Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Y Corn Twmffat

2020-05-18T21:39:29Z

Geraint:

Corned perthynnol i [[Seindorf Trefor]] oedd '''Y Corn Twmffat'''. Cafodd ei lysenwi am reswm neilltuol.

Arferid dysgu rhai bechgyn ifainc i ganu'r cyrn gan ddefnyddio'r cyrn salaf i wneud hynny. Roedd y corned arbennig yma, ''Boosey Class A'', wedi hen weld dyddiau gwell ac yn rhan o'r hen set a brynwyd ym 1897. Fe'i rhoed i fab fferm i geisio'i ganu ond fe ddefnyddiodd y bachgen direidus hwnnw'r corn i bwrpas 'amgenach' (yn ei dyb ef).

Roedd angen rhoi tanwydd ym mol y tractor un diwrnod, ond nid oedd unrhyw olwg o'r twmffat arferol yn unman. Cafodd y bachgen syniad - 'brên-wêf'. Dyma lifio 'cloch' y corn a'i defnyddio fel twmffat i lenwi tanc TVO'r tractor, ac yna ei soldro'n ei ôl â solder poeth nes yr oedd golwg ofnadwy arno. Dyna pam y'i galwyd byth ers hynny yn 'Gorn Twmffat'.

Bu'r hen gorn yn hongian ar hoel yn yr hen Gwt Band gydol y blynyddoedd, ond pan symudodd y Seindorf i'w chartref newydd ym 1990, aeth y Corn Twmffat ar grwydr i rywle ac nis gwelwyd mwyach. Coffa da - a hwyliog - amdano!

[[Categori:Cerddoriaeth]]
[[Categori:Bandiau]]

Y Corn Twmffat

2020-05-18T21:27:53Z

Geraint:

Corned perthynnol i [[Seindorf Trefor]] oedd '''Y Corn Twmffat'''. Cafodd ei lysenwi am reswm neilltuol.

Arferid dysgu rhai bechgyn ifainc i ganu'r cyrn gan ddefnyddio'r cyrn salaf i wneud hynny. Roedd y corned arbennig yma, ''Boosey Class A'', wedi hen weld dyddiau gwell ac yn rhan o'r hen set a brynwyd ym 1897. Fe'i rhoed i fab fferm i geisio'i ganu ond fe ddefnyddiodd y bachgen direidus hwnnw'r corn i bwrpas 'amgenach' (yn ei dyb ef).

Roedd angen rhoi tanwydd ym mol y tractor un diwrnod, ond nid oedd unrhyw olwg o'r twmffat arferol yn unman. Cafodd y bachgen syniad - 'brên-wêf'. Dyma lifio 'cloch' y corn a'i defnyddio fel twmffat i lenwi tanc TVO'r tractor, ac yna ei soldro'n ei ôl â solder poeth nes yr oedd golwg ofnadwy arno. Dyna pam y'i galwyd byth ers hynny yn 'Gorn Twmffat'.

Bu'r hen gorn yn hongian ar hoel yn yr hen Gwt Band gydol y blynyddoedd, ond pan symudodd y Seindorf i'w chartref newydd ym 1988, aeth y Corn Twmffat ar grwydr i rywle ac nis gwelwyd mwyach. Coffa da - a hwyliog - amdano!

[[Categori:Cerddoriaeth]]
[[Categori:Bandiau]]

Pen Hendra

2020-05-18T21:22:41Z

Geraint:

'''Pen Hendra''' (neu Ben Hendra) yw'r enw a ddefnyddir bob amser gan drigolion [[Trefor]] am sgwâr y pentref. ''Hendref'', neu ''Hendra'', oedd hen enw'r ardal hon wrth droed [[Yr Eifl]] yn Arfon cyn gosod carreg sylfaen pentref newydd y [[Cwmni Ithfaen Cymreig]] ar y 12fed o Ebrill 1856, sef pentref Trefor. Deil yr enw ''Hendra'' i gael ei ddefnyddio yn Nhrefor hyd heddiw :

1. ''Allt 'Rhendra'', sef yr allt o Drefor i [[Llanaelhaearn]].

2. Ceir yma dŷ o'r enw ''Hendref'' a arferai fod yn gartref i un o feirdd amlwg y fro, [[William Roberts (Gwilym Ceiri)]], awdur yr englyn adnabyddus i'r Pistyll.

3. Un o ffermydd hynaf a phwysicaf yr ardal yw ''Hendre Fawr'', sydd wrth sawdl yr Eifl. Yma bu achos cynnar Bedyddwyr y plwyf yn cyfarfod cyn codi eu capel cyntaf, [[Capel Saron (B), Llanaelhaearn]] ym 1814.

4. "Mynd draw i'r Hendra" wnaiff trigolion ardal glan y môr ; "mynd lawr Hendra" wneir o ran arall, ac "i fyny'r Hendra" o'r gwaelodion.

5. Bu fferm fechan o'r enw ''Hendref'' yng nghanol lle saif y pentref heddiw, ond fe chwalodd y Cwmni Ithfaen Cymreig y ffermdy a chodi tai i'r chwarelwyr ar y tir.

Cyfeirir hefyd, wrth gwrs, at bobl Trefor fel ''Pobol 'Rhendra.''

{{eginyn}}

[[Categori :Safleoedd nodedig]]

William Evans (Eos Eifion)

2020-05-18T20:58:12Z

Geraint:

Cerddor a bardd amlwg oedd '''William Evans (Eos Eifion)''' (1843-1903), oedd yn arwain [[Seindorf Dulyn]] (Seindorf Nebo), ac am gyfnod [[Seindorf Llyfnwy]] (Llanllyfni). I'w gydnabod, adnabyddid ef fel Wil Ifan y Wig. Dywedid ei fod yn ''chwarelwr, canwr a cherddor medrus''.

Yn ôl Cybi, y bardd a'r casglwr hynod o Langybi yn Eifionydd, roedd yr Eos hefyd yn ''fardd lled hysbys''. Pan fu farw'r gantores boblogaidd honno, Mair Alaw, mam y dihafal [[Y Brodyr Francis|Frodyr Francis]] o [[Dyffryn Nantlle|Ddyffryn Nantlle]], ym 1881, cyfansoddodd Eos Eifion ddau englyn er cof amdani :

''Lle gwelir drylliog wylaw - yw Arfon;''

''Ni dderfydd y cwynaw;''

''Adwyth i'n bron, daeth ein braw''

''Ym marwolaeth Mair Alaw.''

''Cur a ddyry, cerddoriaeth - bob un fu'n''

''Bennaf oll drwy'r dalaeth!''

''Cadd ergyd drom, siom a saeth,''

''Mair Alaw mewn marwolaeth.''<ref>Geraint Jones, ''Cyrn y Diafol'', (2004) tt.81, 183</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
[[Categori : Bandiau]]
[[Categori : Cerddoriaeth]]
[[Categori : Beirdd]]
[[Categori:Pobl]]

David Price (Dewi Dinorwig)

2020-05-18T20:53:44Z

Geraint:

Brodor o blwyf Llanddeiniolen yn Arfon oedd '''Dewi Dinorwig'''. Ei enw bedydd oedd David Price a blynyddoedd ei oes oedd 1804 hyd 1874. Yn y cylchoedd barddonol y'i hadnabyddid fel Dewi Dinorwig, ond yng nghylchoedd yr Annibynwyr, Mr. Price, Dinbych ydoedd. Daeth yn fardd ac yn bregethwr tra chymeradwy yng Nghymru ac yn America.

Yn Hydref 1829 fe'i urddwyd a'i sefydlu'n weinidog ar eglwys [[Capel Bethlehem (A), Trefor|Bethlehem yr Annibynwyr yn Nhrefor]] (Hendre oedd enw'r ardal bryd hynny). Yn rhan o'r ofalaeth roedd eglwysi Annibynnol Capel Helyg (Llangybi) a Sardis (Pencaenewydd). Nid arhosodd ond ychydig dros flwyddyn yn weinidog yr ofalaeth a gadawodd y fro ddiwedd 1830 am Ben-y-bont Fawr ym Maldwyn. Dyma pryd y cynyddodd ei boblogrwydd a'i enwogrwydd fel pregethwr a bardd.

Ddeuddeng mlynedd yn ddiweddarach symudodd i dref Dinbych, ond ym 1857 derbyniodd alwad i fod yn weinidog yn America - yn Utica, Newark (Ohio) a Williamsburg (Iowa). Bu farw ym 1874 ac fe'i claddwyd gyda'i wraig, Pamela, ym mynwent Forest Home, Milwaukee, Wisconsin. Bwriadodd gael ei englyn enwocaf ei hun ar ei garreg fedd, ond nis torrwyd arni. Yr englyn hwnnw yw'r olaf o'r englynion hyn : <ref>Alan Llwyd gol. ''Y Flodeugerdd Englynion'' (1978)</ref>

NEWID BYD

'Rwyf yn sâl a digalon - o achos

Afiechyd fy nwyfron.

Troes yn sur fy nghysuron

O ddŵr hallt y ddaear hon.

Yn ddi-nag, byth yn rhagor - ni welaf

Hen Walia, iach oror ;

Nid doeth i mi deithio môr,

Na, llechaf o'r naill ochor.

Mae fy nhaith a'm gwaith i gyd - yn dawel,

A diwedd fy mywyd

Bron ar ben, dyma'r ennyd

Af innau o boenau'r byd.

Digonwyd fi ar deganau y byd

Aed ei barch ac yntau

I rhyw ddyn a gâr y ddau -

Mynwent a nef i minnau.

Dywedodd D.Emrys Evans hyn am yr englyn olaf <ref>D.Emrys Evans, ''Yr Epigram a'r Englyn''</ref> :
''Cyfansoddodd Dewi Dinorwig englyn a haeddai le yn unrhyw ddetholiad. Rhed anesmwythyd blin clefyd y taedium vitae drwy ei linellau diamynedd, ac yna daw'r cyfuniad disglair yn nymuniad y llinell olaf, fel fflach a deifl ei olau'n ôl dros yr holl bennill.''

Cyhoeddodd bedwar llyfr hefyd :

1. Y Catecism Cyntaf (1840)

2. Darlith ar Ryddid Crefyddol (1844)

3. Dyddiau y Dreth (1855)

4. Yr Adeiladydd Teuluaidd (1857)

Mae ganddo emyn angladdol fu'n hynod o boblogaidd oes a fu. Fe'i gwelir yng Nghaniedydd yr Annibynwyr (Rhif 629). Dyma'r emyn :

Nac wyled teulu Duw

Ar ôl y saint ;

Maent gyda'r Iesu'n fyw -

Mawr yw eu braint :

'Does yno neb yn glaf,

Mae yno'n haf o hyd

Yng nghwmni'r addfwyn Oen,

O boen y byd.

Tu draw i'r afon ddu

Mae tŷ fy Nhad :

'N ôl croesi at y lan,

Mae'r Ganaan wlad ;

Er garwed ydyw'r glyn,

Mae yn y dyffryn du

Oleuni disglair mawr

Yn awr i ni.

Ar ddiwedd ei oes lluniodd englyn i'r enwog Barchedig Edward Stephen (''Tanymarian'') pan oedd hwnnw ar daith trwy America. Darllenwyd yr englyn yn Eisteddfod Utica 1874. Dyma fo :

''Nid pwffio, stwffio wnaeth Stephan - am glod''
''Gyda'i glul yn unman ;''
''Ond cafodd drwy'r byd cyfan''
''Fawr fri am ragori'r gân.''

Ym 1997 bu [[Seindorf Trefor]] ar daith yn Wisconsin yn America a chynhaliwyd oedfa goffa fer gan yr aelodau (30 ohonynt) a'u cefnogwyr (32) ar lan bedd Dewi Dinorwig ym Milwaukee. Arweiniwyd y gwasanaeth gan y Parchedig Ganon [[Idris Thomas]] (brodor o Ddinorwig), rheithor [[Eglwys San Siôr, Trefor]], a chyfeilwyd gan ran o'r Seindorf dan arweiniad [[Geraint Jones]]. Canwyd yr emyn uchod ar drefniant yr arweinydd o dôn John Roberts (Ieuan Gwyllt), ''Liverpool'', yn deimladwy iawn a gosodwyd dwy garreg fechan a gludwyd o fur Capel Bethlehem, Trefor]], lle bu Dewi'n weinidog, ar y bedd. Caewyd Bethlehem ym 1982, ac er 1988 mae'r adeilad yn eiddo i Seindorf Trefor lle mae'n dal i ymarfer.

