn [[Dinas Dinlle|Ninas Dinlle]] ar ol i'r hwyl rwygo. Achubwyd 139 o'r barilau o benwaig yn ogystal â'r criw, ond malwyd y llong.<ref>''The Welshman'', 17.12.1841, t.2</ref>.<br />
<br />
Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.<br />
<br />
Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).<br />
<br />
Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.<br />
<br />
Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref><br />
<br />
11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.<br />
<br />
Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref><br />
<br />
Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref><br />
<br />
12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref><br />
<br />
1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref><br />
<br />
Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref><br />
<br />
Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.<br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
[[Categori:Morwrol]]<br />
[[Categori:Llongau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Gwesty%27r_Beuno&diff=16908Gwesty'r Beuno2026-02-02T17:22:36Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.<br />
<br />
Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref><br />
<br />
Ym 1832-3, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny'n "Newborough Arms Inn.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2; ''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> <br />
<br />
Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref><br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
==Cyfeiriadau==<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Categori:Tafarndai]]<br />
[[Categori:Gwestai]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Helfa_Clynnog&diff=16907Helfa Clynnog2026-02-02T17:22:12Z<p>Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai Helfa Clynnog yn cyfarfod wrth y Newborough Arms yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i Helfa Pen-y-groes a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r..."</p>
<hr />
<div>Roedd hela i geisio lleihau nifer y llwynogod yn yr ardal yn anghenraid, ond anaml ceir tystiolaeth o helfa swyddogol yn cael ei threfnu. Yn Chwefror 1832, fodd bynnag, hysbysebwyd yn y Wasg y byddai Helfa Clynnog yn cyfarfod wrth [[Gwesty'r Newborough Arms|y Newborough Arms]] yng Nghlynnog-fawr, gyda'r cwn yn cychwyn o'r dafarn am 10 y bore. Yn groes i [[Helfa Pen-y-groes]] a fu'n weithgar tua diwedd y 1820au, ni hysbyswyd fod bwyd yn cael ei ddarparu wedi i'r helfa ddarfod.<ref>''North Wales Chronicle'', 14.2.1832, t.2</ref><br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Hela]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Gwesty%27r_Beuno&diff=16906Gwesty'r Beuno2026-02-02T17:09:49Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.<br />
<br />
Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref><br />
<br />
Ym 1833, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny'n "Newborough Arms Inn.<ref>''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> <br />
<br />
Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref><br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
==Cyfeiriadau==<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Categori:Tafarndai]]<br />
[[Categori:Gwestai]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Gwesty%27r_Beuno&diff=16905Gwesty'r Beuno2026-02-02T16:59:15Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Gwesty'r Beuno''' yn hen dafarn yng nghanol pentref [[Clynnog Fawr]]. Mae'n dyddio o oes y goets fawr ac yn wir dywedir fod rhannau o'r adeilad yn mynd yn ôl i'r 16g. Dichon hefyd bod llety o ryw fath wedi bod yng Nghlynnog ers cyfnod y pererindota i Enlli, gan fod [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]] wedi bod yn gyrchfan i bererinion erioed. Mae hefyd yn sefyll hanner ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli, ac yn fan strategol ar gyfer newid ceffylau a chael toriad ar y siwrne yn yr hen oes. Ychydig is i lawr na'r gwesty, roedd seston ddofn i ddal dŵr i'r ceffylau; mae yno o hyd gyda gorchudd haearn cadarn drosti'n awr. Roedd y dafarn hefyd yn cael ei hystyried yn "dafarn Fethodistaidd" yn niwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn i ddirwest ddod i fri ymysg yr ymneilltuwyr. Byddai pregethwyr teithiol yn aros yno ar eu teithiau pregethu yn yr ardal a dywedir i rai cyfarfodydd gael eu cynnal yn y dafarn hefyd. Erbyn hyn, mae wedi ei droi'n llety hunan-ddarpar ar gyfer grwpiau o hyd at ddau ddwsin o bobl, wedi iddi gau fel gwesty a thafarn y pentref tua 2012, er mai'r un perchnogion sydd i'r adeilad o hyd.<br />
<br />
Yn y 19g ac ers o leiaf 1790, Gwesty'r Newborough Arms oedd enw'r dafarn; hynny'n adlewyrchu'r ffaith mai rhan o [[Ystad Glynllifon]] yr [[Arglwydd Newborough]] oedd y dafarn.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7270</ref> Ar fap Ordnans 1888, ceir yr hen enw, ond erbyn map diweddarach a dirfesurwyd ym 1899, ceir yr enw "St Beuno's Hotel".<ref>Mapiau Ordnans 6" i'r filltir, golygyddiadau 1888 a 1901</ref> Ar adeg gynharach, cyfeiria [[Eben Fardd]] at y lle fel "Tafarn y Plas".<ref>Gweler yr erthygl ar [[Ffeiriau Clynnog Fawr]].</ref><br />
<br />
Ym 1833, Mrs Jane Roberts oedd yn cadw'r gwesty, a elwid y pryd hynny,, "Newborough Arms Inn.<ref>''The`Globe and Traveller'', 14.9.1833, t.4</ref> Ym 1840, pan wnaed y Map Degwm, Joseph Roberts oedd y tenant. Yn ogystal â'r gwesty ei hun, "Newborough Arms Inn",roedd fferm o ryw 124 o aceri'n perthyn i'r dafarn. Ym 1851 erbyn Cyfrifiad y flwyddyn honno, David Davies oedd y tafarnwr, gyda 5 o weision ar y fferm. Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Richard Edwards oedd y tafarnwr.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> <br />
<br />
Rywbryd tua diwedd y 19g, ysgrifenodd [[Arthur Acland]], perchennog y [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]], at [[Frederick George Wynn|F.G. Wynn]], perchennog [[Ystad Glynllifon]] ers 1883, i ddweud fod tenant y New Inn, oedd yn eiddo iddo, wedi ymadael, ac nad oedd o am adnewyddu'r drwydded. Ymddengys nad oedd y dafarn wedi bod yn drefnus iawn, a'i deimlad o oedd mai'r Newborough Arms oedd ''obviously the place to have the village’s respectable hotel''.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/21352</ref><br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
==Cyfeiriadau==<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
[[Categori:Tafarndai]]<br />
[[Categori:Gwestai]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Helfa_Pen-y-groes&diff=16904Helfa Pen-y-groes2026-02-02T11:13:45Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyhoeddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno, gan enwi Samuel Wagstaff fel y "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i'r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith, sef Tafarn y Stag.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Amaethyddiaeth]]<br />
[[Categori:Cymdeithasau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Helfa_Pen-y-groes&diff=16903Helfa Pen-y-groes2026-02-02T11:12:56Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyheoddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno,n enwi Samuel Wagstaff fel "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i';r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith, sef Tafarn y Stag.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Amaethyddiaeth]]<br />
[[Categori:Cymdeithasau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Helfa_Pen-y-groes&diff=16902Helfa Pen-y-groes2026-02-02T11:11:56Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo. Dichon mai am flwyddyn y byddai'r meistr yn dal y swydd, cyn cael ei ddilyn gan ei ddirprwy, gan fod hysbyseb yn cyheoddi helfa fis Hydref y flwyddyn honno,n enwi Samuel Wagstaff fel "comptroller" a John Jones yn ddirprwy iddo. Cychwynnodd yr helgwn am 10 a chynhaliwyd cinio i';r helwyr am bedwar yn nhŷ Mr Price Griffith.<ref>''North Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; 1.1.1829, t.2; 15.10.1829, t.2</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Amaethyddiaeth]]<br />
