Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Plas-yn-Bont

2018-09-25T15:40:07Z

Gorllwyn: sillafu

Codwyd plasty '''Plas-y-bont''' ym 1612 gan y clerigwr a'r diwinydd [[Huw Lewis]]. Fe elwir weithiau'n "Blas-yn-bont" mewn dogfennau. Dichon fod tŷ cynharach yno, a elwid yn ''Bodellog'' ar ôl y trefgordd y safai ynddo. Nid yn y tŷ hwnnw y cafodd Huw Lewis ei fagu, yn fwy na thebyg, gan i'w dad, Lewis ap William, dderbyn brydles 21 mlynedd ar y lle gan ystad y Faenol ym 1584, ugain mlynedd wedi i Huw Lewis gael ei eni. Mae Plas-y-bont yn dal i sefyll heddiw, ychydig lathenni i'r de o lan [[Afon Gwyrfai]], ym mhlwyf [[Llanwnda]].<ref>W Gilbert Williams, ''Hen deuluoedd Llanwnda. II - Lewisiad Plas-yn-Bont'', Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon, Cyf.5 (1944), tt. 41-5.</ref>

Mae'r tŷ deulawr yn edrych fel pe bai wedi ei moderneiddio ers hynny ond mae llawer o'r ffabrig gwreiddiol yn dal yno. Yn wreiddiol, adeilad gweddol fach hirsgwar oedd yno ond tua 1700 adeiladwyd estyniad i'r dalcen ddeheuol a chodi estyniad i'r gorllewin. Yn ystod y 18g, cafwyd estyniad ar y dalcen ogleddol hefyd. Nid yw siâp yr adeilad wedi newid ers hynny, ac mae'n debyg fod y rendring stwco ar rannau o'r waliau allanol hefyd yn dyddio o'r 18g. Mae'r grisiau mewnol, y gwaith wensgot a nodweddion eraill hefyd yn wreiddiol, er bod popeth wedi moderneiddio ar yr olwg gyntaf.<ref>Comisiwn henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf II, (Llundain, 1960), tt.221-2.</ref>

Wedi i Huw Lewis y clerigwr farw ym 1634, mae'n bosibl i'w fab Morgan ap Huw Lewis a'i wraig Margred, merch Owen Wynn o'r Glasgoed, fyw yno hyd 1641 pan fu farw yntau. Daeth Huw Lewis arall, ŵyr i'r Huw Lewis cyntaf, a mab hynaf y Canon Morgan Lewis a Mary Wynn o Daltreuddyn, yn berchen ar Plas-y-bont. Roedd o'n briod â Jane Twisleton o'r [[Lleuar Fawr]]. Bu farw ym 1729 yn 35 oed a daeth y tŷ i feddiant ei fab, Huw Lewis arall eto - y pederydd o'i deulu i fyw yno. Erbyn hyn, roedd statws ac arian yr hen deulu'n dechrau edwino, a'r plas yn ymdebygu i fawr mwy na ffermdy, canys dyna bellach oedd prif waith y teulu.. Er iddo fedru hawlio ei fod yn un o fân ysgweiriaid plwyf Llanwnda, roedd o hefyd yn nodedig am ei fedd-dod llawen yn nhŷ tafarn un Feistres Gruffudd. Mae un cerdd gwatgwarus yn sôn am "Huw Lewis hy lawen a Huws o Fodaden" fel dau a fynychai'r dafarn yn gyson, a ac a fu mor feddw fel nad oeddent yn gallu dweud y gwahaniaeth rhwng llwynog byw ac un marw!

Beth bynnag am hynny, ym 1759 pan fu farw, roedd yr Huw Lewis olaf hwn yn berchen ar ystad oedd yn cynnwys Plas-y-bont, Pen y Clip, Tŷ Cnap, Cefn hendre, Traean, Gwaredog, Cae'r Moel, tri thŷ ger y Bont Newydd a Thy'n Llan yn Llanwnda; Llwyn Piod, Cae Bongam a Bwlan ym mhlwyf [[Llandwrog]]; Tai Hirion ym mhlwyf [[Clynnog Fawr]]; Llwyn y Brain yn Llnrug; ac ambell i eiddo arall - sef ystad nid bychan i gymharu â llawer un. Erbyn adeg Map degwm Llanwnda, 1839 roedd 61 erw yn perthyn i fferm Plas-y-bont ei hun. Y Parch. Rev Wynne Williams oedd y percehnnog, a John Jones oedd y tenant.<ref>Gwefan ''British Listed Buildings'' [https://britishlistedbuildings.co.uk/300003807-plas-y-bont-bontnewydd], adalwyd, 15.08.2018 </ref>