==Cyfeiriadau==
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Gweinidogion]]
[[Categori:Pobl]]

Yr Eifl

2020-05-18T20:44:47Z

Geraint:

Mynyddoedd '''Yr Eifl''' yw ffin ddeheuol Cwmwd [[Uwchgwyrfai]].
Mae enwau unigol a nodweddion arbennig i'r tri mynydd:
==Yr Eifl==
Yr Eifl yw'r tri mynydd gosgeiddig sy'n ffurfio ffin ddeheuol cwmwd Uwchgwyrfai â chwmwd Dinllaen. Maent hefyd yn ffin rhwng cantref Arfon a chantref Llŷn. Ystyr yr enw yw dwy afl (dau fwlch) sydd i'w gweld rhwng y mynyddoedd. Yr enw unigol yw 'gafl' a'r lluosog yw 'gaflau'. Ond yn achos yr Eifl, defnyddir 'geifl' sef y gair deuol - gair am DDAU neu DDWY yn unig.
==Garnfor==
'Garn' a 'môr' yw'r ddwy elfen geir yn yr enw hwn. Dywedwyd gan un llenor fod y mynydd hwn "â'i ben yn y cymylau a'i draed yn yr heli". Mae godre'r mynydd yn plymio'n glogwyn serth i'r môr fel Trwyn y Gorlech (ar fap) neu'r Fraich Las (ar lafar). Yr enw llafar ar Garnfor yw [[Mynydd Gwaith]], oherwydd mai ar lethrau gogleddol y mynydd mae [[Chwarel yr Eifl]], chwarel ithfaen fwya'r byd yn ei hanterth. Agorwyd y chwarel gyntaf yn y 1840au ar Graig y Farchas, yn sawdl y mynydd. Chwarel dwy bonc yn unig oedd hon.

==Garn Ganol==
Hwn yw'r uchaf o'r tri chopa, yn mesur uchder o 561 metr (1841 troedfedd). Enwau eraill arno yw Marchog a Mynydd Canol. Ar ei ochr ogleddol gwelir braich yn ymestyn o wyneb y mynydd - Braich y Cwm. Enw arall arni yw Trwyn Brân. Ond, meddir, pig sydd gan frân ac nid trwyn! Y dehongliad cywir yw mai cyfeiriad ydi hwn at [[Bendigeidfran]], cawr [[Y Mabinogi]], neu Brân fel y'i gelwid, a bod y Fraich yn edrych fel trwyn y cawr yn torri'r ewyn wrth gerdded am Harlech trwy Fôr Iwerddon. Saif yr Eifl ar gyrion bro'r Mabinogi (yn bennaf ym mhlwyfi [[Clynnog Fawr]], [[Llandwrog]] a [[Llanllyfni]]), a 'rhywle' ym mhlygion y mynydd mae Ogof yr Ellyllon o ble y cipiwyd y memrwn pwysig gan [[Cilmin Droed-ddu]]. Gelwir y nant sy'n llifo o Graig y Cwm i [[Afon Tâl]] yn [[Nant Cilmyn]], a dywedir fod ôl troed Cilmin i'w weld ar wely'r nant nid nepell o furddun Nant-y-cwm. Ceir yr hanes yn y bennod 'Cipio Cyfoeth' yn llyfr 'Ellyll Hyll a Ballu' gan Mary Hughes, ac a gyhoeddwyd gan Wasg yr Utgorn (Canolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr) yn Hydref 2008 (tt.1-12).

==Ceiri==

{{eginyn}}

[[Categori:Daearyddiaeth ffisegol]]
[[Categori:Chwedloniaeth]]

Nofelau a Dramâu R. Lloyd Jones

2020-05-18T20:41:08Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'R. Lloyd Jones (Prifathro Ysgol Trefor o 1913 hyd 1928) oedd prif nofelydd plant Cymru yn y cyfnod rhwng y ddau Ryfel Byd. Ysgrifennodd hefyd nifer dda o...'

R. Lloyd Jones (Prifathro Ysgol Trefor o 1913 hyd 1928) oedd prif nofelydd plant Cymru yn y cyfnod rhwng y ddau Ryfel Byd. Ysgrifennodd hefyd nifer dda o ddramâu poblogaidd.

'''NOFELAU'''

YNYS Y TRYSOR (1925)

PLANT Y FRON (1926)

ATGOFION HEN FORWR (1926)

CAPTEN (1928)

MÊT Y MONA (1929)

DIRGELWCH Y CWM (1929)

OGOF YR YSBÏWYR (1933)

YM MÔR Y DE (1936)

'''DRAMÂU'''

PAN OEDDYM FECHGYN

Y PYMTHENG MIL

Y GWIR A'R GOLAU

Y WALET

Y CENSUS

NOS SADWRN

DAU BEN-BLWYDD

CROESO

WYT TI'N COFIO

Y BASGEDI

GWEINIDOG TABOR

Y DOCTOR

YR ETIFEDD

SAFLE

Y SGŴL-MIS

Y DRWS AGORED

ARIAN MODRYB

RHIANNON

CHWAER

Y TROSEDDWR

SANTA CLÔS A'I FAB

TEULU'R GELLI

Y TAIR CHWAER

ANGHOFIO

Tyddynnod a Ffermydd Trefor

2020-05-18T20:08:35Z

Geraint:

R.Lloyd Jones, Prifathro Ysgol Trefor o 1913 hyd 1928, oedd cyfansoddwr dau bennill sy'n dal ar wefusau lawer yn Nhrefor hyd heddiw, dau bennill sy'n rhestru nifer o ffermydd a thyddynnod y rhan hon (Hendref) o blwyf Llanaelhaearn. Dros y cenedlaethau bu plant yr ysgol yn eu canu'n frwd.

'''Gwydir Bach a Gwydir Mawr,'''
'''Llwynaethnen a Chefn Berdda,'''
'''Gapas Lwyd, Nant Bach a Chwm,'''
'''Tir Du, Llwy-pric, Cae Cropa,'''
'''Sgubor Wen a Than-y-bwlch,'''
'''Pen-lôn, Cae'r Foty, Morfa.'''

'''Lleiniau Hirion, Parsal, Graig,'''
'''Uwchfoty, Tanycreigia,'''
'''Tyddyn Coch a Nant y Cwm'''
'''Dau Derfyn a Brynhudfa,'''
'''Lernion, Maes'neuadd a Thy'n Gors,'''
'''Tai Nwddion, Bwlcyn, 'Rhendra.'''

Tyddynnod a Ffermydd Trefor

2020-05-18T20:08:01Z

Geraint:

Tyddynnod a Ffermydd Trefor

2020-05-18T20:03:00Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'R.Lloyd Jones, Prifathro Ysgol Trefor o 1913 hyd 1928, oedd cyfansoddwr dau bennill sy'n dal ar wefusau lawer yn Nhrefor hyd heddiw, dau bennill sy'n rhes...'

R.Lloyd Jones, Prifathro Ysgol Trefor o 1913 hyd 1928, oedd cyfansoddwr dau bennill sy'n dal ar wefusau lawer yn Nhrefor hyd heddiw, dau bennill sy'n rhestru nifer o ffermydd a thyddynnod y rhan hon (Hendref) o blwyf Llanaelhaearn. Dros y cenedlaethau bu plant yr ysgol yn eu canu'n frwd.

'''Gwydir Bach a Gwydir Mawr,'''

'''Llwynaethnen a Chefn Berdda,'''

'''Gapas Lwyd, Nant Bach a Chwm,'''

'''Tir Du, Llwy-pric, Cae Cropa,'''

'''Sgubor Wen a Than-y-bwlch,'''

'''Pen-lôn, Cae'r Foty, Morfa.'''

'''Lleiniau Hirion, Parsal, Graig,'''

'''Uwchfoty, Tanycreigia,'''

'''Tyddyn Coch a Nany y Cwm'''

'''Dau Derfyn a Brynhudfa,'''

'''Lernion, Maes'neuadd a Thy'n Gors,'''

'''Tai Nwddion, Bwlcyn, 'Rhendra.'''

Dechrau Canu 1994

2020-05-18T19:48:07Z

Geraint:

Ar nos Fawrth yr 22ain o Dachwedd, 1994, ar noson ystormus iawn, recordiwyd y rhaglen ''Dechrau Canu, Dechrau Canmol'' yn Eglwys Siôr Sant yn Nhrefor. Cwmni Teledu Intrada (ar ran S4C) oedd â gofal am y rhaglen, a'r cyflwynydd oedd y Parchedig Meurwyn Williams. Arweiniwyd y canu gan Geraint Jones, a chyfeiliwyd gan Seindorf Trefor. Dyma'r emynau a ganwyd,

1. ''Diolch i Ti, yr Hollalluog Dduw'' (Tôn : '''Diolch i Ti''')

2. ''Dyma Geidwad i'r colledig'' (Tôn : '''Caersalem''')

3. ''Am graig i adeiladu'' (Tôn : '''Kilmorey''')

4. ''O! Dragwyddol Graig yr oesoedd'' (Tôn : '''Llwynbedw''')

5. ''Mae d'eisiau Di bob awr'' (Tôn : '''Mae d'eisiau Di''')

6. ''Mae'r wawr yn torri, forwr'' (Tôn : '''Tyn am y lan''')

7. ''Dewch, frodyr, un fryd'' (Tôn : '''Cysur''')

8. ''Wel, f'enaid, dos ymlaen'' (Tôn : '''Malvern''')

9. ''Gwagenni Penmaen-mawr'' : Cerdd Dant gan ddisgyblion hynaf Ysgol yr Eifl, Trefor. Telynores : '''Alwena Roberts'''

Dechrau Canu 1994

2020-05-18T19:40:33Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ar nos Fawrth yr 22ain o Dachwedd, ar noson ystormus iawn, recordiwyd y rhaglen ''Dechrau Canu, Dechrau Canmol'' yn Eglwys Siôr Sant yn Nhrefor. Cwmni Te...'

Ar nos Fawrth yr 22ain o Dachwedd, ar noson ystormus iawn, recordiwyd y rhaglen ''Dechrau Canu, Dechrau Canmol'' yn Eglwys Siôr Sant yn Nhrefor. Cwmni Teledu Intrada (ar ran S4C) oedd â gofal am y rhaglen, a'r cyflwynydd oedd y Parchedig Meurwyn Williams. Arweiniwyd y canu gan Geraint Jones, a chyfeiliwyd gan Seindorf Trefor. Dyma'r emynau a ganwyd,

1. ''Diolch i Ti, yr Hollalluog Dduw'' (Tôn : Diolch i Ti)

2. "Dyma Geidwad i'r colledig" (Tôn : Caersalem)

3. ''Am graig i adeiladu'' (Tôn : Kilmorey)

4. ''O! Dragwyddol Graig yr oesoedd'' (Tôn : Llwynbedw)

5. ''Mae d'eisiau Di bob awr'' (Tôn : Mae d'eisiau Di)

6. ''Mae'r wawr yn torri, forwr'' (Tôn : Tyn am y lan)

7. ''Dewch, frodyr, un fryd'' (Tôn : Cysur)

8. ''Wel, f'enaid.dos ymlaen'' (Tôn : Malvern)

9. ''Gwagenni Penmaen-mawr'' : Cerdd Dant gan ddisgyblion hynaf Ysgol yr Eifl, Trefor. Telynores : Heulwen Roberts

Trychineb Bae Llanaelhaearn 1795

2020-05-18T19:11:39Z

Geraint:

Ar y 6ed o Dachwedd, 1795, cododd storm sydyn ar Fae Caernarfon gan beryglu rhwydi penwaig nifer o bysgotwyr yr Hendref, yng ngwaelod plwyf Llanaelhaearn (nid oedd pentref Trefor yn bod bryd hynny). Roedd y rhwydi hyn wedi eu bwrw allan yn y bae ac wedi eu gadael yno dros dro gyda'r gobaith o gael helfa dda o bysgod. Byddai colli'r rhwydi yn y storm yn ergyd ddychrynllyd i'r pysgotwyr gan eu bod yr adeg honno o'r flwyddyn ynghanol y tymor penwaig. Penderfynasant nad oedd dim amdani ond ei mentro hi i'r môr cynddeiriog gyda'i gilydd mewn un cwch rhwyfo a cheisio'u gorau glas achub y rhwydi. Felly, dyna rwyfo allan i ddannedd y dymestl enbyd.

Ni chodwyd yr un rhwyd y diwrnod alaethus hwnnw gan i rywbeth llawer mwy gwerthfawr gael ei golli. Gwyliai perthnasau a chyfeillion y pysgotwyr y ddrama fawr oddi ar y lan - gweld eu hanwyliaid yn brwydro'n ddewr â'r tonnau geirwon. Yn ddisymwth, daeth ton anferth a dymchwel y cwch rhwyfo gan daflu yr wyth pysgotwr i ganol y dyfroedd cynddeiriog. Agorodd yr eigion ei safnau anhrugarog gan wybod na fedrai yr un ohonynt nofio, ac o fewn dim roedd y cyfan drosodd, a'r wyth pysgotwr druain wedi boddi. Maes o law, golchwyd eu cyrff i'r lan. Gadawyd gwragedd yn weddwon a phlant yn amddifaid ac ardal eang mewn galar mawr.