[[Categori:Cymdeithasau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16901Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-17T10:34:11Z<p>Irion: /* John Owen a'i deulu */</p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynych hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe'i disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nhŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. Ynte, a oedd Robert Owen yn dad i John Owen, ac felly'n dad yng nghyfraith i ASnn yn hytrach na thad. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill ar ôl 1851. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851? Ac yr oedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Gallwn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones, a bod Robert Owen o bosibl yn dad yng nghyfraith iddi mewn gwirionedd. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab arall iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd ei gŵr yn dal yn fyw ym 1871, pan oedd Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, ac yn cael ei disgrifio fel masnachwr blawd,ond unwaith eto nid oedd John Owen adref ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, fod John y gŵr wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw hithau fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo.<ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16900Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-17T10:23:11Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynych hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd yn byw ym 1871, ac Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, pan y'i disgrifiwyd fel masnachwr blawd, er nad oedd John Owen ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16899Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T14:48:04Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly i ryw raddau yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Nodwyd uchod fod gan John Owen warws yn y Rhyl ym 1854, ac fe aned mab iddo fo ac Ann yn y dref honno ym 1859.<ref>Genedigaethau Cymru a Lloegr 1859; Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Roedd yn byw ym 1871, ac Ann adref yn Nhal-y-sarn ym 1871, pan y'i disgrifiwyd fel masnachwr blawd, er nad oedd John Owen ar noson y Cyfrifiad.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Ni chafwyd hyd i'r teulu yng Nghyfrifiad 1881, ond gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> <ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw am gyfnod hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei enwi fo. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16898Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T14:24:06Z<p>Irion: /* John Owen a'i deulu */</p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cheir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn gweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai yn rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw hyd ei farw ef, gan nad yw carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni yn ei grybwyll o. <ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16897Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T14:22:03Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, pan oedd Ann Owen yn weddw ac yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn; bu farw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cheir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn ngweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref> Dichon mai rhywle heblaw am Ddyffryn Nantlle y bu i John ac Ann Owen fyw hyd ei farw ef, gan fod carreg fedd Ann ym mynwent Llanllyfni heb sôn amdano fo.<ref>Gwefan ''Find a Grave'', [https://www.findagrave.com/memorial/262560323/ann-owen], cyrchwyd 16.1.2026</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16896Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T14:03:04Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. Gwyddwn, beth bynnag, ei fod wedi marw cyn 1891, gan fod Ann Owen wedi bod yn byw ym Mryn Afon, Tal-y-sarn a'i bod wedi marw fis Hydref 1892 yn 68 oed.<ref>O. Llew Owain, ''Cofiant Mrs Fanny Jones'', (Machynlleth, 1907), t.80</ref> Ni cehir cofnod ohoni yno yng nghyfrifiadau 1871 nac 1881, ond ym 1891 nodwyd ei bod yn wraig weddw, ac yn ngweithio fel masnachwr blawd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni, 1871-91</ref><br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16895Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T12:09:09Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, ei fod yn 31 oed, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. <br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16894Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T12:05:50Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: [[John Jones, Tal-y-sarn|J. Jones]]<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
Peth arall diddorol yn y rhestr hon yw enwau o bwys yn hanes ehangach Uwchgwyrfai: yr E. Thomas a restrwyd oedd Eben Fardd, a'r J. Jones yn Nhal-y-sarn oedd John Jones, Tal-y-sarn, y gweinidog a pherchennog rhannol [[Cloddfa'r Coed]]. John Owen, y masnachwr coffi, oedd ei fab yng ynghyfraith.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1851</ref><br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr oddi cartref, dros dro o leiaf. Mae'r dirgelwch hwnnw'n cael ei ddatrys wrth edrych ar Gyfrifiad plwyf Llanllyfni. Roedd John Owen yn aros gydag un o'r rhai oedd yn gwerthu ei goffi, sef [[John Jones, Tal-y-sarn]], yr oedd ei wraig Fanny (neu Frances) yn cadw siop. Ac mae'r cyfrifiad yn nodi ei fod yn hanu o Nefyn, a'i fod yn fab yng nghyfraith i John Jones a Frances. Yr oedd Ann Owen felly'n ferch i John Jones ac yn hanu o blwyf Llanllyfni.<br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent. Gwyddwn yn barod mai John Jones oedd tad Ann. Yn aros gyda John Owen yn nhŷ teulu ei wraig yn Nhal-y-sarn, yr oedd John Owen arall, a alwyd yn "ymwelydd" (''visitor''), 53 oed (hynny yw, wedi ei eni oddeutu 1798) ac yn hanu o Lanllechid. Fe#' disgrifiwyd fel pregerthwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Tybed ai'r Robert Owen a restrir yn Wenlock Street a John Owen a restrir yn nŷ Tal-y-sarn oedd yr un un, a cyfriwr Shoreditch wedi gwneud camgymeriad - ond os felly pam fod y ddau set o fanylion yn wahanol, y ddau wedu ymddangos ar ddogfennau'r Cyfrifiad, a manylion y ddau mor debyg. <br />
<br />
Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi mewn cyfrifiadau eraill. Ac mae'r dirgelwch ynglŷn â'r Robert Owen yn Wenlock Street yn parhau. Yn wir, roedd yna Robert Owen o Ddyffryn Nantlle'n flaenor yng Nghapel Jewin trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref>Gall;wn fod yn hyderus felly mai tad Ann oedd John Jones. Tybed ai cael ei ddrysu efo sgwrs am holl gysylltiadau teulu Owen â'rw einidogaeth oedd y cyfrifwr yn Llundain. <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. <br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Groseriaid_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16893Groseriaid Uwchgwyrfai, 18502026-01-16T11:37:49Z<p>Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Ceir rhestr o lawer o'r '''groseriaid''' oedd yn cadw siopau yn Uwchgwyrfai mewn hysbysebion yn y wasg leol ym 1850. Dechreuodd John Owen, masnachwr coffi o Uwchgwyrfai a oedd wedi ymsefydlu yn Llundain, gyflenwi coffi i groseriaid yng Nghymru ym 1849. Mae'n bosibl bod coffi'n ddiod gweddol anghyffredin yn y Gymru wledig yr adeg honno, ac aeth John Owen ati i hysbysebu ei goffi'n gyson, gan restru'r holl siopau lle yr oedd modd ei brynu. A dyna gofnodi enwa..."</p>
<hr />
<div>Ceir rhestr o lawer o'r '''groseriaid''' oedd yn cadw siopau yn [[Uwchgwyrfai]] mewn hysbysebion yn y wasg leol ym 1850. Dechreuodd John Owen, masnachwr coffi o Uwchgwyrfai a oedd wedi ymsefydlu yn Llundain, gyflenwi coffi i groseriaid yng Nghymru ym 1849. Mae'n bosibl bod coffi'n ddiod gweddol anghyffredin yn y Gymru wledig yr adeg honno, ac aeth John Owen ati i hysbysebu ei goffi'n gyson, gan restru'r holl siopau lle yr oedd modd ei brynu. A dyna gofnodi enwau llawer o groseriaid y fro trwy wneud hynny. Dyma restr o groseriaid Uwchgwyrfai sydd yn ymddangos yn ei hysbysebion<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|E. Thomas]]<br />
*[[Llanaelhaearn]]: G. Humphreys<br />
*[[Y Groeslon]]: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi gan fasnachwr arall o Lundain, John Cassell, a oedd yn gystadleuydd iddo ac a oedd yn ofni colli peth o'i werthiant i'r masnachwr newydd, John Owen.<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16891Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-14T15:52:50Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yndal i fyw yn 55 Wenlck Street a chynnal ei fusnes ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae o'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes? <br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.<br />
<br />
Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog? <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. <br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16890Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-14T15:13:33Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae o'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref><br />
<br />
Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes? <br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.<br />
<br />
Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog? <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. <br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16889Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-14T14:55:21Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>== Coffi ==<br />
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te. <br />
<br />
==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==<br />
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
==John Owen a'i deulu==<br />
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Hawdd serch hynny oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon bosibl ei fod ar siwrne marchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd o adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Serch hyn, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod yn sgîl prysurdeb y busnes? <br />
<br />
Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, one mae maylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.<br />
<br />
Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwaau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf enedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel"Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olyguyn Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.<br />
<br />
Hyd yma, ni llwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, ar yr un ffurflen gyfrifiad, nac Ann, ei theulu na'i thad ar ffurflen ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen ddweud ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf y Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann yn chwe mlynedd yn hyn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynnol, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod ir Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog? <br />
<br />
Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun. <br />
<br />
Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almeinig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16888Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-13T13:36:43Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod y 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed yn nhrefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee" a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn nystod y ganrif a hanner wedi hynny.<br />
<br />
Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Bwyd a diod]]<br />
[[Categori:Siopau]]<br />
[[Categori:Groseriaid]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Categori:Groseriaid&diff=16887Categori:Groseriaid2026-01-13T13:36:09Z<p>Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Categori:Pobl Categori:Diwydiant a Masnach"</p>
<hr />
<div>[[Categori:Pobl]]<br />
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Categori:Bwyd_a_diod&diff=16886Categori:Bwyd a diod2026-01-13T13:33:42Z<p>Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Categori:Cymdeithas Categori:Diwydiant a Masnach"</p>
<hr />
<div>[[Categori:Cymdeithas]]<br />
[[Categori:Diwydiant a Masnach]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16885Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-13T13:24:42Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o'r ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geiriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]<br />
*[[Y Groeslon]]: John Jones<br />
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys<br />
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*[[Llanllyfni]]: O. Williams<br />
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones<br />
*[[Pontlyfni]]: R. Jones<br />
*[[Rhostryfan]]: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser<br />
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopydd yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Coffi_yn_Uwchgwyrfai,_1850&diff=16884Coffi yn Uwchgwyrfai, 18502026-01-13T12:12:50Z<p>Irion: Dechrau tudalen newydd gyda "Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g yn yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn..."</p>
<hr />
<div>Nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g yn yfed fawr o '''goffi'''. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, ond yn gallu fforddio te. Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi aac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850, Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau fo i brynu coffi. Serch hynny, rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant - neu Bwllheli, lle roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref><br />
<br />
Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n union gyrchol â groseriaid y fro, ac mae o'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopydd groser mewn pum pentref yn stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ffasiwn newydd mewn diodydd yn cychwyn<ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:<br />
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethaa llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:- <br />
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda. <br />
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.<br />
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd. <br />
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.<br />
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.<br />
<br />
Yn dilyn y geriau hyn , ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid yn bod tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb fis Mai oedd:<br />
<br />
*Clynnog: Ebeneser Thomas<br />
*Y Groeslon: John Jones<br />
*Llanaelhaearn: Griffith Humphreys<br />
*Rhostryfan: Evan Thomas<br />
*Tal-y-sarn: John Ll. Jones<br />
<br />
Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu byw, sef y bobl oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.<br />
<br />
Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llkai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai coffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cehir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:<br />
<br />
*Clynnog: E. Thomas<br />
*Llanaelhaearn: G. Humphreys<br />
*Y Groeslon: J. Jones<br />
*Llanllyfni: O. Williams<br />
*Pen-y-groes: R. Jones<br />
*Pontlyfni: R. Jones<br />
*Rhostryfan: D. Williams<br />
*Rhostryfan: E. Thomas<br />
*Tal-y-sarn: J. Jones<br />
*Tal-y-sarn: D. Frasser</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Llongddrylliadau_Uwchgwyrfai&diff=16883Llongddrylliadau Uwchgwyrfai2026-01-12T15:55:09Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.<br />
<br />
Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:<br />
<br />
1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref><br />
<br />
1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]<br />
<br />
1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]<br />
<br />
26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref><br />
<br />
18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.<br />
<br />
7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshirte Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref><br />
<br />
11.12.1841: y slŵp ''Luna'', Aberystwyth, yn hwylio o Doolish (''Douglas'' , Ynys Manaw) yn cario 160 baril o benwaig yn mynd ar y lan yn [[Dinas Dinlle|Ninas Dinlle]] ar ol i'r hwyl rwygo. Achubwyd 139 o'r barilau o benwaig yn ogystal â'r criw, ond malwyd y llong.<ref>''The Welshman'', 17.12.1841, t.2</ref>.<br />
<br />
Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.<br />
<br />
Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).<br />
<br />
Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.<br />
<br />
Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref><br />
<br />
11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.<br />
<br />
Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref><br />
<br />
Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref><br />
<br />
12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref><br />
<br />
1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref><br />
<br />
Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref><br />
<br />
Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.<br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
[[Categori:Morwrol]]<br />
[[Categori:Llongau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Glynllifon&diff=16882Glynllifon2026-01-12T15:44:00Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>[[Delwedd:Ocsiwn Glynllifon 1808.png|bawd|de|400px|Hysbysiad o arwerthiant 1808]]<br />
[[Delwedd:Glynllifon,Caernarfonshire_23.jpeg|bawd|de|400px|Glynllifon, yn ei ffurf wreiddiol fel y'i hadeiladwyd gan Edwrad Haycock yn yr 1840au]]<br />
<br />
Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan [[Afon Llifon]] ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).<br />
<br />
Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, a hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif. <br />
<br />
Bu farw'r [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]] ym 1807 a chan fod darpariaeth addas wedi ei gwneud ar gyfer ei weddw [[Maria Stella]] ym Mlas Maenan, Dyffryn Conwy, aeth y plas a'r fferm a oedd ynghlwm wrtho yn ddi-angen am flynyddoedd. Penderfynnodd ysgutoriaid ewyllys yr Arglwydd cyntaf nad oedd yn gynaladwy cynnal yr eiddo fel yr oedd aa phenderfynwyd felly ddirwyn gweithgaredd amaethu fferm y plas i ben, gan werthu holl anifeiliaid, stoc ac offer y fferm. Ymddangosodd yr hysbyseb a welir ar y dde ymaa yn y ''North Wales Gazxette'' ym 1808.<ref>''North Wales Gazette'', 9.2.1808, t.1</ref><br />
<br />
Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safai yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw gael ei adeiladu o gwmpas 1751, a'i fod yntau wedi cymryd lle annedd hŷn a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd [[Spencer Bulkeley Wynn, 3ydd Arglwydd Newborough|Arglwydd Newborough]] ati i ailadeiladu'r plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd [[Edward Haycock]], pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]; [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Ar ôl iddo gael ei helaethu trwy i [[Frederick George Wynn]] ychwanegu aden helaeth ar un ochr o'r tŷ yn yr 1890au, roedd 102 o ystafelloedd yn y tŷ. <br />
