Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

C.H. Darbishire

2021-02-06T09:52:01Z

Helfa:

Roedd y Cyrnol '''Charles Henry Darbishire''' (1844-1929) yn un o reolwyr a pherchnogion Cwmni Penmaenmawr ac Ithfaen Cymreig Cyf. Fe'i anwyd i deulu Undodaidd ym Manceinion, ac roedd ei dad yn gyfreithiwr i Gwmni Rheilffordd Caer a Chaergybi. Yr oedd [[W.A. Darbishire]], rheolwr [[Chwarel Pen-y-orsedd]] ac wedyn [[Chwarel yr Eifl]] yn frawd iddo.

Bu cysylltiad clos rhwng chwareli Penmaenmawr ac ardal [[Trefor]] ers i [[Samuel Holland]] agor Chwarel Gwylwyr yn y 1830au cynnar, gan gyflogi gweithwyr o chwareli Penmaenmawr ar y dechrau.

Ym 1878, cymerodd teulu Darbishire chwareli Penmaenmawr drosodd wrth iddynt brynu Ystad Pendyffryn, Dwygyfylchi, lle roeddynt wedi byw ers 1854. Cymerodd y Cyrnol C. H. Darbishire y swydd o reolwr y chwarel. Roedd ganddo gymwysterau priodol gan ei fod wedi bod yn brentis Peirianneg Sifil gyda'r cwmni a oedd yn adeiladu Rheilffordd Mynydd Genis rhwng Ffrainc a'r eidal. Cynyddodd gweithgaredd y chwareli o'r flwyddyn honno; roedd dwwy chwarel gan y teulu: Graiglwyd, neu'r Hen Chwarel dan Darbishire ei hun, a Chwarel Penmaenmawr yn parhau â'i gwmni ei hun hyd nes 1911 pan ffurfiwyd cwmni newydd ar gyfer chwareli ithfaen Penmaenmawr a Threfor, sef y ''Penmaenmawr & Welsh Granite Co. Ltd'', dan gadeiryddiaeth y Cyrnol Darbishire hyd ei farwolaeth ym 1929.<ref>Haydn Mather, rhagymadrodd i restr o ddogfennau Chwarel Penmaenmawr, 2007</ref>

Ym Mhenmaenmawr, fodd bynnag, y treuliodd C.H. Darbishire ei oes ym Mhendyffryn, ac wedyn Plas Mawr. Roedd y teulu'n weithgar iawn fel noddwyr achosion da cymunedol yn y cylch, gan godi neuadd ac ysgol, a bu'n aelod o Gyngor Sir Gaernarfon am 25 mlynedd. Bu'n gefnogwr brwd fel cyn-filwr i'r Fyddin-wrth-gefn (y "Territorials") a hyd yn oed yn ceisio ymuno'n ol yn y fyddin yn 70 oed yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan deithiodd i'r Aifft ar ôl gael ei wrthod adref, a cheisio ymuno yn y fan honno - er iddo gael ei wrthod drachefn! Yn deillio o'r diddordeb yma, efallai, roedd hefyd yn gefnogwr brwd i Fudiad y Sgowtiaid. Roedd yn gapten cyntaf Clwb Golff Penmaenmawr, ac yn aelod brwd o'r Clwb Miwsig lleol. Fe adnabuwyd fel cyflogwr teg a oedd â diddordeb byw yn ei weithlu. Yn ôl ei gofiant, dyn plaen ei dafod a hynod ymarferol ydoedd, fel mae cerdd Saesneg i gofio amdano (yn rhyfeddol braidd wedi ei gyfansoddi gan neb llai na [[Cynan]]), yn ei ddarlunio fo'n mynd i'r nefoedd ac yn bur anfodlon ar dragwyddoldeb yn gorffwys a chanu'r delyn!<ref>''Welsh Outlook", Cyf.xvii, rhif 10, (1930), tt.268-70</ref>:
When they brought him his golden lyre,
The Colonel reached for his hat;
"I had rather go straight to the fire
Than strum on a thing like that."

Yr oedd un fab iddo, Charles William Darbishire (1875-1925) yn aelod seneddol Rhyddfrydol yn Wiltshire, 1922-5. Cyn hynny, roedd wedi bod yn ddyn busnes yn Singapôr a Malaya.<ref>Erthygl Wikipedia ar Charles Darbishire, [https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Darbishire], cyrchwyd 22.01.2021</ref> Ei fab ieuengaf, [[Charles Stephen Darbishire]] yn rheolwr [[Chwarel yr Eifl]] o 1918 hyd 1946.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Asiantwyr a rheolwyr chwareli]]
[[Categori:Peirianwyr]]

Charles Stephen Darbishire

2021-02-06T09:50:36Z

Helfa:

'''Charles Stephen Darbishire''' oedd mab ieuengaf (1886-1971) [[Charles Henry Darbishire]] a'i wraig Mary Lilian (Eckersley gynt). C.S. Darbishire oedd rheolwr [[Chwarel yr Eifl]] o 1918 hyd 1946, a dywedir mai "cyflogwr a berchid yn fawr" ydoedd.