Cynhaliwyd chwe chwest ar yr wyth corff.

Tachwedd 10, ar aelwyd ei rieni yn y Sychnant, Tomos Salmon (Thomas Solomon), Cae Cropa, mab Salmon Tomos y Sychnant. Roedd yn dad i bump o blant mân, yr hynaf ohonynt ond yn wyth oed.

Tachwedd 7, William Owen a Gruffudd Robert ym Mhant y Ffynnon ;

Tachwedd 7, William Tomos yn Nhyddyn Hen ;

Tachwedd 10, Owen Robert, Parsel, ym Mhant y Ffynnon ;

Tachwedd 16, Morys Ifan yng Ngwydir Mawr ;

Tachwedd 21, William Robert yng Ngwydir Mawr ;

Tachwedd 24, Siôn Wiliam yn Nhan-y-coed.

Ysgubodd y newydd am y trychineb fel tân gwyllt trwy Gymru gyfan a bu beirdd o bob gradd yn canu marwnadau, galarnadau a baledi am y digwyddiad. Un o'r beirdd hyn oedd neb llai nag un o feirdd mwya'r Gymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, Robert ap Gwilym Ddu (Robert Williams), Betws Fawr, Llanystumdwy. Yn ôl traddodiad, roedd yn bur 'gyfeillgar' â merch Gwydir Mawr ar y pryd. Yn ei gerdd mae'n enwi'r wyth a foddodd ac yn disgrifio'r sefyllfa arswydus mewn modd graffig dros ben. Rhybuddia'r darllenydd i fod yn barod am y ''blin diweddiad'' a'r ''Farn dragwyddol''. Ni chyhoeddwyd y gerdd hon yn unman a gellir ei gweld mewn llawysgrif yn unig. Ei henw yw :

''"CERDD Newydd a gyfansoddwyd yn''
''achos Wyth o Wŷr a foddodd wrth''
''Bysgotta Penwaig a'r Fay Llanhaiarn,''
''Tach 6ed. 1795 ar King's Ffarwel,''

'''''Onid oes amser terfynedig i Ddyn ar y ddaear? Job 7:1'''''
'''''Dyddiau dyn sydd fel glas-welltyn. Salm 103:15"'''''

Trychineb Bae Llanaelhaearn 1795

2020-05-18T18:42:36Z

Geraint:

Ar y 6ed o Dachwedd, 1795, cododd storm sydyn ar Fae Caernarfon gan beryglu rhwydi penwaig nifer o bysgotwyr yr Hendref, yng ngwaelod plwyf Llanaelhaearn (nid oedd pentref Trefor yn bod bryd hynny). Roedd y rhwydi hyn wedi eu bwrw allan yn y bae ac wedi eu gadael yno dros dro gyda'r gobaith o gael helfa dda o bysgod. Byddai colli'r rhwydi yn y storm yn ergyd ddychrynllyd i'r pysgotwyr gan eu bod yr adeg honno o'r flwyddyn ynghanol y tymor penwaig . Penderfynasant nad oedd dim amdani ond mentro i'r môr cynddeiriog gyda'i gilydd mewn un cswch rhwyfo a cheisio'u gorau glas achub y rhwydi. Felly, dyna rwyfo allan i ddannedd y dymestl enbyd.

Ni chodwyd yr un rhwyd y diwrnod alaethus hwnnw gan i rywbeth llawer mwy gwerthfawr gael ei golli. Gwyliai perthnasau a chyfeillion y pysgotwyr y ddrama fawr oddi ar y lan - gweld eu hanwyliaid yn brwydro'n ddewr â'r tonnau geirwon. Yn ddisymwth, daeth ton anferth a dymchwel y cwch rhwyfo gan daflu yr wyth pysgotwr i ganol y dyfroedd cynddeiriog. Agorodd yr eigion ei safnau anhrugarog gan wybod na fedfrai yr un ohonynt nofio, ac o fewn dim roedd y cyfan drosodd, a'r wyth pysgotwr druain wedi boddi. Maes o law, golchwyd eu cyrff i'r lan. Gadawyd gwragedd yn weddwon a phlant yn amddifaid ac ardal eang mdewn galar mawr.

Pwy oedd yr wyth pysgotwr a gollwyd ? Dyma'u henwau :

Cynhaliwyd chwe chwest ar yr wyth corff.

Tachwedd 10, ar aelwyd ei rieni yn y Sychnant, Tomos Salmon (Thomas Solomon), Cae Cropa, mab Salmon Tomos y Sychnant. Roedd yn dad i bump o blant mân, yr hynaf ohonynt ond yn wyth oed.

Tachwedd 7, William Owen a Gruffudd Robert ym Mhant y Ffynnon ;

Tachwedd 7, William Tomos yn Nhyddyn Hen ;

Tachwedd 10, Owen Robert, Parsel, ym Mhant y Ffynnon

Tachwedd 16, Morys Ifan yng Ngwydir Mawr

Tachwedd 21, William Robert yng Ngwydir Mawr

Tachwedd 24, Siôn Wiliam yn Nhan-y-coed

Ysgubodd y newydd am y trychineb fel tân gwyllt trwy Gymru gyfan a bu beirdd o bob gradd yn canu marwnadau, galarnadau a baledi am y digwyddiad. Un o'r beirdd hyn oedd neb llai nag un o feirdd mwya'r Gymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, Robert ap Gwilym Ddu (Robert Williams), Betws Fawr, Llanystumdwy. Yn ôl traddodiad, roedd yn bur 'gyfeillgar' â merch Gwydir Mawr ar y pryd. Yn ei gerdd mae'n enwi'r wyth a foddodd ac yn disgrifio'r sefyllfa arswydus mewn modd graffig dros ben. Rhybuddia'r darllenydd i fod yn barod am y ''blin diweddiad'' a'r ''Farn dragwyddol''. Ni chyhoeddwyd y gerdd hon yn unman a gellir ei gweld mewn llawysgrif yn unig. Ei henw yw :

"CERDD Newydd a gyfansoddwyd yn

achos Wyth o Wŷr a foddodd wrth

Bysgotta Penwaig a'r Fay Llanhaiarn,

Tach 6ed. 1795 ar King's Ffarwel,

Onid oes amser terfynedig i Ddyn ar y ddaear ? Job 7:1

Dyddiau dyn sydd fel glas-welltyn Salm 103:15"

Trychineb Bae Llanaelhaearn 1795

2020-05-18T18:08:53Z

Geraint:

Trychineb Bae Llanaelhaearn 1795

2020-05-18T17:23:07Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ar y 6ed o Dachwedd, 1795, cododd storm sydyn ar Fae Caernarfon gan beryglu rhwydi penwaig nifer o bysgotwyr yr Hendref, yng ngwaelod plwyf Llanaelhaearn...'

Y Blagur

2020-05-18T17:10:52Z

Geraint:

Cylchgrawn disgyblion Ysgol Gynradd Trefor oedd ''Y Blagur'', ac fe gyhoeddwyd y rhifyn cyntaf Nadolig 1923. Ei bris oedd tair ceiniog. Fe'i hargraffwyd ym Mhwllheli gan D. Caradog Evans, Argraffydd, 67 Stryd Fawr. Prifathro'r ysgol ar y pryd oedd R.Lloyd Jones, yr awdur nofelau antur i blant. Y bwriad oedd cyhoeddi tri rhifyn y flwyddyn - un i bob tymor ysgol.

Ceir 16 tudalen yn y rhifyn cyntaf ac mae'n cynnwys clawr gwyrdd a nifer dda o hysbysebion gan fasnachwyr lleol e.e. C.R.Cadwaladr, Groser, Penmaen House, Trefor.

Dyma gynnwys y rhifyn cyntaf :

''NODION'' (gan y Prifathro mwy na thebyg)

''PENNOD FER O HANES'' (eto gan y Prifathro neu un o'r athrawon)

''EIN BABI NI'' : Dienw

''DARLUN HEB EIRIAU'' : Gwobr am lunio stori am y llun o athro boliog yn sefyll gerbron dosbarth mewn ysgol

''DADL SANTA CLÔS'' : Dienw

''MY HOLIDAYS'' : Esme Coleman

''WILLIE A'R CAWR'' : Lizzie Hughes

''HEL LLUS'' : Gwilym Jones

''TREFOR YN 1960'' : Menai Parry

''YSTORI'' : E.H.

''Y TRIP I RHYL'' : E.H.

''Y BACHGEN AMDDIFAD'' : Robert Japheth

''Y DDAU FACHGEN GYDA'R CWCH'' : W.H.Jones

''Y TYLWYTH TEG'' : Annie Williams

''DARN HEB ATALNODAU'' : Dienw

''SANTA CLÔS'' a ''TRO I'R WLAD'' : Dwy gerdd gan Nin (Evans, Hyfrydle)

''FOOTBALL NEWS AND NOTES'' : T.J.Jones

''THE MATCH AT FOURCROSSES'' : Robert T. Roberts

''TASGAU I'R PLANT'' : Pump o dasgau gwahanol - Enwau Cuddiedig / Gair Sgwâr / Acrostic Dwbl / Tasg Diamwnt / Enw Cuddiedig

''SANTA CLÔS'' : Stori a lluniau (Dienw)

Gwaetha'r modd, y rhifyn cyntaf hwn oedd yr unig rifyn a gyhoeddwyd, a hyd y gwyddys, un copi yn unig sydd ar gael ohono.

Y Blagur

2020-05-18T17:03:54Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cylchgrawn disgyblion Ysgol Gynradd Trefor oedd ''Y Blagur'', ac fe gyhoeddwyd y rhifyn cyntaf Nadolig 1923. Ei bris oedd tair ceiniog. Fe'i hargraffwyd y...'

Cylchgrawn disgyblion Ysgol Gynradd Trefor oedd ''Y Blagur'', ac fe gyhoeddwyd y rhifyn cyntaf Nadolig 1923. Ei bris oedd tair ceiniog. Fe'i hargraffwyd ym Mhwllheli gan D. Caradog Evans, Argraffydd, 67 Stryd Fawr, Pwllheli. Prifathro'r ysgol ar y pryd oedd R.Lloyd Jones, yr awdur nofelau antur i blant. Y bwriad oedd cyhoeddi tri rhifyn y flwyddyn - un i bob tymor ysgol.

Ceir 16 tudalen yn y rhifyn cyntaf ac mae'n cynnwys clawr gwyrdd a nifer dda o hysbysebion gan fasnachwyr lleol e.e. C.R.Cadwaladr, Groser, Penmaen House, Trefor.

Dyma gynnwyd y rhifyn cyntaf :

''NODION'' (gan y Prifathro mwy na thebyg)

''PENNOD FER O HANES'' (eto gan y Prifathro neu un o'r athrawon)

''EIN BABI NI'' : Dienw

''DARLUN HEB EIRIAU'' : Gwobr am lunio stori am y llun o athro boliog yn sefyll gerbron dosbarth mewn ysgol

''DADL SANTA CLÔS'' : Dienw

''MY HOLIDAYS'' : Esme Coleman

''WILLIE A'R CAWR'' : Lizzie Hughes

''HEL LLUS'' : Gwilym Jones

''TREFOR YN 1960'' : Menai Parry

''YSTORI'' : E.H.

''Y TRIP I RHYL'' : E.H.

''Y BACHGEN AMDDIFAD'' : Robert Japheth

''Y DDAU FACHGEN GYDA'R CWCH'' : W.H.Jones

''Y TYLWYTH TEG'' : Annie Williams

''DARN HEB ATALNODAU'' : Dienw

''SANTA CLÔS'' A ''TRO I'R WLAD'' : Dwy gerdd gan Nin

''FOOTBALL NEWS AND NOTES'' : T.J.Jones

''THE MATCH AT FOURCROSSES'' : Robert T. Roberts

''TASGAU I'R PLANT'' : Pump o dasgau gwahanol - Enwau Cuddiedig / Gair Sgwâr / Acrostic Dwbl / Tasg Diamwnt / Enw Cuddiedig

''SANTA CLÔS'' : Stori a lluniau (Dienw)

Gwaetha'r modd, y rhifyn cyntaf hwn oedd yr unig rifyn a gyhoeddwyd, a hyd y gwyddys, un copi yn unig sydd ar gael ohono.

William Caldwell Roscoe

2020-04-25T00:03:24Z

Geraint:

William Caldwell Roscoe oedd un o dri chyfarwyddwr y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company''), perchnogion Chwarel yr Eifl, Trefor. Y ddau arall oedd ei briod, Emily Sophia Caldwell, a gŵr i chwaer Emily, John Hutton.