<br />
Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arhosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Etifeddodd Thomas John Wynn [[Ystad Glynllifon]] wedi i'w ewythr, yr Anrh. [[Frederick George Wynn]], farw ym 1932. Er iddo fyw am ran o'i amser ym mhlasty [[Glynllifon]], fe'i gwerthwyd ym 1949, nid yn gymaint am ei fod yn rhy fawr - er bod y plas yn cynnwys 102 o ystafelloedd - ond, a dyfynnu yr hyn a roddodd fel rheswm am y gwerthiant: "trethiant uchel ac o achos fy mod i'n ei chael hi bron yn amhosibl i benodi staff."<ref>Gwefan ''Handed On: Being a random register of long-held private country houses not generally open to the public'', Rhug, Denbighshire, [https://handedon.wordpress.com/2015/07/14/rhug-denbighshire/], cyrchwyd 19.2.2021</ref> Fe werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir, a daeth wedyn yn lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Llŷn. Mae’r coleg amaethyddol yn parhau a bellach mae llawer o'r adeiladau sydd o gwmpas y plasty yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf bu cynlluniau i adnewyddu'r plas ei hun a'i droi'n westy moethus. Gwnaed llawer o waith arno ond ar hyn o bryd (2021) rhoddwyd terfyn ar y gweithgareddau ac mae ei ddyfodol yn ansicr. <br />
<br />
Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warchodaeth y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig y daeth rhai o’r hen deulu â hwy'n ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.<br />
<br />
===Ciperiaid===<br />
Roedd hi'n arfer chwilio am giperiaid ymhell o'r ardal, fel na fyddent yn dangos ffafriaeth i'w ffrindiau neu eu teuluoedd. Un o'r ciperiaid mwyaf llwyddiannus a wnaeth lawer i ddatblygu gerddi a thiroedd yr ystad ar gyfer hela a saethu oedd [[John Thorman]] ar ddaeth i Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.<br />
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog, tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron sydd yn gofnod pwysig am yr ystad ar ddechrau'r 19g. Maent bellach yn Archifdy Caernarfon. <br />
<br />
=== Atgofion John Gwilym Jones ===<br />
Ym 1986 cyhoeddodd y diweddar Dr [[John Gwilym Jones]], [[Y Groeslon]], ei gyfrol ddifyr o atgofion, ''Ar draws ac ar hyd''. Ganed John Gwilym ym 1904 a dywed fod [[Ystad Glynllifon|Stad Glynllifon]], gyda'r [[Wal Glynllifon|wal fawr]] fygythiol a'i hamgylchynai, yn destun braw i blant (ac yn wir, i oedolion) yr ardal pan oedd ef yn tyfu i fyny yn Y Groeslon gerllaw. Fodd bynnag, daeth John Gwilym yn ffrindiau â bachgen a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac, o ganlyniad i'r cyfeillgarwch hwnnw, cafodd fynd o fewn y muriau gwaharddedig ar fwy nag un achlysur. Mae'n werth dyfynnu ei brofiadau o ymweld â'r lle:<br />
<br />
"Roedd gan bawb yn y cyffiniau ofn am ei fywyd mynd ar gyfyl Parc Glyn, fel y galwem ni'r stad, ond rywsut neu'i gilydd deuthum yn ffrindiau efo un a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac felly byddwn yn cael mynd i mewn drwy'r giatiau. Buom i fyny at y tŷ a oedd yn anferth o le ac yn ddigon o ryfeddod. Roedd edrych o'r tŷ i fyny'r ''Dingle'' neu'r [[Cwm Coed]] fel edrych ar wlad y tylwyth teg, cennin Pedr yn garped a'r llwyni'n mynd â'ch gwynt chi o dlysni. Roedd posib dringo grisiau cerrig a sbecian drwy ffenestri mawr y ''conservatory'' i weld trên bach Wynne Glyn, fel y byddem ni'n ei alw. Byddwn wrth fy modd yn edrych arno. <br />
<br />
"Byddwn wrth fy modd hefyd yn mynd i'r ogof oedd yn y gerddi, ogof [[Cilmyn Droed-ddu]] yn ôl y chwedl. Roedd ymbalfalu ar hyd twnel hir, tywyll yr ogof yn dipyn o antur a pheth digon mentrus, yn ein meddyliau ni, oedd cyrraedd y pen draw lle roedd ffenest gron yn y to yn taflu golau ar ''fountain''. Tybiem ein bod yn fentrus iawn yn mynd yno oherwydd beth oedd y ''fountain'' ond hogyn bach yn gwneud dŵr! Roedd angen dewrder hefyd i ymweld â'r eryr mawr oedd mewn cell wrth y gerddi ac, a dweud y gwir, yr unig hunllef gefais i yn fy nydd oedd cael fy nal gan gipar yng Nglynllifon."<ref>John Gwilym Jones, ''Ar draws ac ar hyd'', (Gwasg Gwynedd, 1986), tt.21-2</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
<br />
[[Categori: Safleoedd nodedig]]<br />
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]<br />
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]<br />
[[Categori:Amaethyddiaeth]]<br />
[[Categori:Plastai ac ystadau]]<br />
[[Categori:Tai nodedig]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Delwedd:Ocsiwn_Glynllifon_1808.png&diff=16881Delwedd:Ocsiwn Glynllifon 1808.png2026-01-12T15:42:19Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div></div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Glynllifon&diff=16880Glynllifon2026-01-12T15:41:01Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>[[Delwedd:Glynllifon,Caernarfonshire_23.jpeg|bawd|de|400px|Glynllifon, yn ei ffurf wreiddiol fel y'i hadeiladwyd gan Edwrad Haycock]]<br />
<br />
Plasty a gafodd ei ailadeiladu o gwmpas 1840-46 yw '''Glynllifon'''. Saif ar lan [[Afon Llifon]] ym mhlwyf [[Llandwrog]], ychydig i'r dwyrain o lôn bost Pwllheli (A499).<br />
<br />
Roedd y tŷ hwn yn gartref i [[Teulu Glynn (Glynllifon)|deulu’r Glyniaid]] am lawer canrif, a hefyd i’r [[Arglwyddi Newborough]] o ddiwedd y ddeunawfed ganrif. <br />
<br />
Bu farw'r [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]] ym 1807 a chan fod darpariaeth addas wedi ei gwneud ar gyfer ei weddw [[Maria Stella]] ym Mlas Maenan, Dyffryn Conwy, aeth y plas a'r fferm a oedd ynghlwm wrtho yn ddi-angen am flynyddoedd. Penderfynnodd ysgutoriaid ewyllys yr Arglwydd cyntaf nad oedd yn gynaladwy cynnal yr eiddo fel yr oedd aa phenderfynwyd felly ddirwyn gweithgaredd amaethu fferm y plas i ben, gan werthu holl anifeiliaid, stoc ac offer y fferm. Ymddangosodd yr hysbyseb a welir ar y dde ymaa yn y ''North Wales Gazxette'' ym 1808.<ref>''North Wales Gazette'', 9.2.1808, t.1</ref><br />
<br />
Adeiladwyd y tŷ a welwn yno heddiw o gwmpas 1840-46, ar ôl i dân ddinistrio’r tŷ a safai yno ynghynt. Credir i’r tŷ hwnnw gael ei adeiladu o gwmpas 1751, a'i fod yntau wedi cymryd lle annedd hŷn a oedd yn gartref i’r Glyniaid. Aeth y trydydd [[Spencer Bulkeley Wynn, 3ydd Arglwydd Newborough|Arglwydd Newborough]] ati i ailadeiladu'r plasty wedi'r tân, gan weithredu i raddau helaeth fel y pensaer gwreiddiol. Cyflogwyd [[Edward Haycock]], pensaer o Amwythig, i fireinio ei ddyluniadau.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon Erthygl ar Wicipedia am y plasty hwn]; [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/26526/details/glynllifon-mansion-llandwrog Cofnod o'r lle hwn ar wefan y Comisiwn Brenhinol]</ref> Ar ôl iddo gael ei helaethu trwy i [[Frederick George Wynn]] ychwanegu aden helaeth ar un ochr o'r tŷ yn yr 1890au, roedd 102 o ystafelloedd yn y tŷ. <br />
<br />
Roedd y plasty yn gartref i’r Arglwyddi Newborough hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, ac arhosodd yn nwylo’r teulu hyd at 1949. Etifeddodd Thomas John Wynn [[Ystad Glynllifon]] wedi i'w ewythr, yr Anrh. [[Frederick George Wynn]], farw ym 1932. Er iddo fyw am ran o'i amser ym mhlasty [[Glynllifon]], fe'i gwerthwyd ym 1949, nid yn gymaint am ei fod yn rhy fawr - er bod y plas yn cynnwys 102 o ystafelloedd - ond, a dyfynnu yr hyn a roddodd fel rheswm am y gwerthiant: "trethiant uchel ac o achos fy mod i'n ei chael hi bron yn amhosibl i benodi staff."<ref>Gwefan ''Handed On: Being a random register of long-held private country houses not generally open to the public'', Rhug, Denbighshire, [https://handedon.wordpress.com/2015/07/14/rhug-denbighshire/], cyrchwyd 19.2.2021</ref> Fe werthwyd yr eiddo i fasnachwyr coed o Drawsfynydd a aeth ati i gwympo llawer o'r coed prin aeddfed a blannwyd gan y teulu. Ailwerthwyd y plas a llawer o'r tir yn nechrau’r 50au i'r Cyngor Sir, a daeth wedyn yn lleoliad newydd y coleg amaethyddol a fu gynt ym Mhlas Madryn, Llŷn. Mae’r coleg amaethyddol yn parhau a bellach mae llawer o'r adeiladau sydd o gwmpas y plasty yn gartref i Goleg Meirion-Dwyfor. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf bu cynlluniau i adnewyddu'r plas ei hun a'i droi'n westy moethus. Gwnaed llawer o waith arno ond ar hyn o bryd (2021) rhoddwyd terfyn ar y gweithgareddau ac mae ei ddyfodol yn ansicr. <br />
<br />
Mae’r tŷ hefyd yn gartref i ystlumod pedolog lleiaf, ac mae rhannau o’r tŷ o dan warchodaeth y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Mae rhai o erddi’r plasty, a elwir heddiw yn [[Parc Glynllifon|Barc Glynllifon]] ar agor i’r cyhoedd hefyd, ac mae modd gweld llawer o blanhigion egsotig y daeth rhai o’r hen deulu â hwy'n ôl i Landwrog pan oeddynt ar eu teithiau.<br />
<br />
===Ciperiaid===<br />
Roedd hi'n arfer chwilio am giperiaid ymhell o'r ardal, fel na fyddent yn dangos ffafriaeth i'w ffrindiau neu eu teuluoedd. Un o'r ciperiaid mwyaf llwyddiannus a wnaeth lawer i ddatblygu gerddi a thiroedd yr ystad ar gyfer hela a saethu oedd [[John Thorman]] ar ddaeth i Glynllifon ar 28 Hydref 1812 i ddechrau ar ei swydd fel cipar.<br />
Ganed ef yn Easingwold, Swydd Efrog, tua 1783. Cadwodd ddyddiaduron sydd yn gofnod pwysig am yr ystad ar ddechrau'r 19g. Maent bellach yn Archifdy Caernarfon. <br />
<br />