Ymunodd fel swyddog yn y fyddin ym 1917, ac arweiniodd y fintai filwrol chwarelyddol gyntaf i'w ffurfio, sef Cwmni 329 Chwarelydda'r Peirianwyr Brenhinol. Aeth â'r fintai i weithio Chwarel Haut Banc yn Ffrainc i ddiwallu'r alw am setiau er mwyn adeiladu ffyrdd oedd eu angen ar y fyddin yn Ffrainc a Fflandrys. Roedd 1000 o ddynion yn y fintai, llawer ohonynt yn chwarelwyr Penmaenmawr a [[Trefor|Threfor]]. Adawodd y fyddin gyda safle fel Cadben yn swyddogol yn Ionawr 1919, gan ddod yn reolwr Chwarel yr Eifl yn syth wedyn, yn dilyn ôl troed ei dad.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd C.S. Darbishire yn Is-gapten ym Mintai Adeiladu Cyffredinol Penmaenmawr.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Catalogue Papurau Ychwanegol Darbishire, [https://archiveshub.jisc.ac.uk/search/archives/9c2b9203-b812-30d5-836c-d4fea37f4b88], cyrchwyd 5.2.2021</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Asiantwyr a rheolwyr chwareli]]
[[Categori:Milwyr]]

C.H. Darbishire

2021-02-06T09:49:20Z

Helfa:

Roedd y Cyrnol '''Charles Henry Darbishire''' (1844-1929) yn un o reolwyr a pherchnogion Cwmni Penmaenmawr ac Ithfaen Cymreig Cyf. Fe'i anwyd i deulu Undodaidd ym Manceinion, ac roedd ei dad yn gyfreithiwr i Gwmni Rheilffordd Caer a Chaergybi. Yr oedd [[W.A. Darbishire]], rheolwr [[Chwarel Pen-y-orsedd]] ac wedyn [[Chwarel yr Eifl]] yn frawd iddo.

Bu cysylltiad clos rhwng chwareli Penmaenmawr ac ardal [[Trefor]] ers i [[Samuel Holland]] agor Chwarel Gwylwyr yn y 1830au cynnar, gan gyflogi gweithwyr o chwareli Penmaenmawr ar y dechrau.

Ym 1878, cymerodd teulu Darbishire chwareli Penmaenmawr drosodd wrth iddynt brynu Ystad Pendyffryn, Dwygyfylchi, lle roeddynt wedi byw ers 1854. Cymerodd y Cyrnol C. H. Darbishire y swydd o reolwr y chwarel. Roedd ganddo gymwysterau priodol gan ei fod wedi bod yn brentis Peirianneg Sifil gyda'r cwmni a oedd yn adeiladu Rheilffordd Mynydd Genis rhwng Ffrainc a'r eidal. Cynyddodd gweithgaredd y chwareli o'r flwyddyn honno; roedd dwwy chwarel gan y teulu: Graiglwyd, neu'r Hen Chwarel dan Darbishire ei hun, a Chwarel Penmaenmawr yn parhau â'i gwmni ei hun hyd nes 1911 pan ffurfiwyd cwmni newydd ar gyfer chwareli ithfaen Penmaenmawr a Threfor, sef y ''Penmaenmawr & Welsh Granite Co. Ltd'', dan gadeiryddiaeth y Cyrnol Darbishire hyd ei farwolaeth ym 1929.<ref>Haydn Mather, rhagymadrodd i restr o ddogfennau Chwarel Penmaenmawr, 2007</ref>

Ym Mhenmaenmawr, fodd bynnag, y treuliodd C.H. Darbishire ei oes ym Mhendyffryn, ac wedyn Plas Mawr. Roedd y teulu'n weithgar iawn fel noddwyr achosion da cymunedol yn y cylch, gan godi neuadd ac ysgol, a bu'n aelod o Gyngor Sir Gaernarfon am 25 mlynedd. Bu'n gefnogwr brwd fel cyn-filwr i'r Fyddin-wrth-gefn (y "Territorials") a hyd yn oed yn ceisio ymuno'n ol yn y fyddin yn 70 oed yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan deithiodd i'r Aifft ar ôl gael ei wrthod adref, a cheisio ymuno yn y fan honno - er iddo gael ei wrthod drachefn! Yn deillio o'r diddordeb yma, efallai, roedd hefyd yn gefnogwr brwd i Fudiad y Sgowtiaid. Roedd yn gapten cyntaf Clwb Golff Penmaenmawr, ac yn aelod brwd o'r Clwb Miwsig lleol. Fe adnabuwyd fel cyflogwr teg a oedd â diddordeb byw yn ei weithlu. Yn ôl ei gofiant, dyn plaen ei dafod a hynod ymarferol ydoedd, fel mae cerdd Saesneg i gofio amdano (yn rhyfeddol braidd wedi ei gyfansoddi gan neb llai na [[Cynan]]), yn ei ddarlunio fo'n mynd i'r nefoedd ac yn bur anfodlon ar dragwyddoldeb yn gorffwys a chanu'r delyn!<ref>''Welsh Outlook", Cyf.xvii, rhif 10, (1930), tt.268-70</ref>:
When they brought him his golden lyre,
The Colonel reached for his hat;
"I had rather go straight to the fire
Than strum on a thing like that."