Ganwyd William Roscoe yn Lerpwl ar 20 Medi 1823, yn drydydd o chwe phlentyn William Stanley Roscoe (1782-1843) a Hannah Elizabeth Roscoe (''nee'' Caldwell) (1785-18540). Y plant eraill oedd Elizabeth Jane (1820-46), Anna Mary (1821-52), yr hon a briododd Richard Hutton, Arthur (1825-1903+), Thomas Stamford (1826-1910) a Francis James (1830-78).

Roedd William yn ŵr ifanc talentog a dysgedig iawn, yn fardd a thraethodydd galluog dros ben. Cafodd ei addysg gynnar yn ysgol breifat St.Domingo House, ger Lerpwl ac yna graddio ym Mhrifysgol Llundain ym 1843. Galwyd ef i'r Bar ym 1850, ond rhoddodd i fyny'r gyfraith ymhen dwy flynedd, yn rhannol oherwydd ei iechyd bregus. Wedi hynny bu'n byw yn bennaf yng Nghymru. Cyfrannai'n gyson i'r ''National Review'', cylchgrawn dan olygyddiadeth ei frawd-yng-nghyfraith Richard Hutton (gŵr ei chwaer, Anna Mary). Ymhlith ei gyhoeddiadau ceir dwy drasiedi, ''Eliduc'' (1846) a ''Violenzia'' (1851), llawer o farddoniaeth a nifer o draethodau a gyflwynwyd i'r cylchgronau ''Prospective'' a ''National''. Fe'u casglwyd a'u cyhoeddi gan Richard Hutton ym 1860, ynghyd â choffâd. Ailgyhoeddwyd ei gerddi a'i ddramâu gan ei ferch Elizabeth Mary ym 1891.

Ym 1845 priododd â Sophia Emily Malin, merch William Malin, masnachwr llwyddiannus o Marley, swydd Derby. Roedd Sophia yn chwaer i wraig John Hutton. Cafodd William ac Emily ddwy ferch, Elizabeth Mary ym 1856, a Margaret ym 1858, ac un mab, William Malin ym 1847. Bu farw William Roscoe o'r teiffoid yng nghartre'r teulu yn 68 Park Road, Richmond, Surrey, de Lloegr, ar 30 Gorffennaf 1859 yn 35 mlwydd oed. Ceir cofeb iddo yng Nghapel Renshaw Street, Lerpwl. Trosglwyddwyd ei ddiddordeb a'i gyfrifoldeb yn y Cwmni Ithfaen Cymreig i'w weddw, Emily Sophia Roscoe.
Priododd eu mab William ag Agnes Muriel, a chawsant ddau o blant - Elizabeth Mary Roscoe a William Roscoe.

Ei dad oedd William Stanley Roscoe (1782-1843). Cafodd ei addysg yn Peterhouse, Caergrawnt, a dod yn bartner ym manc ei dad, William Roscoe. Roedd yn dra chyfarwydd â llenyddiaeth Eidaleg. Ym 1844 cyhoeddodd gyfrol o farddoniaeth, ''Poems''. Bu farw yn Lerpwl ar 31 Hydref 1843.

Mam William Caldwell Roscoe oedd Hannah Eliza Roscoe a anwyd ar 11 Medi 1785 yn Newcastle under Lyme. Bu farw ar 15 Chwefror 1854. Hi oedd yr hynaf o saith o blant James Caldwell, Linley Wood, Swydd Stafford ac Elizabeth Caldwell (''nee'' Stamford). Y plant eraill oedd James Stamford Caldwell (1786-1858), Mary Caldwell (marw 10 Medi 1813 yn 24 mlwydd oed), Frances Caldwell (marw 14 Chwefror 1801 yn 5 oed), Anne Caldwell(1791-1874), Margaret Emma Caldwell (1792-1830) a Catherine Louisa Caldwell (1794-1814).

Ceir darlun (''portrait'') o Hannah Elizabeth Roscoe yn Oriel Walker, Lerpwl. Bu farw yn Richmond, Surrey ym 1845 yn 68 mlwydd oed. Fe'i claddwyd yng nghladdfa Renshaw Street, Lerpwl.

Mae'n werth cyfeirio at daid William Caldwell Roscoe, sef yr enwog William Roscoe a anwyd yn 1753 ac a fu farw ym 1831 yn 88 mlwydd oed. Banciwr oedd William Roscoe. Roedd hefyd yn ieithmon hyfedr iawn, gyda meistrolaeth lwyr ar Saesneg, Lladin, Groeg, Ffrangeg ac Eidaleg. Roedd hefyd yn fardd da, yn arlunydd medrus, yn hanesydd gloyw ac yn amddiffynnwr brwd o'r Chwyldro Ffrengig (1789). Roedd yn awdur toreithiog, ac ymysg ei weithiau enwocaf, a gyfrifir yn glasuron yr iaith Saesneg, ceir ''Life of Lorenzo de Medici'' a ''Life and Pontificate of Leo X''. Un o'i lyfrau mwyaf dylanwadol oedd ''The Wrongs of Africa'' (1787) gwaith gŵr oedd yn wrthwynebwr brwd i'r fasnach gaethweision. Bu'n Aelod Seneddol Chwigaidd dros ddinas Lerpwl am gyfnod. Ef hefyd oedd prif sefydlydd Gerddi Botanegol Lerpwl (1782). Ym 1953 cyhoeddwyd cofiant iddo, ''The Life and Age of William Roscoe'' gan George Chandler.

William Caldwell Roscoe

2020-04-24T23:28:49Z

Geraint:

William Caldwell Roscoe oedd un o dri chyfarwyddwr y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company''), perchnogion Chwarel yr Eifl, Trefor. Y ddau arall oedd ei briod, Emily Sophia Caldwell, a gŵr i chwaer Emily, John Hutton.

Ganwyd William Roscoe yn Lerpwl ar 20 Medi 1823, yn drydydd o chwe phlentyn William Stanley Roscoe (1782-1843) a Hannah Elizabeth Roscoe (''nee'' Caldwell) (1785-18540). Y plant eraill oedd Elizabeth Jane (1820-46), Anna Mary (1821-52), yr hon a briododd Richard Hutton, Arthur (1825-1903+), Thomas Stamford (1826-1910) a Francis James (1830-78).

Roedd William yn ŵr ifanc talentog a dysgedig iawn, yn fardd a thraethodydd galluog dros ben. Cafodd ei addysg gynnar yn ysgol breifat St. Domingo House, ger Lerpwl ac yna graddio ym Mhrifysgol Llundain ym 1843. Galwyd ef i'r Bar ym 1850, ond rhoddodd i fyny'r gyfraith ymhen dwy flynedd, yn rhannol oherwydd ei iechyd bregus. Wedi hynny bu'n byw yn bennaf yng Nghymru. Cyfrannai'n gyson i'r ''National Review'', cylchgrawn dan olygyddfiadeth ei frawd-yng-nghyfraith Richard Hutton (gŵr ei chwaer, Anna Mary). Ymhlith ei gyhoeddiadau ceir dwy drasiedi, ''Eliduc'' (1846) a ''Violenzia'' (1851), llawer o farddoniaeth a nifer o draethodau a gyflwynwyd i'r cylchgronau ''Prospective'' a ''National''. Fe'u casglwyd a'u cyhoeddi gan Richard Hutton ym 1860, ynghyd â choffâd. Ailgyhoeddwyd ei gerddi a'i ddramâu gan ei ferch Elizabeth Mary ym 1891.

Ym 1845 priododd â Sophia Emily Malin, merch William Malin, masnachwr llwyddiannus o Marley, swydd Derby. Roedd Sophia yn chwaer i wraig John Hutton. Cafodd William ac Emily ddwy ferch, Elizabeth Mary ym 1856, a Margaret ym 1858, ac un mab, William Malin ym 1847. Bu farw William Roscoe o'r teiffoid yn ei gartre'r teulu yn 68 Park Road, Richmond, Surrey, de Lloegr ar 30 Gorffennaf 1859 yn 35 mlwydd oed. Ceir cofeb iddo yng Nghapel Renshaw Street, Lerpwl. Trosglwyddwyd ei ddiddordeb a'i gyfrifoldeb yn y Cwmni Ithfaen Cymreig i'w weddw, Emily Sophia Roscoe.
Priododd eu mab William ag Agnes Muriel, a chawsant ddau o blant - Elizabeth Mary Roscoe a William Roscoe.

Mae'n werth cyfeirio at daid William Caldwell Roscoe, sef yr enwog William Roscoe a anwyd yn 1753 ac a fu farw ym 1831 yn 88 mlwydd oed. Banciwr oedd William Roscoe. Roedd hefyd yn ieithmon hyfedr iawn, gyda meistrolaeth lwyr ar Saesneg, Lladin, Groeg, Ffrangeg ac Eidaleg. Roedd hefyd yn fardd da, yn arlunydd medrus, yn hanesydd gloyw ac yn amddiffynnwr brwd o'r Chwyldro Ffrengig (1789). Roedd yn awdur toreithiog, ac ymysg ei weithiau enwaocaf, a gyfrifir yn glasuron yr iaith Saesneg, ceir ''Life of Lorenzo de Medici'' a ''Life and Pontificate of Leo X''. Un o'i lyfrau mwyaf dylanwadol oedd ''The Wrongs of Africa'' (1787) gwaith gŵr oedd yn wrthwynebwr brwd i'r fasnach gaethweision. Bu'r Aelod SeneddolChwigaidd dros ddinas Lerpwl am gyfnod. Ef hefyd oedd prif sefydlydd Gerddi Botanegol Lerpwl. Ym 1953 cyhoeddwyd cofiant iddo, ''The Life and Age of William Roscoe'' gan George Chandler.

William Caldwell Roscoe

2020-04-24T22:42:31Z

Geraint:

William Caldwell Roscoe

2020-04-24T22:34:28Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'William Caldwell Roscoe oedd un o dri chyfarwyddwr y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company''), perchnogion Chwarel yr Eifl, Trefor. Y ddau arall...'

John Hutton

2020-04-24T22:14:43Z

Geraint:

John Hutton oedd Prif Oruchwyliwr a pherchennog Chwarel yr Eifl, Trefor, o 1850 hyd 1868. Penderfynodd Samuel Holland werthu Chwarel y Gwylwyr yn Nefyn (a agorwyd ym 1844) tua 1846-47, ac fe'i prynwyd gan ŵr busnes ifanc iawn o'r enw John Hutton. Yn stiward i Holland yn y Gwylwyr bryd hynny roedd Trefor Jones, ac ym 1850 daeth Hutton a Jones dros yr Eifl a chanfod fod y garreg a gloddid yn Hen Ffolt y Gorllwyn yn rhagori ar garreg y Gwylwyr a charreg Penmaenmawr. Prynodd Hutton y mân gwmnïau a weithiai yn yr Hen Ffolt, ynghyd â'r brydles oedd gan John Heyden, a'u llyncu i'w gwmni ei hun, John Hutton & Co., ddaeth bellach i arddel enw newydd sef y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company'') oedd gynt yn cynnwys Chwarel y Gwylwyr, Nefyn. Partneriaid Hutton yn y fenter oedd chwaer ei wraig, Emily Sophia Roscoe (''nee'' Malin), a'i gŵr, William Caldwell Roscoe. Partneriaid 'cwsg' oedd y ddau.

Ym 1863 agorwyd chwarel newydd yn Pistyll ger Nefyn, Chwarel Tŷ Mawr, a ddaeth yn rhan o'r un cwmni â Chwarel Pistyll ei hun - dwy chwarel fechan un bonc yr un. Hwn oedd Cwmni Tŷ Mawr, a'i berchnogion oedd William Arthur Darbishire, Hedworth Lee a Richard Morris Griffith. Rhyw flwyddyn go dda yn ddiweddarach (yn Tachwedd 1864) fe'i unwyd â'r Cwmni Ithfaen Cymreig, oedd erbyn hyn yn fethdalwr, mwy neu lai, a rŵan ffurfiwyd cwmni newydd sbon, Cwmni Ithfaen Cymreig Cyf.(''Welsh Granite Company Ltd.'').

Brodor o Leeds, Swydd Efrog, oedd Hutton, ac fe'i ganwyd ym 1824. Felly, doedd o ond yn chwech ar hugain oed pan ddaeth dros y mynydd i'r Gorllwyn. Roedd yn briod â merch William Malin, masnachwr llwyddiannus o Marley, Swydd Derby. Cawsant bump o blant, dwy ferch a thri mab, ond bu farw'r fam ar enedigaeth y pumed plentyn ym 1858 yn Brynrhedyn, Llanwnda, lle'r oeddent yn byw ar y pryd. Cyn hynny, bu'r teulu'n trigo yn Nefyn, ym Mhlas Eifl, Clynnog (Pas Cae'r Pwsan ein dyddiau ni) o 1851, yna yn Llanwnda ac wedyn ym Menai Place, Biwmares, Môn.