=== Atgofion John Gwilym Jones ===<br />
Ym 1986 cyhoeddodd y diweddar Dr [[John Gwilym Jones]], [[Y Groeslon]], ei gyfrol ddifyr o atgofion, ''Ar draws ac ar hyd''. Ganed John Gwilym ym 1904 a dywed fod [[Ystad Glynllifon|Stad Glynllifon]], gyda'r [[Wal Glynllifon|wal fawr]] fygythiol a'i hamgylchynai, yn destun braw i blant (ac yn wir, i oedolion) yr ardal pan oedd ef yn tyfu i fyny yn Y Groeslon gerllaw. Fodd bynnag, daeth John Gwilym yn ffrindiau â bachgen a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac, o ganlyniad i'r cyfeillgarwch hwnnw, cafodd fynd o fewn y muriau gwaharddedig ar fwy nag un achlysur. Mae'n werth dyfynnu ei brofiadau o ymweld â'r lle:<br />
<br />
"Roedd gan bawb yn y cyffiniau ofn am ei fywyd mynd ar gyfyl Parc Glyn, fel y galwem ni'r stad, ond rywsut neu'i gilydd deuthum yn ffrindiau efo un a oedd yn byw yn y Lodge Uchaf ac felly byddwn yn cael mynd i mewn drwy'r giatiau. Buom i fyny at y tŷ a oedd yn anferth o le ac yn ddigon o ryfeddod. Roedd edrych o'r tŷ i fyny'r ''Dingle'' neu'r [[Cwm Coed]] fel edrych ar wlad y tylwyth teg, cennin Pedr yn garped a'r llwyni'n mynd â'ch gwynt chi o dlysni. Roedd posib dringo grisiau cerrig a sbecian drwy ffenestri mawr y ''conservatory'' i weld trên bach Wynne Glyn, fel y byddem ni'n ei alw. Byddwn wrth fy modd yn edrych arno. <br />
<br />
"Byddwn wrth fy modd hefyd yn mynd i'r ogof oedd yn y gerddi, ogof [[Cilmyn Droed-ddu]] yn ôl y chwedl. Roedd ymbalfalu ar hyd twnel hir, tywyll yr ogof yn dipyn o antur a pheth digon mentrus, yn ein meddyliau ni, oedd cyrraedd y pen draw lle roedd ffenest gron yn y to yn taflu golau ar ''fountain''. Tybiem ein bod yn fentrus iawn yn mynd yno oherwydd beth oedd y ''fountain'' ond hogyn bach yn gwneud dŵr! Roedd angen dewrder hefyd i ymweld â'r eryr mawr oedd mewn cell wrth y gerddi ac, a dweud y gwir, yr unig hunllef gefais i yn fy nydd oedd cael fy nal gan gipar yng Nglynllifon."<ref>John Gwilym Jones, ''Ar draws ac ar hyd'', (Gwasg Gwynedd, 1986), tt.21-2</ref><br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
<br />
[[Categori: Safleoedd nodedig]]<br />
[[Categori: Daearyddiaeth ddynol]]<br />
[[Categori: Adeiladau ac adeiladwaith]]<br />
[[Categori:Amaethyddiaeth]]<br />
[[Categori:Plastai ac ystadau]]<br />
[[Categori:Tai nodedig]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Llongddrylliadau_Uwchgwyrfai&diff=16879Llongddrylliadau Uwchgwyrfai2026-01-12T15:23:22Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.<br />
<br />
Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:<br />
<br />
1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref><br />
<br />
1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]<br />
<br />
1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]<br />
<br />
26 Chwefror 1833: y slŵp ''Hopewell'' yn hwylio o Gaernarfon i Borthdinlläen gyda chargo o garreg galch wedi ei golli ar Far Caernarfon, 'r criw o dri wedi boddi er i griw brig arall a oedd wedi angori ger [[Belan]] wedi gweld y cyfan roeddynt yn methu helpu. Roedd llong arall, y ''William and Mary'', yn hwylio gyda'r ''Hopewell'' ar yr un perwyl, ond llwyddodd honno i gliriio'r bar a chael lloches ger traeth [[Llanaelhaearn]] yng nghysgod [[Yr Eifl]].<ref>''The Cambrian'', 2.3.1833, t.3</ref><br />
<br />
18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.<br />
<br />
7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshirte Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref><br />
<br />
Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.<br />
<br />
Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).<br />
<br />
Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.<br />
<br />
Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref><br />
<br />
11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.<br />
<br />
Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref><br />
<br />
Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref><br />
<br />
12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref><br />
<br />
1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref><br />
<br />
Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref><br />
<br />
Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.<br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
[[Categori:Morwrol]]<br />
[[Categori:Llongau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pengwern&diff=16878Pengwern2026-01-12T15:04:25Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.<br />
<br />
Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.<br />
<br />
Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd. <br />
<br />
Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".<br />
<br />
Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn y man yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref><br />
<br />
Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystâd oedd yn perthyn i deulu Pengwern, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr arwerthwr. Dyn o'r enw Mr Edwardes, twrnai o Ddinbych, oedd yn gweithredu ar gyfer gwerthu'r ystâd (a rhyw Mr Payne o Ddolgellau oedd yr arwerthwr). Mae hyn yn gyson â'r ffaith fod perchnogaeth wedi symud i ddwylo etifeddion Mostyniaid Segrwyd, Dinbych.<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):<br />
{| class="wikitable"<br />
|+ Arwerthiant 1828<br />
|-<br />
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau<br />
|-<br />
| '''PLWYF CLYNNOG'''<br />
|-<br />
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18<br />
|-<br />
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27<br />
|-<br />
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16<br />
|-<br />
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23<br />
|-<br />
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33<br />
|-<br />
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANWNDA'''<br />
|-<br />
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16<br />
|-<br />
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19<br />
|-<br />
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18<br />
|-<br />
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26<br />
|-<br />
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33<br />
|-<br />
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24<br />
|-<br />
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29<br />
|-<br />
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''<br />
|-<br />
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANDWROG'''<br />
|-<br />
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2<br />
|-<br />
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''<br />
|-<br />
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21<br />
|-<br />
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4<br />
|-<br />
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''<br />
|-<br />
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22<br />
|-<br />
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28<br />
|-<br />
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
[[Categori:Plastai]]<br />
[[Categori:Ystadau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pengwern&diff=16877Pengwern2026-01-12T15:03:11Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.<br />
<br />
Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.<br />
<br />
Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd. <br />
<br />
Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".<br />
<br />
Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn y man yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref><br />
<br />
Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystâd oedd yn perthyn i deulu Pengwern, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd. Dyn o'r enw Mr Edwardes, twrnai o Ddinbych, oedd yn gweithredu ar gyfer gwerthu'r ystâd (a rhyw Mr Payne o Ddolgellau oedd yr ocsiwnydd). Mae hyn yn gyson â'r ffaith fod perchnogaeth wedi symud i ddwylo etifeddion Mostyniaid Segrwyd, Dinbych.<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):<br />
{| class="wikitable"<br />
|+ Testun y pennawd<br />
|-<br />
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau<br />
|-<br />
| '''PLWYF CLYNNOG'''<br />
|-<br />
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18<br />
|-<br />
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27<br />
|-<br />
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16<br />
|-<br />
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23<br />
|-<br />
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33<br />
|-<br />
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANWNDA'''<br />
|-<br />
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16<br />
|-<br />
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19<br />
|-<br />
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18<br />
|-<br />
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26<br />
|-<br />
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33<br />
|-<br />
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24<br />
|-<br />
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29<br />
|-<br />
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''<br />
|-<br />
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANDWROG'''<br />