Yr oedd un fab iddo, Charles William Darbishire (1875-1925) yn aelod seneddol Rhyddfrydol yn Wiltshire, 1922-5. Cyn hynny, roedd wedi bod yn ddyn busnes yn Singapôr a Malaya.<ref>Erthygl Wikipedia ar Charles Darbishire, [https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Darbishire], cyrchwyd 22.01.2021</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Asiantwyr a rheolwyr chwareli]]
[[Categori:Peirianwyr]]

Charles Henry Darbishire

2021-02-06T09:47:12Z

Helfa: Yn ailgyfeirio at C.H. Darbishire

#ail-cyfeirio [[C.H. Darbishire]]

Charles Stephen Darbishire

2021-02-06T09:45:54Z

Helfa: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''Charles Stephen Darbishire''' oedd mab ieuengaf (1886-1971) Charles Henry Darbishire a'i wraig Mary Lilian (Eckersley gynt). Roedd C.S. Darbishire...'

'''Charles Stephen Darbishire''' oedd mab ieuengaf (1886-1971) [[Charles Henry Darbishire]] a'i wraig Mary Lilian (Eckersley gynt). Roedd C.S. Darbishire oedd rheolwr [[Chwarel yr Eifl]] o 1918 hyd 1946, a dywedir mai "cyflogwr a berchid yn fawr" ydoedd.

Ymunodd fel swyddog yn y fyddin ym 1917, ac arweiniodd y fintai filwrol chwarelyddol gyntaf i'w ffurfio, sef Cwmni 329 Chwarelydda'r Peirianwyr Brenhinol. Aeth â'r fintai i weithio Chwarel Haut Banc yn Ffrainc i ddiwallu'r alw am setiau er mwyn adeiladu ffyrdd oedd eu angen ar y fyddin yn Ffrainc a Fflandrys. Roedd 1000 o ddynion yn y fintai, llawer ohonynt yn chwarelwyr Penmaenmawr a [[Trefor|Threfor]]. Adawodd y fyddin gyda safle fel Cadben yn swyddogol yn Ionawr 1919, gan ddod yn reolwr Chwarel yr Eifl yn syth wedyn, yn dilyn ôl troed ei dad.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd C.S. Darbishire yn Is-gapten ym Mintai Adeiladu Cyffredinol Penmaenmawr.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, Catalogue Papurau Ychwanegol Darbishire, [https://archiveshub.jisc.ac.uk/search/archives/9c2b9203-b812-30d5-836c-d4fea37f4b88], cyrchwyd 5.2.2021</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Asiantwyr a rheolwyr chwareli]]
[[Categori:Milwyr]]

Cefn Hendre

2021-01-24T18:50:36Z

Helfa:

Mae '''Cefn Hendre''', neu "Cefn" yn fferm ym mhlwyf [[Llanwnda]] ger pentre'r [[Dolydd]]. Ar un adeg, arddelid enw arall arni, sef "Cefn Cil-tyfu". Saif ar fymryn o gefnen rhwng ceunant yr [[Afon Carrog]] i'r dwyrain a'r hen ffordd bost o Gaernarfon i [[Pen-y-groes|Ben-y-groes]].

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Ffermydd]]

Cefn Hendre

2021-01-24T18:50:11Z

Helfa: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Mae '''Cefn Hendre''', neu "Cefn" yn fferm ym mhlwyf Llanwnda ger pentre'r Dolydd. Ar un adeg, artddelid enw arall arni, sef "Cefn Cil-tyfu". Saif...'

Mae '''Cefn Hendre''', neu "Cefn" yn fferm ym mhlwyf [[Llanwnda]] ger pentre'r [[Dolydd]]. Ar un adeg, artddelid enw arall arni, sef "Cefn Cil-tyfu". Saif ar fymryn o gefnen rhwng ceunant yr [[Afon Carrog]] i'r dwyrain a'r hen ffordd bost o Gaernarfon i [[Pen-y-groes|Ben-y-groes]].

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Ffermydd]]

Sir Gaernarfon (etholaeth)

2020-05-14T08:15:54Z

Helfa:

Am yr holl gyfnod o sefydlu'r drefn o siroedd Cymru'n anfon aelod seneddol i San Steffan ym 1542, hyd 1885, '''Sir Gaernarfon''' oedd yr etholaeth a gynhwysai [[Uwchgwyrfai]] yn ei gyfanrwydd. Sir Gaernarfon oedd enw'r etholaeth eto rhwng 1918 a 1950. Rhwng 1885 a 1918, [[Eifion (etholaeth)|Eifion]], sef hanner y sir, oedd yr etholaeth. Yn etholaeth 1929,safodd ymgeisydd seneddol cyntaf Plaid Cymru yn yr etholaeth hon, gan ennill 609 pleidlais.