Ymddiswyddodd Hutton, mewn amgylchiadau pur chwerw, ddiwedd mis Mai 1868. Penodwyd Rheolwr Cyffredinol newydd yn ei le - George Farren, fu yn y swydd hyd ei farwolaeth ym 1901.

John Hutton

2020-04-24T22:07:39Z

Geraint:

John Hutton oedd Prif Oruchwyliwr a pherchennog Chwarel yr Eifl, Trefor, o 1865. Penderfynodd Samuel Holland werthu Chwarel y Gwylwyr yn Nefyn (a agorwyd ym 1844) tua 1846-47, ac fe'i prynwyd gan ŵr busnes ifanc iawn, o'r enw John Hutton. Yn stiward i Holland yn y Gwylwyr roedd Trefor Jones, ac ym 1850 daeth Hutton a Jones dros yr Eifl a chanfod fod y garreg a gloddid yn Hen Ffolt y Gorllwyn yn rhagori ar garreg y Gwylwyr a charreg Penmaenmawr. Prynodd Hutton y mân gwmnïau a weithiai yn yr Hen Ffolt, ynghyd â'r brydles oedd gan John Heyden, a'u llyncu i'w gwmni ei hun, John Hutton & Co., ddaeth bellach i arddel enw newydd sef y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company'') oedd gynt yn cynnwys Chwarel y Gwylwyr, Nefyn. Partneriaid Hutton yn y fenter oedd chwaer ei wraig, Emily Sophia Roscoe (''nee'' Malin), a'i gŵr, William Caldwell Roscoe. Partneriaid 'cwsg' oedd y ddau.

Ym 1863 agorwyd chwarel newydd yn Pistyll ger Nefyn, Chwarel Tŷ Mawr, a ddaeth yn rhan o'r un cwmni â Chwarel Pistyll ei hun - dwy chwarel fechan un bonc yr un. Hwn oedd Cwmni Tŷ Mawr, a'i berchnogion oedd William Arthur Darbishire, Hedworth Lee a Richard Morris Griffith. Rhyw flwyddyn go dda yn ddiweddarach (yn Tachwedd 1864) fe'i unwyd â'r Cwmni Ithfaen Cymreig, oedd erbyn hyn, mwy neu lai, yn fethdalwr, a rŵan ffurfiwyd cwmni newydd sbon, Cwmni Ithfaen Cymreig Cyf.(''Welsh Granite Company Ltd.'').

Brodor o Leeds, Swydd Efrog, oedd Hutton, ac fe'i ganwyd ym 1824. Felly, doedd o ond yn chwech ar hugain oed pan ddaeth dros y mynydd i'r Gorllwyn. Roedd yn briod â merch William Malin, masnachwr llwyddiannus o Marley, Swydd Derby. Cawsant bump o blant, dwy ferch a thri mab, ond bu farw'r fam ar enedigaeth y pumed plentyn ym 1858 yn Brynrhedyn, Llanwnda, lle'r oeddent yn byw ar y pryd. Cyn hynny, bu'r teulu'n trigo yn Nefyn, ym Mhlas Eifl, Clynnog (Pas Cae'r Pwsan ein dyddiau ni) o 1851, yna yn Llanwnda ac wedyn ym Menai Place, Biwmares, Môn.

Ymddiswyddodd Hutton ddiwedd mis Mai 1868. Penodwyd Rheolwr Cyffredinol newydd yn ei le - George Farren, fu yn y swydd hyd ei farwolaeth ym 1901.

John Hutton

2020-04-24T20:40:19Z

Geraint:

John Hutton

2020-04-24T20:33:17Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'John Hutton oedd Prif Oruchwyliwr a pherchennog Chwarel yr Eifl, Trefor, o 1865. Penderfynodd Samuel Holland werthu Chwarel y Gwylwyr yn Nefyn (a agorwyd...'

John Hutton oedd Prif Oruchwyliwr a pherchennog Chwarel yr Eifl, Trefor, o 1865. Penderfynodd Samuel Holland werthu Chwarel y Gwylwyr yn Nefyn (a agorwyd ym 1844) tua 1846-47, mac fe'i prynwyd gan ŵr busnes o'r enw John Hutton. Yn stiward yn y Gwylwyr roedd Trefor Jones, ac ym 1850 daeth Hutton a Jones dros yr Eifl a chanfod fod y garreg a gloddid yn yr Hen Ffolt yn rhagori ar garreg y Gwylwyr a charreg Penmaenmawr. Prynodd Hutton y mân gwmnïau a weithiai yn yr Hen Ffolt, a'u llyncu i'w gwmni ei hun, y Cwmni Ithfaen Cymreig (''Welsh Granite Company'') oedd gynt yn cynnwys Chwarel y Gwylwyr, Nefyn, a Chwarel Tŷ Mawr, Pistyll.

Cyfrinfa Freiniol Reifl

2020-04-22T23:27:13Z

Geraint:

Cymdeithas wirfoddol oedd Cyfrinfa Freiniol Reifl a sefydlwyd yn rhyw fath o glwb yswiriant iechyd gan chwarelwyr Chwarel yr Eifl Trefor. Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg a chwarter cynta'r ugeinfed ganrif bu bri mawr ar gymdeithasau o'r fath, yn arbennig yn yr ardaloedd diwydiannol. Fe'u gelwid ar lafar, fel rheol, yn ''Glybiau Cleifion'', a byddent yn cynorthwyo, yn ariannol yn bennaf, y gweithiwr a'i deulu oedd mewn angen oherwydd salwch neu ddamwain. Byddai pob un o'r chwarelwyr yn talu ''sub'' wythnosol o'u cyflog i gynnal y gronfa ganolog.

Arferai'r ''Cymdeithasau Cyfeillgar'' hyn gyfarfod yn ôl yr angen, ond roedd i bob un ohonynt ei diwrnod blynyddol, dydd gŵyl yn ddieithriad - Y Nadolig, Gŵyl San Steffan, Dydd Llun y Pasg, Dydd Llun y Sulgwyn neu Ddifiau Dyrchafael. Dyna pryd y byddai'n cynnal ei Chyfarfod Blynyddol, ei Chinio Blynyddol a'i Gorymdaith Flynyddol, ei haelodau'n llogi band pres ar gyfer yr achlysur ac yn martsio'n dalog yn eu ''sashes'' a'u hetiau caled.

Bu nifer o gymdeithasau fel hyn yn Nhrefor ar wahanol gyfnodau. Roedd cangen gref o'r Odyddion (''Oddfellows'') yma yn y 1870au a'r 1880au. Yn Ebrill 1880 bu Etholiad Seneddol ffyrnig iawn rhwng y Tori, Douglas Pennant, a'r Rhyddfrydwr, Watkin Williams. Doedd gan Pennant fawr ddim cefnogaeth ymysg chwarelwyr yr Eifl a mawr oedd eu trwst o blaid Williams. Y Rhyddfrydwr gariodd y dydd, a thrannoeth y fuddugoliaeth aeth Watkin Williams ar daith drwy ei etholaeth i ddiolch i'w gefnogwyr. Yn ôl yr ''Herald Cymraeg'' roedd torf o 1,200 yn ei groesawu yn Nhrefor. Ac fel y gallesid disgwyl, roedd yr Odyddion a'r band yno.

''Daeth cyfrinfa leol yr Odyddion allan gyda seindorf, yn cael eu blaenori gan fwch gafr, a phob dyn yn urddwisgoedd ei gyfrinfa, i gyfarfod yr ymgeisydd anrhydeddus, a llusgwyd ei gerbyd dros filltir o ffordd.''

Pa bryd y sefydlwyd Cyfrinfa Freiniol Reifl, does wybod. Yr unig Adroddiad Blynyddol sydd ar gael, hyd y gwyddys, yw honno am y flwyddyn 1892. Morris Jones, Bodathan, oedd yr Ysgrifennydd bryd hynny.

Cyfrinfa Freiniol Reifl

2020-04-22T23:07:14Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cymdeithas wirfoddol oedd Cyfrinfa Freiniol Reifl a sefydlwyd yn rhyw fath o glwb yswiriant iechyd gan chwarelwyr Chwarel yr Eifl Trefor. Yn ystod ail han...'

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T22:40:39Z

Geraint:

Ganwyd John William Jones ym Mryn Bychan, Llanaelhaearn ar 11 Ionawr, 1827, ac yn ifanc iawn bu'n was bach ar fferm Hendrefeinws, Y Ffôr. Yn fuan symudodd y teulu o Lanaelhaearn i Dy'n Llwyn, Llanllyfni. Cadwai William Jones, tad John, ysgol yn Llanllyfni am gyfnod.

Ym mis Mai 1845, yn ddeunaw oed, ymfudodd JWJ i America gyda chriw o Gymry siroedd Caernarfon a Meirionnydd. Cychwynasant mewn 'agerfad' o Borth yr Aur, Caernarfon, i Lerpwl, a llong wedyn o Lerpwl i Quebec. Cafodd John gwmni gwraig weddw o Lanaelhaearn a'i theulu ar y fordaith. Buont chwe wythnos ar y môr, ac yna treulio wythnos gyfan yn y ''quarantine'' yn Afon St. Lawrence. Pen y daith oedd Racine, talaith Wisconsin, ar lan Llyn Michigan - rhyw 10 wythnos o Gaernarfon.

Daeth yn gyfaill i un William Evans (Lockport, Illinois, yn ddiweddarach), a bu'r ddau ohonynt yn gweithio ar ffermydd yr ardal tan fis Hydref pryd y bu iddynt symud i le o'r enw Sag yn Illinois, rhyw 22 milltir i'r de-orllewin o Chicago. Cawsant waith ar y gamlas yno.

Ddeufis yn ddiweddarach, dychwelodd John i Wisconsin (heb William Evans) gan gerdded dros 80 milltir yno. Yn fuan bu'n crwydro i lawr Afon Mississippi gan ymweld ag Orleans Newydd a Vicksburg a lleoedd eraill.

Rhywbryd yn ystod 1846 cyrhaeddodd dalaith Efrog Newydd gyda'r bwriad o ddychwelyd i Gymru. Roedd ei hiraeth mor llethol. Gweithiodd dymor mewn gwaith brics yn Rochester ac yno y cyfarfu â Benjamin Lewis o Utica. Dylanwadodd hwnnw arno i symud i Utica yn hytrach nag i'r henwlad, a hynny a wnaeth gan gael gwaith fel saer dodrefn yno. Maes o law, daeth yn ohebydd Utica i bapur ''Y Drych'', papur a gychwynwyd yn Efrog Newydd gan J.M.Jones ar 2 Ionawr 1851.

Yng ngwanwyn 1853 daeth JWJ i Efrog Newydd i ofalu am Y Drych gan roi cychwyn i gysylltiad (fel golygydd) a barhaodd hyd ddydd ei farwolaeth 32 o flynyddoedd yn ddiweddarach. Yn ogystal, bu'n cynorthwyo i olygu'r ''Cylchgrawn Cenedlaethol'' y gwelwyd ei rifyn cynta'n ymddangos o swyddfa'r Drych yng Ngorffennaf 1853. Fodd bynnag, doedd dim llawer o drefn ar Y Drych druan. Ym 1855 unwyd y papur â'r ''Gwyliedydd'' a gyhoeddid yn Utica dan olygyddiaeth y Parchedig Morgan A. Ellis. Ei enw bellach oedd ''Y Drych a'r Gwyliedydd''. gyda Morgan Ellis a Gwilym ab Ioan yn olygyddion cynorthwyol i J.W.Jones. Ysywaeth, pur aflwyddiannus oedd y papur hwn hefyd.

Ddiwedd 1858 daeth y papur i feddiant personol J.W.Jones, ac fe'i ailenwyd yn ''Y Drych''. Yn Chwefror 1859 daeth T.B.Morris (''Gwyneddfardd'') i lawr o Prospect i Efrog Newydd i gydolygu'r Drych â J.W.Jones. Ym Mehefin 1860 penderfynodd JWJ symud y papur i Utica, ac yno y bu tan 1864 pan aeth JWJ i ffwrdd i Ewrop. Dyna pryd yr ymunodd J.Mather Jones â Gwyneddfardd, ac yn Awst 1865 gwerthwyd Y Drych i J.Mather Jones, yr hwn a'i cyhoeddodd hyd ei farwolaeth yn Rhagfyr 1874. Yna aeth y papur i ddwylo T.J.Griffith.