|-<br />
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2<br />
|-<br />
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''<br />
|-<br />
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21<br />
|-<br />
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4<br />
|-<br />
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''<br />
|-<br />
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22<br />
|-<br />
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28<br />
|-<br />
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
[[Categori:Plastai]]<br />
[[Categori:Ystadau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pengwern&diff=16876Pengwern2026-01-12T14:50:53Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.<br />
<br />
Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.<br />
<br />
Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd. <br />
<br />
Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".<br />
<br />
Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref><br />
<br />
Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):<br />
{| class="wikitable"<br />
|+ Testun y pennawd<br />
|-<br />
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau<br />
|-<br />
| '''PLWYF CLYNNOG'''<br />
|-<br />
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18<br />
|-<br />
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27<br />
|-<br />
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16<br />
|-<br />
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23<br />
|-<br />
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33<br />
|-<br />
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANWNDA'''<br />
|-<br />
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16<br />
|-<br />
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19<br />
|-<br />
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18<br />
|-<br />
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26<br />
|-<br />
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33<br />
|-<br />
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24<br />
|-<br />
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29<br />
|-<br />
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''<br />
|-<br />
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANDWROG'''<br />
|-<br />
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2<br />
|-<br />
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''<br />
|-<br />
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21<br />
|-<br />
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4<br />
|-<br />
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''<br />
|-<br />
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22<br />
|-<br />
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28<br />
|-<br />
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
[[Categori:Plastai]]<br />
[[Categori:Ystadau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pengwern&diff=16875Pengwern2026-01-12T14:49:48Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.<br />
<br />
Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.<br />
<br />
Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd. <br />
<br />
Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".<br />
<br />
Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref><br />
<br />
Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):<br />
{| class="wikitable"<br />
|+ Testun y pennawd<br />
|-<br />
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau<br />
|-<br />
| '''PLWYF CLYNNOG'''<br />
|-<br />
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18<br />
|-<br />
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27<br />
|-<br />
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16<br />
|-<br />
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23<br />
|-<br />
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33<br />
|-<br />
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANWNDA'''<br />
|-<br />
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16<br />
|-<br />
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19<br />
|-<br />
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18<br />
|-<br />
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26<br />
|-<br />
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33<br />
|-<br />
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24<br />
|-<br />
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29<br />
|-<br />
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''<br />
|-<br />
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36<br />
|-<br />
| PLWYF LLANDWROG<br />
|-<br />
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2<br />
|-<br />
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''<br />
|-<br />
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21<br />
|-<br />
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4<br />
|-<br />
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''<br />
|-<br />
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22<br />
|-<br />
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28<br />
|-<br />
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
[[Categori:Plastai]]<br />
[[Categori:Ystadau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Pengwern&diff=16874Pengwern2026-01-12T14:48:42Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Mae '''Pengwern''' yn fferm fawr a saif ar iseldir plwyf [[Llanwnda]] i'r gogledd o'r ffordd rhwng Caernarfon a [[Llandwrog]]. Arferai fod yn blasty lle trigai teuluoedd dylanwadol yn y sir.<br />
<br />
Mae'n bosibl mai'r dyn cynharaf y mae sôn amdano'n byw yn y Pengwern oedd un Dafydd ap Siencyn a gafodd ei erlyn ym 1330 am fasnachu y tu allan i dref Caernarfon (lle oedd gan y Saeson a setlwyd yno fonopoli ar y fasnach leol). Nid yw'n hollol glir a oedd teulu'r Wynniaid, a ddaeth i fyw yn y Pengwern, yn ddisgynyddion i'r gŵr hwnnw, ond mae sicrwydd ynglŷn â'r olyniaeth. Madog ab Ieuan ap Gruffydd ab Ieuan, yn wreiddiol o Blas-du, Llanarmon, Eifionydd, oedd yn byw yno tan ei farwolaeth rywbryd cyn 1547. Yn y man, etifeddodd ei fab, William ap Madog, Bengwern, gan fynd ati i helaethu ffiniau'r ystâd, a hynny yn erbyn hawliau perchnogion ystadau Coed Alun, [[Glynllifon]] a [[Plas Newydd|Phlas Newydd]]. Cafodd lawer o ymosodiadau ac achosion llys yn ei erbyn ond daliai ei afael ar y tiroedd ehangach. Roedd ganddo fab a merch, Huw Gwyn (m.1623) a Sioned (a briododd John ap Wiliam Gruffydd o'r Nant, Betws Garmon, sylfaenydd teulu Rowlands, Plas Tirion). Priododd William Pugh Gwyn, ei fab, ferch o Ynys Môn, Margred Holland, ac ar ôl marwolaeth Huw Pugh Gwyn, ail-briododd ag Owen Meredydd o'r [[Mynachdy Gwyn]], [[Clynnog Fawr]]. Dyma adeg adeiladu melin newydd, [[Melin y Bont-faen]] ar yr ystâd.<br />
<br />
Oherwydd i Huw Gwyn farw a'i weddw'n ail-briodi, cafwyd ffrae am flynyddoedd ynglŷn â pherchnogaeth yr ystâd. Yn y diwedd cafodd teulu Mynachdy Gwyn y Pengwern a rhan o'r tiroedd, ac wyrion Huw Pugh Gwyn ran arall o'r eiddo, sef [[Plas Llanwnda]]. Nid oedd perthynas waed i Madog ab Ieuan bellach yn byw yn y Pengwern. Yr eiddo a oedd yn gysylltiedig â'r ystad bellach, ac yn eiddo i deulu Meredydd, oedd y Pengwern, y Geufron, Tŷ'n Rhos, Tŷ Cerrig a Thŷ'n Lôn. John Meredydd oedd y sgweiar erbyn hynny (neu'n fuan wedyn), a chododd dŷ newydd yn y Pengwern. Chwalwyd y tŷ hwnnw mor ddiweddar â 1906 oherwydd ei waliau trwchus, ffenestri bychain a lloriau isel ac anwastad (yn ôl [[W. Gilbert Williams]], oedd yn gyfarwydd a'r tŷ fel prifathro'r ysgol leol ar y pryd). Ceir rhai trawstiau o'r hen dŷ yn y tŷ newydd. <br />
<br />
Codwyd [[Melin Wnda]] ar dir oedd yn eiddo i'r Pengwern ym 1663; ar dafod leferydd fe'i gelwid yn "Felin Pengwern".<br />
<br />
Bu farw Siôn (neu John) Meredydd ym 1700, ac fe'i gladdwyd yn [[Eglwys Sant Gwyndaf, Llanwnda]]. Olynwyd John Meredydd gan ei fab Hwmffre, a'i fab yntau, Hwmffre arall, a oedd yn un o ddynion pwysicaf yn y sir. Bu'n Uchel Siryf ym 1734, ac roedd yn ynad heddwch. Meurig Meredydd oedd yr olaf o sgweieriaid y Pengwern, a oedd yn ran o ystâd nid ansylweddol erbyn hynny ym mhlwyfi [[Llanwnda]] a Chlynnog Fawr yn bennaf. Priododd aeres Meurig, Anna Maria, â John Mostyn o Segrwyd, Dinbych. Bu farw honno ym 1823, a gwerthwyd yr ystad yn ffermydd unigol.<ref>Seiliwyd yr erthygl yn y ffurf gychwynnol hon ar W. Gilbert Williams, ''Hen Deuluoedd Lanwnda. I - Y Pengwern (1500-1800)'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon (Cyf.4, 1942-3), tt.19-34.</ref><br />
<br />
Ym 1828, cynhaliwyd ocsiwn o ran helaeth o'r ystad, a cheir manylion am y ffermydd a'u maint yn hysbyseb yr ocsiwnydd<ref>''North Wales Chronicle'', 28.8.1828, t.1</ref> Rhoddir y mesuriadau arwyneb yn ôl nifer yr erwau, rhydau (4 rhwd ym mhob erw) a stangau (''poles'') (40 stang ym mhob rhwd):<br />
{| class="wikitable"<br />
|+ Testun y pennawd<br />
|-<br />
! Eiddo !! Tenant !! Erwau !! Rhydau !! Stangau<br />
|-<br />
| '''PLWYF CLYNNOG'''<br />
|-<br />
| Mynachdy Gwyn || John Jones || 447 || 3||18<br />
|-<br />
| Bron yr Erw|| William Williams || 13 || 1 || 27<br />
|-<br />
| Bron yr Erw Bach || Thomas Evans || 5 || 1 || 16<br />
|-<br />