Un aelod a etholwyd gan etholwyr Sir Gaernarfon, heblaw am gyfnod Cromwell yn y 1650au, pan etholwyd dau aelod dros yr etholaeth.

Mae'r etholaeth hon yn nodedig, efallai, am y ffaith mai ychydig iawn o ddynion o'r tu allan i'r sir sydd wedi cynrychioli'r etholaeth. Serch hynny, [[Thomas Bulkeley]] o Ddinas oedd yr unig un heblaw am nifer o deulu Glynllifon i ddod o Uwchgwyrfai.

Y cyntaf o'r "dynion diarth" i fod yn AS dros y sir oedd Henry Lawrence, Sais a ddaliai swydd Arglwydd Lywydd y Cyngor, sef llywydd y Cyngor Cyfrin, dan Cromwell. Camodd i fewn i'r sedd wedi i [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]] gael ei ethol dros Sir Gaernarfon a Sir y Fflint yn yr un etholiad (gan ddewis eistedd dros Sir y Fflint), ac wedyn cael ei ddyrchafu i'r hyn a gyfatebodd i Dŷ'r Arglwyddi dan Cromwell, sef y Tŷ Arall ym 1656. Roedd gan Lawrence ddewis o gael ei benodi yn aelod dros Swydd Huntingdon neu Sir Gaernarfon ac fe ddewisodd ein sir ni.<ref>Erthglau Wikipedia ar Henry Lawrence, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Lawrence_(President_of_the_Council)] a John Glynn [https://en.wikipedia.org/wiki/John_Glynne_(judge)], cyrchwyd y ddwy 7.5.2020</ref> Nid yw'r rheswm yn hysbys, ond efallai bod anhawster i gael hyd i aelod o statws a dylanwad digonol ymysg bonheddwyr Sir Gaernarfon, gan fod cymaint ohonynt yn elyniaethus i Cromwell ac wedi cefnogi'r brenin Siarl I.

Ni chafodd yr un "dyn diarth" heb gysylltiadau o ran deulu neu dir ei ethol hyd nes i William Rathbone, banciwr a cyn-AS o Lerpwl ennill y sedd ym 1880. Roedd hyd yn oed ei ragflaenydd, Watkin Williams, cyfreithiwr o Sir Ddinbych, wedi priodi merch Plas-yn-Llysfaen, ac y pryd hynny, roedd Llysfaen yn perthyn i Sir Gaernarfon, fel ynys o fewn ffiniau Sir Ddinbych.<ref>Erthygl Wikipedia ar Watkin Williams [https://en.wikipedia.org/wiki/Watkin_Williams_(Liberal_politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref>

Mae'n wir i ddeud fod Robert Jones, y Llafurwr cyntaf (a'r gwerinwr cyntaf) i ddal y sedd, yn dod o Flaenau Ffestiniog, ond ei ysgogydd o oedd [[R. Silyn Roberts]].<ref>Erthygl Wikipedia ar Robert Jones[https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Jones_(Labour_politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref> Gŵr o Aberystwyth oedd Goronwy Owen, ond mi daflodd ei hun i fewn i fywyd Sir Gaernarfon, gan ddod yn gynghorydd sir ac yn henadur.<ref>Erthygl Wikipedia ar Goronwy Owen [https://en.wikipedia.org/wiki/Goronwy_Owen_(politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref>

===Aelodau Seneddol 1542–1885 a 1918-1950===
{| class="wikitable"
|-
!Blwyddyn ethol!!Aelod!!Plaid
|-
|1542|| ?John "Wynn" ap Maredudd
|-
|1545|| John Puleston
|-
|1547|| John Puleston, ''marw 1552'' ''ac etholwyd'' John Wynn ap Maredudd ''yn ei le''
|-
|1553 (Mawrth)|| John Wynn ap Hugh
|-
|1553 (Hydref)|| Morris Wynn
|-
|1554 (Ebrill)|| Morris Wynn
|-
|1554 (Tachwedd)|| David Lloyd ap Thomas
|-
|1555|| Sir Rhys Gruffydd
|-
|1558|| William Wynn Williams
|-
|1558–1559|| Robert Pugh
|-
|1563 (Ionawr)|| Morris Wynn
|-
|1571|| John Wynn ap Hugh
|-
|1572 (Ebrill)|| John Gwynne ''marw 1574'' ''ac etholwyd'' William Thomas ''yn ei le''
|-
|1584|| William Thomas ''marw 1586''
|-
|1586|| Syr John Wynn
|-
|1588 (Hydref)|| Hugh Gwyn Bodvel
|-
|1593|| William Maurice
|-
|1597 (Hydref)|| William Griffith
|-
|1601 (Medi)|| William Jones
|-
|1604|| Syr William Maurice
|-
|1614|| Syr Richard Wynn
|-
|1621|| John Griffith
|-
|1624|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1625|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1626|| John Griffith
|-
|1628|| John Griffith
|-
|1640 (Ebrill)|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1640 (Tachwedd)|| John Griffith (Cefnamwlch) ''a gafodd ei ddatgymwyso o'r Senedd, 1642''
|-
|1647|| Syr Richard Wynn
|-
|1653 (Senedd Barebones)|| ''Neb wedi ei ethol''
|-
|1654 (dau aelod)|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]] + Thomas Madryn
|-
|1656 (dau aelod)|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]] , ''wedyn'' Henry Lawrence (Llywydd y Cyngor); + Syr Robert Williams
|-
|1659|| [[Sir William Glynn]]
|-
|1660|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]]