Priododd J.W.Jones ddwywaith :

1. Mary Evans o Trenton, Efrog Newydd, ar 2 Ionawr 1850. Cawsant un mab, Palmer H.Jones. Bu farw Mary ar yr ail o Orffennaf 1874. Bu farw o drawiad ar y galon.

2. Catherine, merch y Parchedig Humphrey Humphreys, yn Nhachwedd 1880.

Bu farw John William Jones yn 58 oed ar 8 Hydref 1884 o drawiad ar y galon, a hynny am 6.15 y bore yng nghwt ei ardd. Fe'i claddwyd ym Mynwent Forest Hill, Utica. Tanysgrifiodd chwe chant o bobl tuag at godi cofgolofn fawr ar ei fedd, yn 10 troedfedd o uchder ac yn pwyso bron i bum tunnell.

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T22:27:23Z

Geraint:

Ganwyd John William Jones ym Mryn Bychan, Llanaelhaearn ar 11 Ionawr, 1827, ac yn ifanc iawn bu'n was bach ar fferm Hendrefeinws, Y Ffôr. Yn fuan symudodd y teulu o Lanaelhaearn i Dy'n Llwyn, Llanllyfni. Cadwai William Jones, tad John, ysgol yn Llanllyfni am gyfnod.

Ym mis Mai 1845, yn ddeunaw oed, ymfudodd JWJ i America gya chriw o Gymry siroedd Caernarfon a Meirionnydd. Cychwynasant mewn 'agerfad' o Borth yr Aur Caernarfon i Lerpwl, a llong wedyn o Lerpwl i Quebec. Cafodd John gwmni gwraig weddw o Lanaelhaearn a'i theulu ar y fordaith. Buont chwe wythnos ar y môr, ac yna treulio wythnos gyfan yn y ''quaratine'' yn Afon St. Lawrence. Pen y daith oedd Racine, talaith Wisconsin, ar lan Llyn Michigan - rhyw 10 wythnos o Gaernarfon.

Daeth yn gyfaill i un William Evans (Lockport, Illinois, yn ddiweddarach), a bu'r ddau ohonynt yn gweithio ar ffermydd yr ardal tan fis Hydref pryd y bu iddynt symud i le o'r enw Sag yn Illinois, rhyw 22 milltir i'r de-orllewin o Chicago. Cawsant waith ar y gamlas yno.

Ddeufis yn ddiweddarach, dychwelodd John i Wisconsin (heb William Evans) gan gerdded dros 80 milltir yno. Yn fuan bu'n crwydro i lawr Afon Mississippi gan ymweld ag Orleans Newydd a Vicksburg a lleoedd eraill.

Rhywbryd yn ystod 1846 cyrhaeddodd dalaith Efrog Newydd gyda'r bwriad o ddychwelyd i Gymru. Roedd ei hiraeth mor llethol. Gweithiodd dymor mewn gwaith brics yn Rochester ac yno y cyfarfu â BenjaminLewis o Utica. Dylanwadodd hwnnw arno i symud i Utica yn hytrach nag i'r henwlad, a hynny a wnaeth gan gael gwaith fel saer dodrefn yno. Maes o law, daeth yn ohebydd Utica i bapur ''Y Drych'', papur a gynchwynwyd yn Efrog Newydd gan J.M.Jones ar 2 Ionawr 1851.

Yng ngwanwyn 1853 daeth JWJ i Efrog Newydd i ofalu am Y Drych gan roi cychwyn i gysylltiad (fel golygydd) a barhaodd hyd ddydd ei farwolaeth 32 o flynyddoedd yn ddiweddarach. Yn ogystal, bu'n cynorthwyo i olygu'r ''Cylchgrawn Cenedlaethol'' y gwelwyd ei rifyn cyntas'n ymddangos o swyddfa'r Drych yng Ngorffennaf 1853. Fodd bynnad, doedd dim llawer o drefn ar Y Drych druan. Ym 1855 unwyd y papur â'r ''Gwyliedydd'' a gyhoeddid yn Utica dan olygyddiaeth y Parchedig Morgan A. Ellis. Ei enw bellach oedd ''Y Drych a'r Gwyliedydd''. gyda Morgan Ellis a Gwilym ab Ioan yn olygyddion cynorthwyol i J.W.Jones. Ysywaeth, pur aflwyddiannus oedd y papur hwn hefyd.

Ddiwedd 1858 daeth y papur i feddiant personol J.W.Jones, ac fe'i ailenwyd yn ''Y Drych''. Yn Chwefror 1859 daeth T.B.Morris (''Gwyneddfardd'') i lawr o Prospect i Efrog Newydd i gydolygu'r Drych â J.W.Jones. Ym Mehefin 1860 penderfynodd JWJ symud y papur i Utica, ac yn y bu tan 1864 pan aeth JWJ i ffwrdd i Ewrop. Dyna pryd yr ymunodd J.Mather Jones â Gwyneddfardd, ac yn Awst 1865 gwerthwyd Y Drych i J.Mather Jones, yr hwn a'i cyhoeddodd hyd ei farwolaeth yn Rhagfyr 1874. Yna aeth y papur i ddwylo T.J.Griffith.

Priododd J.W.Jones ddwywaith :

1. Mary Evans o Trenton, Efrog Newydd, ar 2 Ionawr 1850. Cawsant un mab, Palmer H.Jones. Bu farw Mary ar yr ail o Orffennaf 1874. Bu farw o drawiad ar y galon.

2. Catherine, merch y Parchedig Humphrey Humphreys, yn Nhachwedd 1880.

Bu farw John William Jones yn 58 oed ar 8 Hydref 1884 o drawiad ar y galon., a hynny am 6.15 y bore yng nghwt ei ardd. Fe'i claddwyd ym Mynwent Forest Hill, Utica. Tanysgrifiodd chwe chant o bobl tuag at godi cofgolofn fawr ar ei fedd, yn 10 troedfedd o uchder ac yn pwyso bron i bum tunnell.

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T22:03:27Z

Geraint:

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T21:56:20Z

Geraint:

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T21:50:07Z

Geraint:

John William Jones, 'Y Drych'

2020-04-22T21:46:13Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ganwyd John William Jones ym Mryn Bychan, Llanaelhaearn ar 11 Ionawr, 1827, ac yn ifanc iawn bu'n was bach ar fferm Hendrefeinws, Y Ffôr. Yn fuan symudod...'

Eric Jones

2020-04-22T20:19:11Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Eric Jones oedd olynydd J.R.Morris yn y Siop Lyfrau Gymraeg enwog yn y Bont Bridd, Caernarfon. 'Llenyddiaeth, Cerddoriaeth, Drama' oedd y geiriau oedd yn...'

Eric Jones oedd olynydd J.R.Morris yn y Siop Lyfrau Gymraeg enwog yn y Bont Bridd, Caernarfon. 'Llenyddiaeth, Cerddoriaeth, Drama' oedd y geiriau oedd yn ysgrifenedig uwchben ei drws.
Roedd Eric Jones yn byw ym mhentref Pontllyfni. Byddai'n dal Moto Coch hanner awr wedi wyth bob bore i fynd i'w waith, ond byddai'n aml yn hwyr yn cyrraedd y bont. Ond doedd dim raid iddo bryderu. Byddai'r Moto Coch yn gofalu sefyll yn ei unfan hyd nes y byddai Eric Jones wedi cyrraedd. Roedd yn genedlaetholwr hollol ddigymrodedd.

Bu farw ym 1982.

Griffith Jones, Llanddowror

2020-04-20T21:14:18Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cynhaliwyd ysgolion cylchynol Griffith Jones, Llanddowror, ym mhlwyf Llanaelhaearn rhwng 1749 a 1773. Yn Eglwys Llanaelhaearn y cyfarfyddai bron y cyfan o...'

Cynhaliwyd ysgolion cylchynol Griffith Jones, Llanddowror, ym mhlwyf Llanaelhaearn rhwng 1749 a 1773. Yn Eglwys Llanaelhaearn y cyfarfyddai bron y cyfan o'r ysgolion hyn, a dysgwyd ynddynt yn agos at bedwar cant o ddisgyblion o bob oed i ddarllen (y Beibl yn bennaf, wrth gwrs).

Un o'r athrawon oedd Ellis Thomas, Ciwrad y plwyf, a chafodd bob cefnogaeth gan Richard Nanney, Elernion, Rheithor y plwyf (oedd hefyd yn Ficer Clynnog). Roedd gan Nanney awydd dwfn am weld y werin yn hyddysg yn y Beibl. Ym 1758, a'r ysgol yn Llanaelhaearn dan ofal un G-- J--, anfonodd Nanney lythyr ar yr 17eg o Ionawr at Griffith Jones, Llanddowror, yn disgrifio'r ysgol hon a'i 29 disgybl, gan ddatgan yn ddiamwys mai crefydd oedd wrth wraidd ei frwdfrydedd. Meddai :

''Mi a'u harholais hwy oll un boreu, a chefais rai yn sillebu ac ereill yn darllen yn weddol dda ; yr oedd yr athraw hefyd yn ofalus iawn amdanyt, ac yn dra difrifol gyda hwynt. Gellir yn briodol iawn gydmaru yr ysgol hon i'r ffenestr honno oedd gan yr Iddewon yn eu hystafell weddi, yr hon oedd bob amser yn cyfeirio tua'u lleoedd o addoliad. Mae hyn yn dangos mai crefydd a ddylai fod yn brif wrthddrych ein gwybodaeth.''

Yn ystod gaeaf a gwanwyn 1755-56 cynhaliwyd un o ysgolion cylchynol Griffith Jones yn ardal yr Hendref (Trefor wedi hynny) yn hen ffermdy '''Cefn Berdda''' (''Cefn Buarthau'' yn y ''Welch Piety'', cylchgrawn yr ysgolion cylchynol). Roedd yna 34 o ddisgyblion yn yr ysgol hon.

Arweinyddion Band Trefor

2020-04-20T20:32:40Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Dyma restr o arweinyddion Band / Seindorf Trefor o'r cychwyn cyntaf un ym 1863 hyd heddiw (Ebrill 2020), a'r blynyddoedd y buont wrthi. '''JAMES COOKE''...'

Dyma restr o arweinyddion Band / Seindorf Trefor o'r cychwyn cyntaf un ym 1863 hyd heddiw (Ebrill 2020), a'r blynyddoedd y buont wrthi.

'''JAMES COOKE''' a '''JOSEPH SHARPE'''

1863 - 1882 (?)

19 mlynedd

'''HUGH EVANS''', Dafarn Newydd

1890 - 1893

3 blynedd

'''HUGH COOKE'''

1894 - 1907 (?)

13 blynedd

'''JOHN WILLIAM ANTILL'''

1907 - 1925

18 mlynedd

'''HUGH WILLIAMS'''

1925 - 1948 / 1950 - 1951 / 1954

27 mlynedd

'''OWEN ROBERTS'''

1952 - 1953

2 flynedd

'''GWILYM OWEN'''

1956 -1961

6 blynedd

'''EVAN PHILLIP HUGHES'''

1949

1962 - 1965

1966 - 1969

7 mlynedd

'''GERAINT JONES'''

1969 - 2020

51 mlynedd

Trefor Row

2020-04-20T19:54:45Z

Geraint:

Pan osodwyd carreg sylfaen pentref newydd Trefor gan Trefor Jones, Prif Stiward Chwarel yr Eifl, ar 12 Ebrill 1856, enwyd y lle yn 'Bentref Trefor'. Chwe thŷ a godwyd bryd hynny, ond fe alwyd y pentref yn 'Trefor' a'r tai yn 'Trefor Row'. Fe'u codwyd gan adeiladydd o'r fro, William Roberts, Lleiniau Hirion. Dymchwelwyd dau o'r tai ganol y 1960au er mwyn gwneud lle i ehangu'r Stôr (siopau Cymdeithas Gydweithredol Chwarelwyr yr Eifl). Erys y pedwar arall fel rhifau 52, 54, 56 a 58 Ffordd yr Eifl, ac maent wedi eu lleoli ger Pen Hendra, y groes sydd yng nghanol pentref Trefor.

Yr unig dystiolaeth sydd gennym o bwy oedd tenantiaid cynta'r tai yw honno a geir yng Nghyfrifiad 1861. Rhestrir saith, nid chwech, o dai, oherwydd daeth ffermdy bychan Tŷ Newydd yr Hendref gerllaw yn rhan o'r stryd hefyd. Cwmni'r Gwaith oedd piau'r fferm ac ar dir Tŷ Newydd yr codwyd y tai.

Dyma'r tenantiaid ym 1861 :

'''Rhif 1''' (Tŷ Newydd) : Thomas Jones, brodor o blwyf Llanaelhaearn, a'i wraig Jane, brodor o Nefyn. Daeth T.J. i weithio yn y chwarel ym 1853.