| Cefn neu Gae Pwsant || Thomas Williams || 14 || 3 ||23<br />
|-<br />
| Cae Glas || David Thomas || 15 || 2 ||33<br />
|-<br />
| 2 grofft ym mhentref Clynnog || Mrs Thomas || 0 || 0|| 17<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANWNDA'''<br />
|-<br />
|Pengwern, bwthyn Tŷ Newydd, odyn galch ayb|| Humphrey Williams || 92 || 2 || 16<br />
|-<br />
|Glanyrhos ||M Owen || 64 || 3 || 19<br />
|-<br />
| Geufron || Hugh Hughes || 55 || 1 || 18<br />
|-<br />
| Cae Elen Bwcle || William Evans || 7 || 1 || 26<br />
|-<br />
| Bwlch y Pengwern Bacha Chae Tŷ'n y Lôn || Morgan Jones || 5 || 2 ||33<br />
|-<br />
| Llety Fadog || R a J Jones || 2 || 1 || 24<br />
|-<br />
|Lleiniau || Robert Evans|| 12 || 2|| 29<br />
|-<br />
| Tŷ Cerrig || Robert Jones || 3 || 1 || 0<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFAGLAN'''<br />
|-<br />
| Dyraniad tir ar dir Pant || heb denant || 0 || 3 || 36<br />
|-<br />
| PLWYF LLANDWROG<br />
|-<br />
| Parsel o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams|| 16 || 1 || 2<br />
|-<br />
|Parsel arall o dir ar Forfa Dinas Dinlle || H Williams || 18 || 2 || 10<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANAELHAEARN'''<br />
|-<br />
| Pentrebach a hanner yr hawl i ddyraniad tir 12e 2r 8s ar Gefn Rhos || Thomas Roberts || 76 || 2 || 21<br />
|-<br />
| Tanygors a thraean o hanner arall yr hawl i'r dyraniad tir uchod || Ellen Evans || 30 || 3 || 4<br />
|-<br />
| Terfyn y ddau blwyf a'r ddau draean arall o'r hawl i'r dyraniad tir uchod || Griffith Jones || 25 || 1 || 13<br />
|-<br />
| '''PLWYF LLANFIHANGEL-Y-PENNANT'''<br />
|Tyddyn y Famaeth, gyda Weirglodd Fawr a thir a elwir yn Ffridd Ucha || R Owen a G Griffith || 31 || 0 || 22<br />
|-<br />
| Pantglas, heblaw am Weirglodd Fawr ond gyda thir a elwir yn Ffridd bella|| Gaynor Griffith || 53 ||1 || 28<br />
|-<br />
| Gadlas a thir a elwir yn Ffridd Ucha || John Williams || 4 || 1 || 17<br />
|}<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
[[Categori:Plastai]]<br />
[[Categori:Ystadau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Eglwys_Sant_Aelhaearn,_Llanaelhaearn&diff=16873Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn2026-01-12T13:34:34Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Eglwys hynafol yw '''Eglwys Aelhaearn''', ym mhentref [[Llanaelhaearn]]. Saif yr eglwys groesffurf yn rhan uchaf y pentref ac mae muriau’r corff yn dyddio o’r ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg. Mae’r esgyll yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg neu ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg. Credir mai'r aden ogleddol yw'r un hynaf (yr unfed ganrif ar bymtheg) gyda'r aden ddeheuol yn perthyn i'r ganrif ddilynol. Yn ystod yr 1840au, fe wnaethpwyd gwaith adfer ar yr eglwys dan oruchwyliaeth y pensaer eglwysig o Fangor, Henry Kennedy, a ystyriwyd (ar y pryd, o leiaf) fel pensaer galluog a chydwybodol iawn.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.11.1848, t.4</ref> Ehangwyd y gangell ym 1892. Mae’r sgrin, sydd yn gwahanu’r corff a’r gangell, yn cynnwys saith bae a pherthyn hon i’r bymthegfed ganrif, ac felly hefyd dri chwpl sy’n dal to’r corff.<br />
<br />
Sefydlwyd yr eglwys gan [[Aelhaearn Sant]], disgybl [[Beuno Sant]] a sefydlodd [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]. Mab Hygarfael, uchelwr o Bowys, oedd Aelhaearn ond gwrthododd ef a’i ddau frawd y bywyd milwrol a phenderfynu dilyn Beuno.<br />
<br />
Mae arwyddion Cristnogol cynnar ar y safle, megis carreg goffa [[Carreg Aliortus|Aliortus]] ar fur yr aden ogleddol. Darganfuwyd y garreg hon, y credir iddi gael ei llunio yn y seithfed ganrif, mewn cae ger yr eglwys ym 1865 a'i symud i'w safle presennol. Ar y garreg ceir yr arysgrif, "Aliortus Elmetiacos hic iacet" - sef "Yma y gorwedd Aliortus, un o Elfed". Gan fod hon yn garreg fedd Gristnogol, mae'n amlwg fod Aliortus (sef ffurf Ladin enw Brythonig tebyg i Eiliorth) yn Gristion a'i fod yn dod o Elfed, hen diriogaeth Frythonaidd sydd yn Sir Efrog bresennol. Hawdd tybio ei fod yn bererin pwysig a fu farw ar y daith i Enlli. <br />
<br />
Saif carreg goffa [[Carreg Melitus|Melitus]] (sy'n perthyn i'r un cyfnod yn fras â charreg Aliortus) yn y fynwent ar y dde i’r llwybr wrth ddod at borth yr eglwys a gwelir un o gerrig y pererinion (carreg a chroes arni), o’r cyfnod rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif, ym mur y fynwent. Mae nifer o'r cerrig hyn i'w gweld ar lwybr y pererinion i Enlli, ac mewn mannau eraill yng Nghymru a oedd yn gyrchfan i bererinion. Weithiau dim ond croes syml sydd wedi ei thorri ar y garreg, ond mewn enghreifftiau eraill mae'r groes o fewn cylch wedi'i ysgythru. Gelwid y cylch hwn yn "mesur y dorth" gan yr arferid pobi torthau bychain a oedd yn ffitio o fewn y cylch i'w rhoi i'r pererinion ar eu taith.<ref>Gwefan Llanaelhaearn, [[http://llanaelhaearn.com/cy/llefydd/eglwys-st-aelhaearn]; Gwefan Coflein [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/43685/details/st-aelhaearns-church-llanaelhaearn]</ref> <br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
<br />
[[Categori: Safleoedd nodedig]]<br />
[[Categori:Eglwysi]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Eglwys_Sant_Aelhaearn,_Llanaelhaearn&diff=16872Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn2026-01-12T11:07:09Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Eglwys hynafol yw '''Eglwys Aelhaearn''', ym mhentref [[Llanaelhaearn]]. Saif yr eglwys groesffurf yn rhan uchaf y pentref ac mae muriau’r corff yn dyddio o’r ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg. Mae’r esgyll yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg neu ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg. Credir mai'r aden ogleddol yw'r un hynaf (yr unfed ganrif ar bymtheg) gyda'r aden ddeheuol yn perthyn i'r ganrif ddilynol. Yn ystod yr 1840au, fe wnaethpwyd gwaith adfer ar yr eglwys dan oruchwyliaeth y pensaer eglwysig o Fangor, Henry Kennedy, a ystyriwyd (ar y pryd, o leiaf) fel pensaer galluog a chydwybodol iawn.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 18.11.1848, t.4</ref>Ehangwyd y gangell ym 1892. Mae’r sgrin, sydd yn gwahanu’r corff a’r gangell, yn cynnwys saith bae a pherthyn hon i’r bymthegfed ganrif, ac felly hefyd dri chwpl sy’n dal to’r corff.<br />
<br />
Sefydlwyd yr eglwys gan [[Aelhaearn Sant]], disgybl [[Beuno Sant]] a sefydlodd [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]]. Mab Hygarfael, uchelwr o Bowys, oedd Aelhaearn ond gwrthododd ef a’i ddau frawd y bywyd milwrol a phenderfynu dilyn Beuno.<br />
<br />
Mae arwyddion Cristnogol cynnar ar y safle, megis carreg goffa [[Carreg Aliortus|Aliortus]] ar fur yr aden ogleddol. Darganfuwyd y garreg hon, y credir iddi gael ei llunio yn y seithfed ganrif, mewn cae ger yr eglwys ym 1865 a'i symud i'w safle presennol. Ar y garreg ceir yr arysgrif, "Aliortus Elmetiacos hic iacet" - sef "Yma y gorwedd Aliortus, un o Elfed". Gan fod hon yn garreg fedd Gristnogol, mae'n amlwg fod Aliortus (sef ffurf Ladin enw Brythonig tebyg i Eiliorth) yn Gristion a'i fod yn dod o Elfed, hen diriogaeth Frythonaidd sydd yn Sir Efrog bresennol. Hawdd tybio ei fod yn bererin pwysig a fu farw ar y daith i Enlli. <br />
<br />
Saif carreg goffa [[Carreg Melitus|Melitus]] (sy'n perthyn i'r un cyfnod yn fras â charreg Aliortus) yn y fynwent ar y dde i’r llwybr wrth ddod at borth yr eglwys a gwelir un o gerrig y pererinion (carreg a chroes arni), o’r cyfnod rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif, ym mur y fynwent. Mae nifer o'r cerrig hyn i'w gweld ar lwybr y pererinion i Enlli, ac mewn mannau eraill yng Nghymru a oedd yn gyrchfan i bererinion. Weithiau dim ond croes syml sydd wedi ei thorri ar y garreg, ond mewn enghreifftiau eraill mae'r groes o fewn cylch wedi'i ysgythru. Gelwid y cylch hwn yn "mesur y dorth" gan yr arferid pobi torthau bychain a oedd yn ffitio o fewn y cylch i'w rhoi i'r pererinion ar eu taith.<ref>Gwefan Llanaelhaearn, [[http://llanaelhaearn.com/cy/llefydd/eglwys-st-aelhaearn]; Gwefan Coflein [http://www.coflein.gov.uk/cy/site/43685/details/st-aelhaearns-church-llanaelhaearn]</ref> <br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
{{cyfeiriadau}}<br />
<br />
<br />
[[Categori: Safleoedd nodedig]]<br />
[[Categori:Eglwysi]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=Llongddrylliadau_Uwchgwyrfai&diff=16871Llongddrylliadau Uwchgwyrfai2026-01-12T11:00:19Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Cymharol ychydig o '''longddrylliadau''' a ddigwyddodd ar arfordir [[Uwchgwyrfai]] ar lan [[Bae Caernarfon]]. Mae'r arfordir ei hun wedi ei gysgodi i ryw raddau bach oddi wrth stormydd o'r cyfeiriad arferol, sef y de-orllewin, gan fynyddoedd [[Yr Eifl]], ac os oedd gwyntoedd cryfion yn gyrru llongau hwylio o'u blaen, tueddai'r llongau hynny i daro'r lan ar arfordir Môn o Landdwyn tua'r Gogledd.<br />
<br />
Serch hynny, gwyddom am nifer o gychod a llongau a suddwyd oddi ar arfordir y cwmwd:<br />
<br />
1760: dwy long yn suddo ar far Caernarfon, a 14 yn colli eu bywydau.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), t.141</ref><br />
<br />
1795: Cwch pysgota a'i griw i gyd wedi ei golli oddi ar draeth [[Trefor]]<br />
<br />
1 Medi 1829: y brig ''Swallow'', ar ei ffordd i Newfoundland o Lerpwl, yn taro'r lan ger [[Dinas Dinlle]]<br />