|-
|1661|| Syr Richard Wynn
|-
|1675|| Robert Bulkeley, (2il Is-iarll Bulkeley wedyn)
|-
|1679|| [[Thomas Bulkeley]]
|-
|1689|| Syr William Williams
|-
|1697|| Thomas Bulkeley
|-
|1705|| Syr John Wynn
|-
|1713|| William Griffith
|-
|1715|| John Griffith
|-
|1740|| [[Syr John Wynn]]
|-
|1741|| William Bodvell
|-
|1754|| [[Syr John Wynn]]
|-
|1761|| [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]]
|-
|1774|| [[Thomas Assheton Smith I]]
|-
|1780|| John Parry
|-
|1790|| Syr Robert Williams|| Whig
|-
|1826|| [[Thomas John Wynn, 2il Arglwydd Newborough]]|| Amhleidiol
|-
|1830|| Charles Griffith-Wynne|| Tori
|-
|1832|| [[Thomas Assheton Smith II]]|| Tori
|-
|1834|| [[Thomas Assheton Smith II]]|| Ceidwadwr
|-
|1837|| John Ormsby-Gore, (Arglwydd 1af Harlech wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1841|| Edward Douglas-Pennant, (Arglwydd 1af Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1866|| George Douglas-Pennant, (2il Arglwydd Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1868|| Syr Love Jones-Parry|| Rhyddfrydwr
|-
|1874|| Yr Anrh. George Douglas-Pennant, (2il Baron Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1880 (Ebrill)|| Watkin Williams|| Rhyddfrydwr
|-
|1880 (Rhagfyr)|| William Rathbone|| Rhyddfrydwr
|-
|1885|| ''Etholiad Cyffredinol: Diddymwyd yr etholaeth''
|-
|1918|| ''Etholiad Cyffredinol:Ailsefydlwyd yr etholaeth''
|-
|1918|| Charles Edward Breese|| Rhyddfrydwr Cynghreiriol
|-
|1922|| Robert Jones|| Llafur
|-
|1923|| Goronwy Owen|| Rhyddfrydwr
|-
|1945|| Goronwy Roberts|| Llafur
|-
|1950|| ''Etholiad Cyffredinol: Diddymwyd yr etholaeth am yr ail dro
|}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Gwleidyddion]]

Sir Gaernarfon (etholaeth)

2020-05-14T08:14:53Z

Helfa:

Am yr holl gyfnod o sefydlu'r drefn o siroedd Cymru'n anfon aelod seneddol i San Steffan ym 1542, hyd 1885, '''Sir Gaernarfon''' oedd yr etholaeth a gynhwysai [[Uwchgwyrfai]] yn ei gyfanrwydd. Sir Gaernarfon oedd enw'r etholaeth eto rhwng 1918 a 1950. Rhwng 1885 a 1918, [[Eifion (etholaeth)|Eifion]], sef hanner y sir, oedd yr etholaeth. Yn etholaeth 1929,safodd ymgeisydd seneddol cyntaf Plaid Cymru yn yr etholaeth hon, gan ennill 609 pleidlais.

Un aelod a etholwyd gan etholwyr Sir Gaernarfon, heblaw am gyfnod Cromwell yn y 1650au, pan etholwyd dau aelod dros yr etholaeth.

Mae'r etholaeth hon yn nodedig, efallai, am y ffaith mai ychydig iawn o ddynion o'r tu allan i'r sir sydd wedi cynrychioli'r etholaeth. Serch hynny, [[Thomas Bulkeley]] o Ddinas oedd yr unig un heblaw am nifer o deulu Glynllifon i ddod o Uwchgwyrfai.