'''Rhif 2''' : William Jones, brodor o Lanbedr-y-cennin, Dyffryn Conwy, a'i wraig Elizabeth, brodor o Forfa Nefyn, ynghyd â'u tair merch, Catherine, Ann ("cripil") a Grace.

Roedd teulu arall hefyd yn byw yn y tŷ bychan hwn :

James Cooke o Mount Sorrell, Swydd Gaerlŷr, a'i wraig Tabitha, un o Groby yn yr un sir. Roedd ganddynt un ferch, Elizabeth, a thri mab, William, John a Thomas, ill tri, fel eu tad, yn chwarelwyr.

'''Rhif 3''' : David Roberts, o blwyf Pistyll, a'i wraig Ann (merch y Parchedig Jonathan Davies, Ty'n Gors, cyn-weinidog Bethlehem A.), a'u merch Mary.

Yma eto, fel yn Rhif 2, roedd teulu arall yn trigo :

William Bott (23 oed) a ddaeth i'r ardal tua 1860 o Markfield, Swydd Gaerlŷr, a'i wraig Mary (o Groby), a'u pedwar o blant mân - Henrietta, Mary Anne, Elizabeth Maria a John James.

'''Rhif 4''' : Robert a Jane Griffith o Gyffin, Dyffryn Conwy, ddaeth i'r ardal hon tua 1856, a'u dwy ferch, Margaret ac Elinor. Roedd yma hefyd un lojar, Richard Jones o Benmaenmawr.

'''Rhif 5''' : John Joseph Hughes y gof, brodor o Langïan yn Llŷn, a'i wraig Esther, un arall o ferched Ty'n Gors, a'u dwy ferch, Jane ac Elizabeth.

'''Rhif 6''' : Jeremiah Jones, brodor o gyffiniau'r Rhyl, ddaeth yma o Benmaenmawr, a'i wraig Grace, merch Llwy-pric, tyddyn bychan ar lethrau'r Eifl.

'''Rhif 7''' : William Davies, brodor o blwyf Llanaelhaearn, a'i wraig Catherine o blwyf Llannor. Roedd ganddynt bump o blant - Charles, David, William, Jane a John (Gorffwysfa'n ddiweddarach).

Trefor Row

2020-04-20T19:43:08Z

Geraint:

Pan osodwyd carreg sylfaen pentref newydd Trefor gan Trefor Jones, Prif Stiward y chwarel, ar 12 Ebrill 1856, enwyd y lle yn "Bentref Trefor". Chwe thŷ a godwyd bryd hynny, ond fe alwyd y pentterf yn 'Trefor' a'r tai yn 'Trefor Row'. Fe'u hadeiladwyd gan adeiladydd o'r fro, William Roberts, Lleiniau Hirion. Dymchwelwyd dau o'r tai ganol y 1960au er mwyn cael lle i ehangu'r Stôr (siopau Cymdeithas Gydweithredol Chwarelwyr yr Eifl). Erys y pedwar arall fel rhifau 52, 54, 56 a 58 Ffordd yr Eifl ac maent wedi eu lleoli ger Pen Hendra, y groes sydd yng nghanol pentref Trefor.

Yr unig dystiolaeth sydd gennym o bwy oedd tenantiaid cynta'r tai yw honno a geir yng Nghyfrifiad 1861. Rhestrir saith, nid chwech, o dai, oherwydd daeth ffermdy bychan Tŷ Newydd yr Hendref yn rhan o'r stryd hefyd. Cwmni'r Gwaith oedd piau'r fferm ac ar dir Tŷ Newydd yr adeiladwyd y tai.

Dyma'r tenantiaid ym 1861 :

Rhif 1 (Tŷ Newydd) : Thomas Jones, brodor o blwyf Llanaelhaearn, a'i wraig Jane, brodor o Nefyn. Daeth i weithio yn y chwarel ym 1853.

Rhif 2 : William Jones, brodor o Lanbedr-y-cennin, Dyffryn Conwy, a'i wraig Elizabeth, brodor o Forfa Nefyn, ynghyd â'u tair merch, Catherine, Ann a Grace.

Roedd teulu arall hefyd yn bhyw yn y tŷ bychan hwn :

James Cooke o Mount Sorrell, Swydd Gaerlŷr, a'i wraig Tabitha, un o Groby yn yr un sir. Roedd ganddynt un ferch, Elizabeth, a thri mab, William, John a Thomas, ill tri, fel eu tad, yn chwarelwyr.

Rhif 3 : David Roberts, o blwyf Pistyll, a'i wraig Ann (merch y Parchedig Jonathan Davies, Ty'n Gors, cyn-weinidog Bethlehem A.), a'u merch Mary.

Yma eto, fel yn Rhif 2, roedd teulu arall yn trigo :

William Bott (23 oed) a ddaeth i'r ardal tua 1860 o Markfield, Swydd Gaerlŷr, a'i wraig Mary (o Groby), a'u pedwar o blant mân - Henrietta,Mary Anne, Elizabeth Maria a John James.

Rhif 4 : Robert a Jane Griffith o Gyffin, Dyffryn Conwy, ddaeth i'r ardal hon tua 1856, a'u dwy ferch, Margaret ac Elinor. Roedd yma hefyd un lojar, Richard Jones o Benmaenmawr.

Rhif 5 : John Joseph Hughes y gof, brodor o Langïan yn Llŷn, a'i wraig Esther, un arall o ferched Ty'n Gors, a'u dwy ferch, Jane ac Elizabeth.

Rhif 6 : Jeremiah Jones, brodor o gyffiniau'r Rhyl, ddaeth yma o Benmaenmawr, a'i wraig Grace, merch Llwy-pric.

Rhif 7 : William Davies, brodor o blwyf Llanaelhaearn, a'i wraig Catherine o blwyf Llannor. Roedd ganddynt bump o blant - Charles, David, William, Jane a John (Gorffwysfa'n ddiweddarach).

Trefor Row

2020-04-20T17:53:02Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Pan osodwyd carreg sylfaen pentref newydd Trefor gan Trefor Jones, Prif Stiward y chwarel, ar 12 Ebrill 1856, enwyd y lle yn "Bentref Trefor". Chwe thŷ a...'

Inclên Chwarel yr Eifl

2020-04-20T17:36:18Z

Geraint:

Pan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd ar Graig Cae'r Foty ar wyneb gogleddol y mynydd, rhaid oedd cael inclên newydd i gludo'r cerrig i lawr o'r mynydd a draw i'r harbwr i'w llwytho i'r llongau yn y Cei. Hwn oedd yr unig gludiant posibl i gynnyrch y chwarel bryd hynny.

Agorwyd yr Inclên Fawr ar yr 20fed o Fai, 1867. Ers yr Hydref 1866, roedd y chwarel newydd wedi bod yn brysur iawn, ac o ganlyniad roedd stoc anferth o gerrig setiau wedi eu storio ar y gwahanol bonciau gan nad oedd modd eu cludo oddi yno. Y rheswm dros yr oedi hwn oedd bod angen adeiladu pont newydd i gario'r inclên dros y ffordd a arweiniai o Drefor i ffermydd Nant Bach a Sychnant. Bu ffermwr y Sychnant yn bur wrthwynebus am gyfnod, ond cafwyd cytundeb yn y diwedd.

Y drefn a ddefnyddid oedd gollwng pedair gwagen lawn i lawr ar y tro, gyda rhaff-wifrau gref wedi ei bachu yn nhin y wagen olaf. Rhyw hanner ffordd i lawr yr Inclên roedd rhai llathenni gwastad, sef y "Brêc", lle'r arefid y gwagenni cyn eu hailollwng i weddill eu taith. Roedd pen arall y rhaff-wifrau wedi ei fachu yn y blaenaf o'r pedair wagen wag oedd yn barod i ddringo i fyny'r inclên i gael eu hail-lwytho. Yr un drefn ddefnyddid ym Mhenmaenmawr hefyd. Roedd yr Inclên Fawr yn serth ac yn mesur 850 o fetrau o hyd o'r Gwaith i lawr i'r swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Yn y fan honno câi'r gwagenni llawnion eu tynnu gan geffylau y tri chwarter milltir olaf i lawr i'r harbwr. Ni ddaeth peiriant (''locomotive'') i'w tynnu o'r swyddfeydd i lan y môr tan y flwyddyn 1873.

Ar lethrau serthach 45 gradd, dwy yn tynnu dwy oedd y drefn, hynny ar yr incleniau byrrach a gysylltai ponciau'r chwarel â'i gilydd.

Bu'r Inclên Fawr yn defnyddio'r un dull yn union am bron i ganrif o amser. Ym 1959, fodd bynnag, cafwyd dull newydd o gludo'r cerrig o'r mynydd. Codwyd y cledrau o'r Gwaith i'r harbwr a chafwyd gwared â'r holl wagenni. Bellach, fe lwythid y cerrig yn y chwarel i lorïau mawrion (''dumpers'') a rhddwyd wyneb tarmacadam ar yr inclên a gweddill y daith i greu ffordd newydd at y llongau. Collodd llawer o ddynion eu gwaith oherwydd hyn, ac fe lysenwyd y lorïau yn "Llwgwrs".

Mae'r Inclên yn dal yna ac fe'i defnyddir gan berchennog presennol Chwarel yr Eifl i fynd a dod ar hyd-ddi.

Inclên Chwarel yr Eifl

2020-04-20T17:29:21Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Pan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd ar Graig Cae'r Foty ar wyneb gogleddol y mynydd, rhaid oedd cael inclên newydd i gludo'r cerr...'

Pan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd ar Graig Cae'r Foty ar wyneb gogleddol y mynydd, rhaid oedd cael inclên newydd i gludo'r cerrig i lawr o'r mynydd a draw i'r harbwr i'w llwytho i'r llongau yn y Cei. Hwn oedd unig gludiant i gynnyrch y chwarel.

Agorwyd yr Inclên Fawr ar yr 20fed o Fai, 1867. Ers yr Hydref 1866 roedd y chwarel newydd wedi bod yn brysur iawn ac o ganlyniad roedd stoc anferth o gerrig setiau wedi eu storio ar y gwahanol bonciau gan nad oedd modd eu cludo oddi yno. Y rheswm dros yr oedi hwn oedd bod angen adeiladu pont newydd i gario'r inclên dros y ffordd a arweiniai o Drefor i ffermydd Nant Bach a Sychnant. Bu ffermwr y Sychnant yn bur wrthwynebus am gyfnod ond cafwyd cytundeb yn y diwedd.

Y drefn a ddefnyddid oedd gollwng pedair gwagen lawn i lawr ar y tro gyda rhaff-wifrau gref wedi ei bachu yn nhin y wagen olaf. Rhyw hanner ffordd i lawr yr Inclên roedd rhai llathenni gwastad, sef y "Brêc", lle'r arefid y gwagenni cyn eu hailollwng i weddill eu taith. Roedd pen arall y rhaff-wifrau wedi ei fachu yn y blaenaf o'r pedair wagen wag oedd yn barod i ddringo i fyny'r inclên i gael eu hail-lwytho. Yr un drefn ddefnyddid ym Mhenmaenmawr hefyd. Roedd yr Inclên Fawr yn serth ac yn mesur 850 o fetrau o hyd o'r Gwaith i lawr i'r swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Yn y fan honno câi'r gwagenni llawnion eu tynnu gan geffylau y tri chwarter milltir arall i lawr i'r harbwr. Ni ddaeth peiriant (''locomotive'') i'w tynnu tan y flwyddyn 1873.

Ar lethrau serthach 45 gradd, dwy yn tynnu dwy oedd y drefn, hynny ar yr incleniau byrrach a gysylltai ponciau'r chwarel â'i gilydd.

Bu'r Inclên Fawr yn defnyddio'r un dull yn union am bron i ganrif o amser. Ym 1959, cafwyd dull newydd o gludo'r cerrig o'r mynydd. Codwyd y rheiliau o'r Gwaith i'r harbwr a chafwyd gwared â'r holl wagenni. Bellach, fe lwythid y cerrig yn y chwarel i lorïau mawrion (''dumpers'') a rhddwyd wyneb tarmacadam ar yr inclên a gweddill y daith i greu ffordd newydd at y llongau. Collodd llawer o ddynion eu gwaith oherwydd hyn, ac fe lysenwyd y lorïau yn "Llwgwrs".

Mae'r Inclên yn dal yna ac fe'i defnyddir gan berchennog bpresennol Chwarel yr Eifl i fynd a dod ar hyd-ddi.

Ponciau Chwarel yr Eifl

2020-04-20T16:50:14Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Wyth o bonciau mawrion geir - yn swyddogol, felly - yn Chwarel yr Eifl, Trefor. Dwy bonc oedd i'r chwarel gyntaf ar Graig y Farchas, ond mae'r chwarel hon...'