Etifeddodd ystad Plas-y-bont gan ferch Huw Lewis, sef Elisabeth Evans, a oedd wedi priodi â Charles Evans o'r [[Llethr Ddu]], plwyf Llanaelhaearn a Threfeilir ym Môn, ac yn y man aeth y tiroedd hyn yn rhan o ystad fwy o lawer, Henblas, Sir Fôn.<ref>W Gilbert Williams, ''op. cit.'', tt.46-48.</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}
[[Categori:Plastai]]
[[Categori:Ystadau]]

Rhedynog Felen

2018-09-25T15:33:01Z

Gorllwyn: cywiro sillafu

==Y Drefgordd==

Roedd '''Rhedynog Felen''' yn un o dair trefgordd (neu raniad) yng nghylch eglwys [[Llanwnda]]. Roedd [[Bodellog]] a [[Llanwnda]] ei hun yn drefi cyfrif (lle roedd y trigolion â gorfodaeth i wneud gwaith i ddeiliad y drefgordd. Roedd Rhedynog Felen yn dref rhydd, lle nad oedd gan y trigolion yr un dyletswyddau).

==Perchenogaeth==

Mae Rhedynog Felen hefyd yn enw ar hen annedd a fferm yn rhan isaf plwyf [[Llanwnda]], a cheir cyfeiriad cynnar i’r lleoliad yma o gwmpas 1673. Heddiw mae ffermdy yn ogystal a thŷ swmpus ar y safle. Ceir yr ysgrif ‘1673 I L A’ ar lechen yn y tŷ, a chredir i hyn fod yn gyfeiriad at ei pherchnogion - roedd Lewis Jones yn berchennog ar y lle ym 1673, a byddai "A" yn cyfeirio at enw ei wraig (sydd yn anhysbys er y credai Gilbert Williams mai merch Tŷ Hen, Llanwnda oedd hi. Roedd y sefydliad hwn hefyd yn drefgordd ac yn le o statws a pwysigrwydd sylweddol yn yr ardal.

==Tir eglwysig==

Mae traddodiad yn dweud fod hen fynachdy Cymreig wedi bodoli ar y safle. Mae cyfeiriad i’r lle yma hefyd yn dyddio i 1180, ym ''Mrut y Tywysogion'', fel lle diogel dan nawdd Tywysogion Gwynedd, sydd yn awgrymu bod rhai o leiaf o fynaich Ystrad Fflur wedi symud yna. Mae awgrym hefyd i’r lleoliad gael ei roi yn rodd i fynachod Aberconwy ym 1198 gan Llywelyn ab Iorwerth, gan ei fod yn cael ei chysylltu â’r Abaty yn aml. Os yw hyn yn gywir, mae’n cryfhau’r ddadl fod y lle yma wedi bod yn fynachdy ei hun ar un cyfnod. Fel y traddodiad, fyddai’r sefydliad yma mewn angen i gael ei fferm ei hun, neu ‘cwirt’/’cwrt’ fel y gelwir. Mae’r ffaith fod [[Cefn Hengwrt]] a Beudy Gwyn yn agos i Rhedynog Felen felly yn dangos fod yr angen yma wedi bodoli ar un cyfnod, a bod y lle'n fferm a fyddai'n cyflenwi bwyd a/neu incwm i fynaich Aberconwy, a hynny hyd at ddiddymiad y mynachlogydd ym 1536.

Pan gymerodd y brenin Harri VIII berchnogaeth ar y lle ym 1536, fe roddodd Redynog Felen ar brydles i Huw Puleston o Gaernarfon, er i ddyn o'r enw William ap Dafydd ap Siencyn honni fod ganddo brydles gan y mynaich eisoes am gyfnod o 34 mlnedd, er na lwyddodd i brofi ei honaid. Gwerthodd y Goron y lle i Griffith Davies, (gŵr a fu'n aelod seneddol dros fwrdeisdrefi'r sir ym 1553), a hynny ym 1557, a bu yn ei deulu am flynyddoedd lawer. Nid oedd trigolion trefgordd Rhedynog yn hapus gyda hyn a fe gawsant eu cyhuddo (a hynny heb sail mae'n debyg) o ysbeilio'r tiroedd o goed ac ati a fyddai wedi bod o fudd i'r perchennog newydd.