Y cyntaf o'r "dynion diarth" i fod yn AS dros y sir oedd Henry Lawrence, Sais a ddaliai swydd Arglwydd Lywydd y Cyngor, sef llywydd y Cyngor Cyfrin, dan Cromwell. Camodd i fewn i'r sedd wedi i [[Syr John Glynn]] gael ei ethol dros Sir Gaernarfon a Sir y Fflint yn yr un etholiad (gan ddewis eistedd dros Sir y Fflint), ac wedyn cael ei ddyrchafu i'r hyn a gyfatebodd i Dŷ'r Arglwyddi dan Cromwell, sef y Tŷ Arall ym 1656. Roedd gan Lawrence ddewis o gael ei benodi yn aelod dros Swydd Huntingdon neu Sir Gaernarfon ac fe ddewisodd ein sir ni.<ref>Erthglau Wikipedia ar Henry Lawrence, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Lawrence_(President_of_the_Council)] a John Glynn [https://en.wikipedia.org/wiki/John_Glynne_(judge)], cyrchwyd y ddwy 7.5.2020</ref> Nid yw'r rheswm yn hysbys, ond efallai bod anhawster i gael hyd i aelod o statws a dylanwad digonol ymysg bonheddwyr Sir Gaernarfon, gan fod cymaint ohonynt yn elyniaethus i Cromwell ac wedi cefnogi'r brenin Siarl I.

Ni chafodd yr un "dyn diarth" heb gysylltiadau o ran deulu neu dir ei ethol hyd nes i William Rathbone, banciwr a cyn-AS o Lerpwl ennill y sedd ym 1880. Roedd hyd yn oed ei ragflaenydd, Watkin Williams, cyfreithiwr o Sir Ddinbych, wedi priodi merch Plas-yn-Llysfaen, ac y pryd hynny, roedd Llysfaen yn perthyn i Sir Gaernarfon, fel ynys o fewn ffiniau Sir Ddinbych.<ref>Erthygl Wikipedia ar Watkin Williams [https://en.wikipedia.org/wiki/Watkin_Williams_(Liberal_politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref>

Mae'n wir i ddeud fod Robert Jones, y Llafurwr cyntaf (a'r gwerinwr cyntaf) i ddal y sedd, yn dod o Flaenau Ffestiniog, ond ei ysgogydd o oedd [[R. Silyn Roberts]].<ref>Erthygl Wikipedia ar Robert Jones[https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Jones_(Labour_politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref> Gŵr o Aberystwyth oedd Goronwy Owen, ond mi daflodd ei hun i fewn i fywyd Sir Gaernarfon, gan ddod yn gynghorydd sir ac yn henadur.<ref>Erthygl Wikipedia ar Goronwy Owen [https://en.wikipedia.org/wiki/Goronwy_Owen_(politician)] cyrchwyd 7.5.2020</ref>

===Aelodau Seneddol 1542–1885 a 1918-1950===
{| class="wikitable"
|-
!Blwyddyn ethol!!Aelod!!Plaid
|-
|1542|| ?John "Wynn" ap Maredudd
|-
|1545|| John Puleston
|-
|1547|| John Puleston, ''marw 1552'' ''ac etholwyd'' John Wynn ap Maredudd ''yn ei le''
|-
|1553 (Mawrth)|| John Wynn ap Hugh
|-
|1553 (Hydref)|| Morris Wynn
|-
|1554 (Ebrill)|| Morris Wynn
|-
|1554 (Tachwedd)|| David Lloyd ap Thomas
|-
|1555|| Sir Rhys Gruffydd
|-
|1558|| William Wynn Williams
|-
|1558–1559|| Robert Pugh
|-
|1563 (Ionawr)|| Morris Wynn
|-
|1571|| John Wynn ap Hugh
|-
|1572 (Ebrill)|| John Gwynne ''marw 1574'' ''ac etholwyd'' William Thomas ''yn ei le''
|-
|1584|| William Thomas ''marw 1586''
|-
|1586|| Syr John Wynn
|-
|1588 (Hydref)|| Hugh Gwyn Bodvel
|-
|1593|| William Maurice
|-
|1597 (Hydref)|| William Griffith
|-
|1601 (Medi)|| William Jones
|-
|1604|| Syr William Maurice
|-
|1614|| Syr Richard Wynn
|-
|1621|| John Griffith
|-
|1624|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1625|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1626|| John Griffith
|-
|1628|| John Griffith
|-
|1640 (Ebrill)|| [[Thomas Glynn]]
|-
|1640 (Tachwedd)|| John Griffith (Cefnamwlch) ''a gafodd ei ddatgymwyso o'r Senedd, 1642''
|-
|1647|| Syr Richard Wynn
|-
|1653 (Senedd Barebones)|| ''Neb wedi ei ethol''
|-
|1654 (dau aelod)|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]] + Thomas Madryn
|-
|1656 (dau aelod)|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]] , ''wedyn'' Henry Lawrence (Llywydd y Cyngor); + Syr Robert Williams
|-
|1659|| [[Sir William Glynn]]
|-
|1660|| [[John Glynn (Y Sarsiant)|Syr John Glynn]]