<br />
18 Mehefin 1840: y barc ''Jane'' o Orleans Newydd, yn cario bwndeli o gotwm i Lerpwl yn mynd i lawr ar far Caernarfon. Achubwyd y criw i gyd.<br />
<br />
7 Ebrill 1841: y ''Strathmore'', brig 198 tunnell o Leith, Yr Alban, ar fordaith o Bahia, Brasil i Lerpwl, gyda llwyth o siwgr, cotwm a rhosbren yn cael ei dryllio ar greigiau [[Trwyn y tâl]]<ref>''Monmouthshirte Merlin'', 17.4.1841, t.2</ref><br />
<br />
Mawrth 1842: [[Brig yr "Heron"]] yn taro'r lan ger [[Clynnog Fawr]]. Llwyddwyd i'w chael yn rhydd a'i thowio hi i Gaernarfon lle gafodd ei thrwsio.<br />
<br />
Ionawr 1843: [[Stemar y ''Monk'']] oedd yn hwylio o Bortinlläen am Lerpwl (gweler isod).<br />
<br />
Ionawr 1845: y barc ''William Turner'' o Felffast, yn cludo gwano o Dde Amerig i Lerpwl yn cael ei dryllio ar far Caernarfon, a'r criw i gyd yn boddi.<br />
<br />
Ionawr 1846: y ''Scotland'', llong o America, dan law 'r Capten Snow, yn hwylio o Lerpwl am Orleans Newydd mewn balast, yn cael ei dryllio ar arfordir y bae ger [[Clynnog Fawr]], ar ôl llusgo ei hangor ger Porthdinlläen.<ref>''Pembrokeshire Herald'', 30.1.1846, t.3</ref><br />
<br />
11 Medi 1847: y sgwner ''Vine'' o Nefyn yn suddo ar far Caernarfon, a dim ond un yn cael ei achub.<br />
<br />
Ionawr 1863: y llong ''Pamela Flood'' o Efrog Newydd yn suddo yng nghanol y bae, 12 milltir o Gaergybi ac yn nes o dipyn i Glynnog. Achubwyd neb oddi ar ei bwrdd heblaw am y capten, John R. Anderson, a lwyddodd i gydio mewn darn mawr o bren o'r llong ac a gafodd ei olchi i'r lan ger Tŷ Mawr, Clynnog Fawr.<ref>Lewis Lloyd,''The Port of Caernarfon, 1793-1900'' (Caernarfon, 1989), tt.129-141 </ref><br />
<br />
Tachwedd 1877: y barc ''Witness'' o Sunderland a ddrylliwyd yn [[Aberdesach]] gyda chargo o lo a werthwyd wedyn ar y traeth, 6 Rhagfyr.<ref>''North Wales Chronicle'', 8.12.1877, t.4</ref> Gwnaed cadair eisteddfodol allan o beth o goed y llong ar gyfer Cyfarfod Cystadleuol Llanllyfni, Ebrill 1878.<ref>''Y Goleuad'', 13.4.1878, t.13</ref><br />
<br />
12 Rhagfyr 1883: Y ''Lady Hincks'', yn cario coed o America i Lerpwl, eto'n taro creigiau Trwyn y tâl. Achubwyd pawb oddi ar ei bwrdd.<ref>Henry Parry, ''Wreck and Rescue on the Coast of Wales'', Cyf. I (Truro, 1969), t.63-68.</ref><br />
<br />
1971: cerbyd amffibaidd (DUKW) Bill Parry y suddo oddi ar Dinas Dinlle wedi taro cefnen o dywod. Cerddodd Mr Parry i'r lan.<ref>Rhodri Prys Jones, ''Chwadan Bil Parry'', (Caernarfon, 1980).</ref><br />
<br />
Mae David Thomas yn nodi dau beth diddorol: bod llawer o longau wedi eu dryllio ar Far Caernarfon, sef ceg y Fenai, rhwng banc tywod y de a banc tywod y gogledd, cyn cyrraedd [[Abermenai]] ei hun. Yn ail, mae'n nodi bod llawer o longau yn ceisio cyrraedd Portinlläen ac yn cysgodi yno gan ei fod yn harbwr diogel pan oedd corwynt o'r gorllewin.<ref>David Thomas, ''Hen Longau Sir Gaernarfon'', (Caernarfon, 1952), tt.141-3</ref><br />
<br />
Yn ddi-os, rhestr fer o rai longddrylliau yn unig sydd yma; ni chofnodwyd llawer ohonynt, yn arbennig cyn canol y 18g.<br />
<br />
<br />
{{eginyn}}<br />
<br />
[[Categori:Morwrol]]<br />
[[Categori:Llongau]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=R._Hughes_Jones_(Pencerdd_Llifon)&diff=16870R. Hughes Jones (Pencerdd Llifon)2025-12-29T17:39:45Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Cerddor o Garmel oedd '''Richard Hughes Jones''', a adwaenid fel Pencerdd Llifon, ganed 1883. Mab ydoedd i Thomas Jones, postfeistr Carmel a masnachwr blawd, (a aned ym 1853) a'i wraig Catherine (a aned ym 1850 ym mhlwyf [[Clynnog Fawr]]). Wedi iddo adael yr ysgol, fe'i cyflogwyd fel postmon.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1901</ref><br />
<br />
Roedd yn boblogaidd fel cyfeilydd mewn cyfarfodydd adloniannol, yn ogystal ag yn ei gapel, sef [[Capel Carmel (MC)]], a bu'n arwain [[Côr Carmel]]. Roedd yn dal i fyw yn ei gartref, sef Swyddfa Bost [[Carmel]] ym 1909, pan fu'n annerch Cymdeithas y Ford Gron yng Ngharmel ar y testun "Ieuan Gwyllt".<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 2.3.1909, t.6</ref><br />
<br />
Fe'i dyrchafwyd yn yr Orsedd ym 1908 ar ôl llwyddo yn yr arholiadau i benceirddiaid, gan dderbyn yr enw "Pencerdd Llifon" yn yr Orsedd.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 28.7.1908, t.5</ref> Y flwyddyn cynt roedd wedi llwyddo yn yr arholiad Cerddor, gan ennill iddo'i hun yr enw "Alaw Arfon" fel aelod o'r Orsedd.<ref>''The Cardiff Times'', 10.8.1907, t.2</ref><br />
<br />
Yr oedd yn arweinydd ar Gôr Carmel a ffurfiwyd tua 1914.<ref>''Y Brython'', 23.4.1914, t.6</ref> Adroddodd yr ''Herald Cymraeg'' ddiwedd Mawrth 1914 fod y côr yn brysur yn paratoi at sawl cyfle i gystadlu, yn cynnwys canu yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor. Roedd y côr hefyd wedi trefnu i ganu yng "Nghyngerdd y Nyrsys" a fyddai'n cael ei gynnal yng [[Capel Bryn'rodyn (MC)|Nghapel Bryn'rodyn]] yn ddiweddarach y flwyddyn honno.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 31.3.1914, t.5</ref> Yn fuan ar ôl i'r ''Herald'' gyhoeddi ei adroddiad, bu'r côr yn llwyddiannus yn Eisteddfod y Pasg, Caernarfon, eisteddfod bwysig ar y pryd - ac i wneud ei fuddugoliaeth yn fwy trawiadol fyth, bu iddo guro côr ardderchog o Lerpwl.<ref>''Y Darian'', 30.4.1914, t.4</ref><br />
<br />
Priododd â'r gantores Lizzie Moelwyn Jones, a hanai o Dan-y-grisiau, Ffestiniog, ar ddechrau 1918. Roedd hi wedi symud i fyw i [[Dyffryn Nantlle|Ddyffryn Nantlle]] ychydig cyn hynny.<ref>''Y Dinesydd Cymreig'', 9.1.1918, t.5; ''Y Darian'', 6.12.1917, t.8; ''Yr Herald Cymraeg'', 30.1.1917, t.8</ref> Mae o law, cafodd ei chydnabod fel cantores o fri gan gael ei hadnabod fel "Madame Hughes-Jones".<ref>e.e. ''Liverpool Evening Express'', 11.11.1939, t.3</ref> Yr oedd gan y cwpl o leiaf ddwy o ferched, Menna a Kitty. Priododd Menna Saes oedd yn aelod o'r Llu Awyr, y Sarjent R.V. Bone, Horsham, Sussex.<ref>''Liverpool Daily Post'', 13.11.1939, t.2</ref><br />
<br />
Ar ddechrau'r Rhyfel Mawr, canodd un Richard Jones (dichon ei fod yn filwr ar ei ffordd i'r rhyfel) gerdd i Bencerdd Llifon. Mae'n ddarlun o'r amseroedd ansicr yn y wlad ac ym myd cerdd:<br />
<br />
::'''PENILLION Cyflwynedig i Pencerdd Llifon, Carmel.'''<br />
Do, fe welais ar fy llythyr <br />
Dy lawysgrif, gyfaill llon, <br />
Ac 'roedd hynny, fel y gwyddost, <br />
Yn creu hiraeth dan fy mron <br />
'Rwyt am ddyfod eto i ganu <br />
Y Nadolig, medda ti, <br />
Na, hen ffrindiau, y mae amser <br />
Wedi newid gyda ni. <br />
<br />
Wyt ti'n cofio fel y byddai'r<br />
Côr yn canu fel un llu, <br />
Dan d'arweiniad, Bencerdd Llifon, <br />
"Hafaidd Nos" ac "Enaid Cu", <br />
A "Gwnaed concwest ar Galfaria," <br />
"Ffarwel iti, Gymru fad," <br />
Nes y byddai creigiau Cilgwyn <br />
Yn adseinio mewn mwynhad. <br />
<br />
Canu'r nos, a chanu'r bore, <br />
Fuom gynt yng Nghymru wen, <br />
Ac fe genir eto yno <br />
Tra bo'r Wyddfa uwch ei phen <br />
Er i dywyll amgylchiadau <br />
Yrru'r plant i estron dir, <br />
Cofio'r gân, y mawl, a'r weddi, <br />
Ganddynt wneir am amser hir. <br />
<br />
Ond gobeithiwn y daw dyddiau <br />
Difyr eto, megis cynt; <br />
Pan y gwelir meibion Gwalia <br />
Wedi dychwel ar eu hynt; <br />
Ac y ffy'r cymylau duon <br />
'Nawr sy'n hofran uwch ein pen, <br />
Pan y clywir cân a moliant <br />
Eto'n nghymoedd Cymru Wen. <br />
:::::RICHARD JONES. Stubshaw Cross, Ashton-in-Makerfield<ref>''Y Dinesydd Cymreig'', 23.12.1914, t.2</ref><br />
<br />
Ar ôl y rhyfel, symudodd i Bwllheli, a hynny erbyn 1924, gan fod cofnod ohono'n byw yno pan enillodd côr Tan-y-grisiau dan ei arweiniad.<ref>Archwiliad Google; North Wales Live 10.9.2008, cyrchwyd 3.3.2025</ref> Roedd yn dal i fyw yno, mewn tŷ o'r enw Trefin, ym 1939.<ref>''Liverpool Daily Post'', 13.11.1939, t.2</ref><br />
<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Pobl]]<br />
[[Categori:Cerddorion]]</div>Irionhttps://cof.canolfanuwchgwyrfai.cymru/index.php?title=C%C3%B4r_Carmel&diff=16869Côr Carmel2025-12-29T17:33:35Z<p>Irion: </p>
<hr />
<div>Roedd '''Côr Carmel''' yn canu tua 1914, a dichon mai yn ystod flwyddyn honno neu'r flwyddyn flaenorol y cafodd ei ffurfio. Yr arweinydd oedd [[R. Hughes Jones (Pencerdd Llifon)]].<ref>''Y Brython'', 23.4.1914, t.6</ref> Adroddodd yr ''Herald Cymraeg'' ddiwedd Mawrth 1914 fod y côr yn brysur yn paratoi at sawl cyfle i gystadlu, yn cynnwys canu yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor. Roedd hefyd wedi trefnu i ganu yng "Nghyngerdd y Nyrsys" a fyddai'n cael ei gynnal yng [[Capel Bryn'rodyn (MC)|Nghapel Bryn'rodyn]] yn ddiweddarach y flwyddyn honno.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 31.3.1914, t.5</ref> Yn fuan ar ôl i'r ''Herald'' gyhoeddi ei adroddiad, bu'r côr yn llwyddiannus yn Eisteddfod y Pasg, Caernarfon, eisteddfod bwysig ar y pryd - ac i wneud ei fuddugoliaeth yn fwy trawiadol fyth, bu iddo guro côr ardderchog o Lerpwl.<ref>''Y Darian'', 30.4.1914, t.4</ref> Roedd y côr yn un sylweddol, yn cynnwys dros 70 o leisiau pan gystadlodd yn Eisteddfod Môn, 1914.<ref>''Y Clorianydd'', 25.5.1965, t.5</ref><br />
<br />
Ni cheir sôn am Gôr Carmel wedi i'r Rhyfel Mawr dorri allan, a dichon iddo ddod i ben yn fuan, er gwaethaf llewyrch ei berfformiadau.<br />
<br />
==Cyfeiriadau==<br />
<br />
[[Categori:Corau]]</div>Irion