Mae tir Rhedynogfelen wedi bod yn nwylo rhai o deuluoedd nodedig y Sir ar adegau, cyn cael ei werthu ymlaen a’i hollti mewn maint pob tro. Tybir mai hyn yw achos y ffaith fod ei statws a’r cof ohoni fel lleoliad pwysig wedi diflannu.

==Ffynonellau==

Cofnod am Rhedynogfelen ar wefan y Comisiwn Brenhinol.

Williams, W. Gilbert ''Moel Tryfan i’r Traeth: Erthyglau ar hanes plwyfi Llanwnda a Llandwrog'' (Cyhoeddiadau Mei, Penygroes 1983)

Williams, W Gilbert, ''Hen Deuluoedd Llanwnda. VI - Teulu Rhedynog Felen'', Cylchgrawn Hanes Sir Gaernarfon, Cyf 8, (1947), tt20-2.

[[Categori:Safleoedd nodedig]]
[[Categori:Crefydd]]
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Israniadau gwladol]]

Ffynnon Rhedyw

2018-09-25T15:26:36Z

Gorllwyn: cywiro sillafu

Roedd '''Ffynnon Rhedyw''' ar lan [[Afon Llyfnwy]], ryw chwarter milltir i'r Gogledd-orllewin o [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni]]. Dywedir iddi fod yn hen ffynnon gyda chysylltiadau paganaidd a fabwysiadwyd gan Rhedyw fel ffynnon ag arwyddocad Cristnogol: gweler hyn mewn sawl ffynohonell, ond heb awdurdod cynnar am yr honiad,<ref>e.e., Gwefan Dyffryn Nantlle, [http://www.nantlle.com/hanes-llanllyfni-sant-rhedyw.htm]. Adalwyd 01.04.2018</ref>. Erbyn hyn, nid oes fawr i'w weld yno, er i Francis Jones nodi bod slabiau cerrig gerllaw yn awgrymu y bu iddi gael ei gwarchod gan waliau. Defnyddiwyd y dŵr ohoni ar gyfer bedyddiadau yn Eglwys Llanllyfni. Ni nodir unrhyw rinweddau meddygol nag ofergoelion yn perthyn i'r ffynnon, ac felly gellir tybio mai ffynnon at bwrpas yfed y dŵr ohoni mae hi wedi bod erioed, er dichon iddi gael ei chyfrif yn ffynnon sanctaidd.<ref>Francis Jones, ''The Holy Wells of Wales'' (Caerdydd, 1954), .152</ref>

Fe ymddengys fod adeilad, neu waliau a grisiau at y dŵr, wedi cael eu codi yn y gorffennol, ac roedd peth dystiolaeth ar y safle mor ddiweddar â 30 mlynedd yn ôl.<ref>Gwefan Well Hopper, [https://wellhopper.wordpress.com/2017/07/22/ffynnon-rhedyw-llanllyfni/], adalwyd 01.04.2018. Mae lluniau lliw diweddar o'r safle ar y wefan hon.</ref> Pan ymwelodd archwilwyr y Comisiwn Henebion y safle ychydig cyn 1960, fe welsant lloc wedi'i amgáu, tua 10' wrth 8', gyda dwy droedfedd o ddyfnder o ddŵr ynddo. Roedd grisiau ar hyd dwy ochr, a rhywfaint o dystiolaeth o adeilad.<ref>Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.II, (Llundain, 1960), t.212.</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Ffynhonnau]]

Ffynnon Rhedyw

2018-09-25T15:24:40Z

Gorllwyn: cywiro sillafu

Roedd '''Ffynnon Rhedyw''' ar lan [[Afon Llyfnwy]], ryw chwarter milltir i'r Gogledd-orllewin o [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni]]. Dywedir iddi fod yn hen ffynnon gyda chysylltiadau paganaidd a fabwysiadwyd gan Rhedyw fel ffynnon ag arwyddocad Cristionogol; gweler hyn mewn sawl ffynohonell, ond heb awdurdod cynnar am yr honiad<ref>e.e. Gwefan Dyffryn Nantlle, [http://www.nantlle.com/hanes-llanllyfni-sant-rhedyw.htm]. Adalwyd 01.04.2018</ref>. Erbyn hyn, nid oes fawr i'w weld yno, er i Francis Jones nodi fod slabiau cerrig gerllaw yn awgrymu y bu iddi gael ei gwarchod gan waliau. Defnyddiwyd y dŵr ohoni ar gyfer bedyddiadau yn Eglwys Llanllyfni. Ni nodir unrhyw rinweddau meddygol nag ofergoelion yn perthyn i'r ffynnon, ac felly gellir tybio mai ffynnon at bwrpas yfed y dŵr ohoni mae hi wedi bod erioed, er dichon iddi gael ei chyfrif yn ffynnon sanctaidd.<ref>Francis Jones, ''The Holy Wells of Wales'' (Caerdydd, 1954), .152</ref>