|-
|1661|| Syr Richard Wynn
|-
|1675|| Robert Bulkeley, (2il Is-iarll Bulkeley wedyn)
|-
|1679|| [[Thomas Bulkeley]]
|-
|1689|| Syr William Williams
|-
|1697|| Thomas Bulkeley
|-
|1705|| Syr John Wynn
|-
|1713|| William Griffith
|-
|1715|| John Griffith
|-
|1740|| [[Syr John Wynn]]
|-
|1741|| William Bodvell
|-
|1754|| [[Syr John Wynn]]
|-
|1761|| [[Syr Thomas Wynn, Arglwydd 1af Newborough]]
|-
|1774|| [[Thomas Assheton Smith I]]
|-
|1780|| John Parry
|-
|1790|| Syr Robert Williams|| Whig
|-
|1826|| [[Thomas John Wynn, 2il Arglwydd Newborough]]|| Amhleidiol
|-
|1830|| Charles Griffith-Wynne|| Tori
|-
|1832|| [[Thomas Assheton Smith II]]|| Tori
|-
|1834|| [[Thomas Assheton Smith II]]|| Ceidwadwr
|-
|1837|| John Ormsby-Gore, (Arglwydd 1af Harlech wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1841|| Edward Douglas-Pennant, (Arglwydd 1af Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1866|| George Douglas-Pennant, (2il Arglwydd Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1868|| Syr Love Jones-Parry|| Rhyddfrydwr
|-
|1874|| Yr Anrh. George Douglas-Pennant, (2il Baron Penrhyn wedyn)|| Ceidwadwr
|-
|1880 (Ebrill)|| Watkin Williams|| Rhyddfrydwr
|-
|1880 (Rhagfyr)|| William Rathbone|| Rhyddfrydwr
|-
|1885|| ''Etholiad Cyffredinol: Diddymwyd yr etholaeth''
|-
|1918|| ''Etholiad Cyffredinol:Ailsefydlwyd yr etholaeth''
|-
|1918|| Charles Edward Breese|| Rhyddfrydwr Cynghreiriol
|-
|1922|| Robert Jones|| Llafur
|-
|1923|| Goronwy Owen|| Rhyddfrydwr
|-
|1945|| Goronwy Roberts|| Llafur
|-
|1950|| ''Etholiad Cyffredinol: Diddymwyd yr etholaeth am yr ail dro
|}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Gwleidyddion]]

John Pughe

2020-05-14T08:11:22Z

Helfa:

Mab i David Roberts a Catherine Pughe, [[Lleuar Bach]], oedd John Pughe (c.1761-1802). Fe’i bedyddiwyd yn John Pughe Roberts ond erbyn iddo ddilyn ei dad fel ffermwr Lleuar Bach yr oedd yr enw Pughe wedi disodli’r cyfenw Roberts.

Daeth y John Pughe hwn yn drwm dan ddylanwad yr efengylwr, y Parch. [[Robert Roberts, Clynnog Fawr]], ac yn groes i ddymuniad ei rieni ymaelododd yn eglwys ieuanc y Methodistiaid yng Nghapel Uchaf, Clynnog. Toc wedi i’r ddau droi eu deg r hugain oed fe welodd John Pughe a Robert Roberts ddiwygiad grymus yn y [[Capel Uchaf (MC), Clynnog Fawr]] yn 1793, a’r flwyddyn ddilynol, ar ôl ymweliad Thomas Charles o’r Bala â’r lle, fe sefydlwyd Ysgol Sul yno. Dylanwadodd y grymoedd crefyddol gryn dipyn ar weithredoedd beunyddiol gŵr Lleuar Bach.

Pan aeth hi’n anodd i Robert Roberts fynd i’w gyhoeddiadau pregethu oherwydd bod Colier, ei geffyl, yn rhy hen i’r teithiau, rhoddodd John Pughe gaseg winau hardd yn anrheg iddo. Anrhegai hefyd dlodion y plwyf â darnau o gig adeg y Nadolig.

Ond byr fu ei oes, ac er iddo fedru fforddio talu deugain punt am driniaeth yng Nghaernarfon gan Dr Rowlands o Gaer, bu farw yn un a deugain oed yn 1802. Ychydig wythnosau’n ddiweddarach, yn ddeugain oed, bu farw hefyd ei gyfaill mawr ysbrydol, y Parch. Robert Roberts.

Un o blant John Pughe oedd David Roberts Pughe. Priododd ag Elizabeth Williams o'r Chwaen Wen ym Môn, ac yn yr ardal honno y bu cartref y ddau am tua deunaw mlynedd. Yno y ganwyd eu tri phlentyn, [[Ioan ab Hu Feddyg]] (John Pughe), [[David William Pughe (Dafydd ab Hu Feddyg)|Dafydd ab Hu Feddyg]] (David William Pughe) ac Eliza. Ond yn 1829 dychwelodd David Roberts Pughe i'w blwyf genedigol pan gafodd denantiaeth Bachwen ger pentref Clynnog Fawr. <ref>Allan o Y Casglwr, Mawrth 1991, Rhifyn 43, t.10 dan y pennawd Mair Eluned Pritchard ar drywydd ab Hu Feddyg ac Anwylini.</ref>

==Cyfeiriadau==

Alun Ffred Jones

2020-05-14T07:49:31Z

Helfa: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Bu '''Alun Ffred Jones''' (ganed 1949 ym Mrynaman) yn aelod Cynulliad Cymru, 2003-2016, dros Arfon, ac yn Llywodraeth Cymru'n Un, fe...'