Fe ymddengys fod adeilad, neu waliau a grisiau at y dŵr, wedi cael eu codi yn y gorffennol, ac roedd peth dystiolaeth ar y safle mor ddiweddar â 30 mlynedd yn ôl.<ref>Gwefan Well Hopper, [https://wellhopper.wordpress.com/2017/07/22/ffynnon-rhedyw-llanllyfni/], adalwyd 01.04.2018. Mae lluniau lliw diweddar o'r safle ar y wefan hon.</ref> Pan ymwelodd archwilwyr y Comisiwn Henebion y safle ychydig cyn 1960, fe welsant lloc wedi'i amgáu, tua 10' wrth 8', gyda dwy droedfedd o ddyfnder o ddŵr ynddo. Roedd grisiau ar hyd dwy ochr, a rhywfaint o dystiolaeth o adeilad.<ref>Comisiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire'', Cyf.II, (Llundain, 1960), t.212.</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Ffynhonnau]]

Ffynnon Edliw

2018-09-25T15:20:43Z

Gorllwyn: cywiro sillafu

Mae '''Ffynnon Edliw''', a rhoi'r enw mwyaf cyfarwydd ar y ffynnon hon ym mhlwyf [[Llandwrog]], yn hen ffynnon heb fawr o hanes iddi, ond eto mae hi'n hen iawn. Enwau eraill a arddelid ar y ffynnon hon yn y gorffennol oedd Ffynnon Odliw a Ffynnon Adliw. Ni chynhwysir mohoni yn rhestr bur gyflawn Francis Jones yn ei lyfr<ref>Francis Jones, ''The Holy Wells of Wales'', (Caerdydd, 1954)</ref>

Mae'n sefyll nid nepell o borthdy mawr [[Glynllifon]], yr ochr arall i'r lôn bost iddo, ac ychydig i'r de, mewn darn o goedwig a elwir yn "Goed Ffynnon-edliw" ar fapiau Ordnans (cyf SH 44915539). Mae waliau o waith cerrig a charreg fawr o lechen ar ei phen yn golygu ei bod yn cael ei gadw'n weddol amlwg. Mae pwll o fewn terfynnau'r wal, tua 4 troedfedd wrth 2 droedfedd a hanner.<ref>Comisaiwn Henebion Cymru, ''Caernarvonshire, Cyf 2, t.198.</ref>

Yr oedd y ffynnon hon yn un o'r ffynhonnau a gyfrifid yn sanctaidd gan bererinion y Canol Oesoedd pan oeddynt ar eu taith o Fangor i Ynys Enlli<ref>http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffynhonnau%27r_pererinion.htm</ref>. Nid syndod hyn, ac ystyried fod safleoedd crefyddol eraill gerllaw, sef Eglwys Llandwrog ryw dri lled cae i ffwrdd, a safle hen fetws [[Betws Gwernrhiw]] bron gyferbyn â'r ffynnon yr ochr arall i'r ffordd fodern.

Am luniau o'r ffynnon, a mwy o'r hanes, gellir edrych ar wefan Wellhopper<ref>https://wellhopper.wordpress.com/2016/11/13/ffynnon-edliw-llandwrog/</ref>. Yn y fan honno, nodir mai [[Robert Hughes, Uwchlaw'rffynnon]], yw'r awdurdod sy'n cyplysu'r ffynnon â thaith y pererinion.

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Ffynhonnau]]

Lleuar Fawr

2018-09-25T14:32:47Z

Gorllwyn: dileu ailadrodd

Hen annedd nodedig yw '''Lleuar''', neu '''Lleuar Fawr''' nid nepell o [[Llanllyfni|Lanllyfni]] er ei fod ym mlwyf [[Clynnog Fawr]].<ref>[http://www.bangorcivicsociety.org.uk/pages/listedindex/reg.pdf Rhestr o adeiladau cofrestredig yng Ngwynedd, Cymdeithas Ddinesig Bangor.] </ref> Mae'r ystyr yn amwys, ond cynigia'r arbenigwraig Glenda Carr y gall fod yn amrywiad ar ''Lleufer'', sef 'goleuni', ac oherwydd hynny'n deillio o'r ffaith fod Lleuar ar dir agored golau.<ref>Carr, Glenda ''Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd'' (Caernarfon, 2011)</ref>

Mae bellach wedi ei rannu’n ddwy fferm – sef ''Lleuar Fawr'' (adeilad rhestredig) a ''Lleuar Fach''. Roedd ar un cyfnod yn rhan o ystâd y Glynniaid o Lynllifon, drwy gysylltiad priodasol, ac iddo fod yn rhan o hen diroedd treflan [[Pennarth]]. Mae cofeb i William Glynn (neu Glynne), a fu farw ym 1609, yn [[Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr]].<ref>Ambrose, W. R. ''Hynafiaethau, Cofiannau a Hanes Presennol Nant Nantlle'' (Penygroes, 1872); Comisiwn Henebion Cymru ''Caernarvonshire:Volume II, Central'', (Llundain, 1960)</ref>

Ar farwolaeth ŵyr William Glynn, etifeddodd chwaer iddo, Mary Glynne (1633-1676) yr eiddo. Priododd hi â'r Uwch-Gapten [[George Twisleton]], ac arhosodd yr ystâd fechan yn nwylo ei ddisgynyddion am ryw hanner ganrif nes i'w ŵyr (ac efallai gŵr ei or-wyres Mary, y Cadben [[William Ridsdale]] ei cholli trwy or-fenthyca arian. Yn sicr, o 1720 ymlaen chafodd y teulu fawr o fudd o'r ystad gan fod y tenantiaid yn gorfod talu eu rhenti ac ati i'r morgeiswyr, ac un Samuel Shepherd yn benodol.<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7601-2</ref> Fe'i prynwyd yn ôl wedyn gan ystâd [[Glynllifon]].

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Safleoedd nodedig]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Betws Gwernrhiw

2018-09-25T14:23:09Z

Gorllwyn: cau braced, trydydd lein ar ôl ...Ysbyty Ifan).

Lleolir safle '''Betws Gwernrhiw''' ger porthdy [[Glynllifon]], ger [[Llandwrog]]. Mae awgrym fod y lle hwn yn dyddio o gwmpas adeg Rhyfeloedd y Groes, gan fod tueddiad i’r gair ‘Betws’ gael ei chysylltu ag ‘Ysbyty’ (yn yr hen ystyr o Lety neu Breswylfod fel y ceir yn Ysbyty Ifan). Credir i’r lle yma ar un adeg fod yn Eglwys deuluol i deulu’r Glyn (Glynllifon). Gelwir y lle ar rhai adegau yn ‘Ysbyty y Plas Newydd’.<ref>Ambrose, W. R. ''Hynafiaethau, Cofiannau a Hanes Presennol Nant Nantlle'' (Penygroes, 1872)</ref> Dywedai’r hanesydd [[W. Gilbert Williams]] fod y lle hwn yn westy ar un adeg, oherwydd ei leoliad cyfleus ar y ffordd rhwng Caernarfon a Phwllheli. Honnir ef hefyd fod dirprwywr wedi cynnal achos llys ym Metws Gwernrhiw o gwmpas 1616, ac ei fod yn amlwg fod y lle hwn wedi bod yn hynod o arwyddocaol yn ei ddydd.

Erbyn tua 1660, fe ddefnyddid y lle fel tafarn ac mae sôn bod [[Edmund Glynn]] wedi mynychu cyfarfod yno ar y noson y cafodd ymosod arno ger [[Glan-rhyd]].<ref>Williams, W. Gilbert ''Moel Tryfan i'r Traeth. Erthyglau ar hanes plwyfi Llanwnda a Llandwrog'' (Cyhoeddiadau Mei, Penygroes 1983)</ref> Erbyn 1821, roedd y betws ynb furddun, ac fe'i ddisgrifir fel capel teuluol teulu [[Glynllifon]].<ref>P.B. Williams, ''The Tourist's Guide through the county of Caernarvon'',(Caernarfon, 1821), [https://www.gutenberg.org/files/45865/45865-h/45865-h.htm]</ref>

Mae'r coed o bobtu'r lôn sy'n arwain o Borth Mawr Glynllifon a'r plas yn dal i gael ei galw'n ''Goed y Betws''.

Y mae ffynnon, sef [[Ffynnon Edliw]] neu Ffynnon Odliw, gerllaw'r man lle saif y porthdy heddiw. Dichon mai ffynnon sanctaidd yn gysylltiedig â'r Betws oedd hon, ac mae'n demtasiwn i amau ai ''edliw'' a ''gwernrhiw'' oedd yr un gair ar un adeg.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]
[[Categori:Safleoedd crefyddol]]