Bu '''Alun Ffred Jones''' (ganed 1949 ym Mrynaman) yn aelod Cynulliad Cymru, 2003-2016, dros [[Arfon (etholaeth)|Arfon]], ac yn Llywodraeth Cymru'n Un, fe wasanaethodd o 2008 fel y Gweinidog Treftadaeth. Cyn fynd i'r Cynulliad, roedd yn cynrychioli [[Llanllyfni]] ar y Cyngor Sir ac yn arweinydd y Cyngor.

Mae wedi byw yn Llanllyfni ers blynyddoedd lawer, er iddo gael plentyndod braidd yn symudol a'i dad yn weinidog. Mae'n frawd i'r gwleidydd a'r canwr Dafydd Iwan. Cyn ymroi'n llwyr i wleidyddiaeth bu'n athro Cymraeg ac yn newyddiadurwr gyda chwmni HTV, cyn datblygu gyrfa fel cynhyrchydd yn y byd teledu, ac yn gadeirydd Teledwyr Annibynnol Cymru. Fo oedd yn sylfaenydd Cwmni Nant ac yn gyfrifol am gynhyrchu ac yn rhannol (gyda Mei Jones) am sgriptio ''C'mon Midffild'', cyfres comedi ymysg y goreuon yn y Gymraeg, a dynnodd hefyd ar hoffter Alun Ffred o'r gêm.<ref>Erthygl Wicipedia [https://cy.wikipedia.org/wiki/Alun_Ffred_Jones] cyrchwyd 15.5.2020</ref>

Mae'n parhau i fod ynghlwm wrth y byd gwleidyddol, gan wasanaethu fel Cadeirydd Plaid Cymru.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Gwleidyddion]]

Hywel Williams

2020-05-14T07:33:23Z

Helfa: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''Hywel Williams''' (ganed 1953) yw'r aelod seneddol yn San Steffan dros etholaeth Caernarfon (2001-2010) a thros etholaeth ne...'

'''Hywel Williams''' (ganed 1953) yw'r aelod seneddol yn San Steffan dros etholaeth [[Caernarfon (etholaeth)|Caernarfon]] (2001-2010) a thros etholaeth newydd [[Arfon (etholaeth)|Arfon]] o hynny ymlaen. Mae o'n cynrychioli Plaid Cymru ac wedi bod am gyfnod arweinydd y Blaid yn San Steffan (2015-17). Mae o'n frodor o Bwllheli, a'i gefndir mewn gwasanaethau cymdeithasol.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Gwleidyddion]]

Cwm Planwydd

2020-05-09T09:00:29Z

Helfa:

Cwm ar ochr ddwyreiniog [[Mynydd Mawr]] yw '''Cwm Planwydd'''. Caiff ei enw o'r fferm ger ei waelod, sef Planwydd. Ar hyd ei waelod y mae [[Afon Goch]] yn rhedeg, ac ar ei ochr ogleddol, nid nepell o [[Llyn Cwellyn|Lyn Cwellyn]] y mae craig fawr [[Castell Cidwm]].

Nid oes fawr nodedig ynglŷn â'r cwm heblaw am yr olygfeydd trawiadol ar bob tu, ond ger ei ben uchaf y mae olion hen gorlan neu loc ar ffurf y llythyren 'D' er mwyn cadw anifeiliaid, ac sy'n dyddio o'r Canol Oesoedd.<ref>Gwefan Coflein [https://www.coflein.gov.uk/en/site/287154/details/cwm-planwydd-stock-enclosure] cyrchwyd 9.5.2020</ref>

Mae olion sawl damwain awyren yn dal i'w gweld yn y cwm, yn eu musg olion awyren Vampire a darodd y llawr ar daith hyfforddi o'r Fali ym Môn ym 1956; dynodir safle'r gwrthdrawiad gyda llythrennau 'VZ' wedi eu ffurfio ar y llawr ghda cherrig. Hefyd ceir olion awyren Mosquito o 1944.<ref>Gwefan Military Aircraft Crash Sites, [https://militaryaircraftcrashsites.blogspot.com/p/crash-sites-in-wales.html] cyrchwyd 9.5.2020</ref>

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]
[[Categori:Hedfan]]

Cwm Planwydd

2020-05-09T08:54:16Z

Helfa: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cwm ar ochr ddwyreiniog Mynydd Mawr yw '''Cwm Planwydd'''. Caiff ei enw o'r fferm ger ei waelod, sef Planwydd. Ar hyd ei waelod y mae Afon Goch y...'