Wyth o bonciau mawrion geir - yn swyddogol, felly - yn Chwarel yr Eifl, Trefor. Dwy bonc oedd i'r chwarel gyntaf ar Graig y Farchas, ond mae'r chwarel honno o'r golwg ers cyn cof dan y Domen Fawr yn y Gorllwyn.

Yng nghofnodion y Cwmni, yn Saesneg yr enwir yr wyth bonc sydd i'w gweld ar ochr ogleddol Mynydd Garnfor (Mynydd Gwaith ar lafar) a hynny'n ffurfiol ac oeraidd :

0 Bank / 1 Bank / 2 Bank / 3 Bank / 4 Bank / 5 Bank / 6 Bank / 7 Bank / 8 Bank

Enwau Cymraeg roddwyd arnynt gan y chwarelwyr :

(0 Bank) Bonc Dwll. Rhywle rhwng Bonc Dwll a Bonc Isa, yn gynnar iawn yn hanes y Gwaith, bu unwaith bonc arall heb rif arni. Yr enw roddwyd ar honno oedd Bonc Bennog, ond fe'i llyncwyd maes o law gan Bonc Dwll.

(1 Bank) Bonc Isa

(2 Bank) Bonc Ganol

(3 Bank) Bonc Drydydd

(4 Bank) Bonc Bach

(5 Bank) Bonc Newydd, a lyncodd maes o law Bonc Gynffon, a thyfu i fod y bonc fwyaf yn yr holl chwarel

(6 Bank) Bonc Gynffon

(7 Bank) Bonc Seithfed

(8 Bank) Bonc Wythfed

Dyma uchder chwech o'r ponciau uwch lefel y môr :

Bonc Dwll 560 troedfedd

Bonc Isa 640 troedfedd

Bonc Ganol 730 troedfedd

Bonc Drydydd 837 troedfedd

Bonc Bach 1,020 troedfedd

Bonc Newydd 1,100 troedfedd

Yr Hen Offis

2020-03-19T00:00:09Z

Geraint:

Yr Hen Offis oedd swyddfa gyntaf y Cwmni Ithfaen Cymreig ''(Welsh Granite Company)'' oedd yn cloddio yn chwarel gynta'r Eifl ar fôn Craig y Farchas. Lleolid y chwarel hon o ddwy bonc ym mhen draw y Gorllwyn (a gyfenwid ar lafar yn ''West End'') wrth droed Mynydd Garnfor, yr agosaf i'r môr o dri mynydd yr Eifl ger Trefor. Fel ''Tai Bach West End'' yr adnabyddir y tai yn lleol.

Erbyn y flwyddyn 1854 roedd cerrig rhyddion yr Hen Ffolt ym Mhant y Farchas wedi eu dihysbyddu, Dyma pryd yr agorwyd y chwarel go-iawn gyntaf yn Nhrefor, a hynny ar y graig uwchben yr hen gloddfa, ac uwchben rhan o Allt Eithin Nant Bach. Dwy bonc oedd i'r chwarel hon ac fe'i hagorwyd gan Trefor Jones. Ar y cychwyn llwythid y cerrig i longau ar lan-môr y Gorllwyn - gwaith peryglus dros ben ac yn dibynnu'n llwyr ar gael tywydd teg. Ganol blynyddoedd y 1850au adeiladodd y Cwmni ei gei cyntaf yr ochr arall (ddwyreiniol) i Drwyn y Tâl (''Y Clogwyn'') a bu'n rhaid gosod cledrau yr holl ffordd o Graig y Farchas i'r Cei.

Llusgid y wagenni fesul dwy, yn llawn cerrig sets, gan geffyl. Yn y Gorllwyn, adeiladwyd swyddfa gerrig bwrpasol ar fin y tramwe, ynghyd â thŷ i Drefor Jones y Rheolwr, a stablau i'r ceffylau. Roedd hyn yn y flwyddyn 1852, ac agorwyd y tramwe y flwyddyn honno. Yma hefyd y pwysid y cerrig cyn eu cartio i'r Cei ac i'r llongau. Daeth Trefor Jones i fyw i'w dŷ newydd ym 1852 ar ôl dwy flynedd yn lletya yng Ngwydir Bach, ac yno y bu'n byw hyd ei farwolaeth ym Mehefin 1860 yn 52 oed.

Defnyddiwyd y rheilffordd hon am oddeutu 14 blynedd, a phan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd, Chwarel yr Eifl, cafwyd inclên newydd o'r mynydd yn syth i lawr i'r Swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Hyn oll yn haf 1867. Bellach nid oedd angen y rheilffordd o'r Hen Offis i'r Weirglodd Fawr. Trowyd yr hen swyddfa yn dai, ac addaswyd y stablau hefyd yn dai ar gyfer y chwarelwyr. Y tai hyn oedd y gris cyntaf fel petae i deuluoedd newydd, i aros am dŷ mwy a gwell yn y pentref ei hun. Bu pobl yn byw ynddynt am dros bedwar ugain o flynyddoedd. Ers blynyddoedd yr Ail Ryfel Byd diflannodd yr hen dai bach a addaswyd o'r hen stablau, ond deil yr Hen Offis (dau dŷ deulawr), a hen dŷ unllawr Trefor Jones, yn anneddleoedd tlws.

Mae'r tri thŷ ers blynyddoedd lawer yn eiddo i un o wragedd cyfoethocaf Lloegr ac yn cael eu gosod ganddi fel tai gwyliau, yn ogystal â'i bod hithau ei hun yn dod yno i aros yn ystod yr haf. Perthynas yw hi (ganwyd 3 Ionawr 1933) i deulu'r Darbishires, fu â llaw amlwg ym mherchnogaeth a rheolaeth Chwarel yr Eifl er 1910, a byddai'n treulio ei gwyliau ym Mhlas yr Eifl gyda'r teulu. Ei henw bryd hynny oedd Anya Eltenton a threuliodd ei phlentyndod yng Nghaliffornia, UDA.

Yn 14 oed (1947) daeth i Loegr i fyw a dod yn ddisgybl yn Ysgol ''Ballet'' Sadler's Wells yn Llundain. Roedd yn ddawnswraig ''ballet'' arbennig o dalentog. Ymunodd â'r Cwmni ym 1951. Yn un ar hugain oed fe'i dyrchafwyd yn 'Unawdydd', a phedair blynedd yn ddiweddarach yn ''Ballerina''. Ymddeolodd ym 1965 yn dilyn priodi John Sainsbury ym 1963.

Y wraig hon (Anya Linden) yw'r Farwnes Sainsbury o Preston Candover, a chyda'i gŵr, hi oedd perchennog y gadwyn siopau enfawr Sainsbury's. Datblygodd Cwmni Sainsbury's daten hybrid newydd sbon ym 1996 a'i henwi'n Anya. Mae ganddynt dri o blant - Sarah, John a Mark. Mae ganddynt hefyd lawer o wahanol ymddiriedolaethau a chronfeydd elusennol, a'r fwyaf yw'r Linbury Trust - yr enw'n gyfuniad o Linden a Sainsbury.

Mae pobl Trefor yn gyfarwydd â'i gweld yr cyrraedd y cae sydd o flaen yr Hen Offis mewn hofrennydd !

Yr Hen Offis

2020-03-18T23:47:17Z

Geraint:

Yr Hen Offis oedd swyddfa gyntaf y Cwmni Ithfaen Cymreig ''(Welsh Granite Company)'' oedd yn cloddio yn chwarel gynta'r Eifl ar fôn Craig y Farchas. Lleolid y chwarel hon o ddwy bonc ym mhen draw y Gorllwyn (a gyfenwid ar lafar yn ''West End'') wrth droed Mynydd Garnfor, yr agosaf i'r môr o dri mynydd yr Eifl ger Trefor. Fel ''Tai Bach West End'' yr adnabyddir y tai yn lleol.

Erbyn y flwyddyn 1854 roedd cerrig rhyddion yr Hen Ffolt ym Mhant y Farchas wedi eu dihysbyddu, Dyma pryd yr agorwyd y chwarel go-iawn gyntaf yn Nhrefor, a hynny ar y graig uwchben yr hen gloddfa, ac uwchben rhan o Allt Eithin Nant Bach. Dwy bonc oedd i'r chwarel hon ac fe'i hagorwyd gan Trefor Jones. Ar y cychwyn llwythid y cerrig i longau ar lan-môr y Gorllwyn - gwaith peryglus dros ben ac yn dibynnu'n llwyr ar gael tywydd teg. Ganol blynyddoedd y 1850au adeiladodd y Cwmni ei gei cyntaf yr ochr arall (ddwyreiniol) i Drwyn y Tâl (''Y Clogwyn'') a bu'n rhaid gosod cledrau yr holl ffordd o Graig y Farchas i'r Cei.

Llusgid y wagenni fesul dwy, yn llawn cerrig sets, gan geffyl. Yn y Gorllwyn, adeiladwyd swyddfa gerrig bwrpasol ar fin y tramwe, ynghyd â thŷ i Drefor Jones y Rheolwr, a stablau i'r ceffylau. Roedd hyn yn y flwyddyn 1852, ac agorwyd y tramwe y flwyddyn honno. Yma hefyd y pwysid y cerrig cyn eu cartio i'r Cei ac i'r llongau. Daeth Trefor Jones i fyw i'w dŷ newydd ym 1852 ar ôl dwy flynedd yn lletya yng Ngwydir Bach, ac yno y bu'n byw hyd ei farwolaeth ym Mehefin 1860 yn 52 oed.

Defnyddiwyd y rheilffordd hon am oddeutu 14 blynedd, a phan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd, Chwarel yr Eifl, cafwyd inclên newydd o'r mynydd yn syth i lawr i'r Swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Hyn oll yn haf 1867. Bellach nid oedd angen y rheilffordd o'r Hen Offis i'r Weirglodd Fawr. Trowyd yr hen swyddfa yn dai, ac addaswyd y stablau hefyd yn dai ar gyfer y chwarelwyr. Y tai hyn oedd y gris cyntaf fel petae i deuluoedd newydd, i aros am dŷ mwy a gwell yn y pentref ei hun. Bu pobl yn byw ynddynt am dros bedwar ugain o flynyddoedd. Ers blynyddoedd blynyddoedd yr Ail Ryfel Byd diflannodd yr hen dai bach a addaswyd o'r hen stablau, ond deil yr Hen Offis (dau dŷ deulawr), a hen dŷ unllawr Trefor Jones, yn anneddleoedd tlws.

Mae'r tri thŷ ers blynyddoedd lawer yn eiddo i un o wragedd cyfoethocaf Lloegr ac yn cael eu gosod ganddi fel tai gwyliau, yn ogystal â'i bod hithau'n dod yno'i hun i aros yn yr haf. Perthynas yw hi (ganwyd 3 Ionawr 1933) i deulu'r Darbishires fu â llaw amlwg ym mherchnogaeth a rheolaeth Chwarel yr Eifl er 1910, a byddai'n treulio ei gwyliau ym Mhlas yr Eifl gyda'r teulu. Ei henw bryd hynny oedd Anya Eltenton a threuliodd ei phlentyndod yng Nghaliffornia, UDA.

Yn 14 oed (1947) daeth i Loegr i fyw a dod yn ddisgybl yn Ysgol ''Ballet'' Sadler's Wells yn Llundain. Roedd yn ddawnswraig ''ballet'' arbennig o dalentog. Ymunodd â'r Cwmni ym 1951. Yn un ar hugain oed fe'i dyrchafwyd yn 'Unawdydd', a phedair blynedd yn ddiweddarach yn ''Ballerina''. Ymddeolodd ym 1965 yn dilyn priodi John Sainsbury ym 1963.

Y wraig hon (Anya Linden) yw'r Farwnes Sainsbury o Preston Candover, a chyda'i gŵr, hi oedd perchennog y gadwyn siopau enfawr Sainsbury's. Datblygodd Cwmni Sainsbury's daten hybrid newydd sbon ym 1996 a'i henwi'n Anya. Mae ganddynt dri o blant - Sarah, John a Mark. Mae ganddynt hefyd lawer o wahanol ymddiriedolaethau a chronfeydd elusennol, a'r fwyaf yw'r Linbury Trust - yr enw'n gyfuniad o Linden a Sainsbury.

Mae pobl Trefor yn gyfarwydd â'i gweld yr cyrraedd y cae sydd o flaen yr Hen Offis mewn hofrennydd !

Yr Hen Offis

2020-03-18T23:35:23Z

Geraint:

Yr Hen Offis oedd swyddfa gyntaf y Cwmni Ithfaen Cymreig ''(Welsh Granite Company)'' oedd yn cloddio yn chwarel gynta'r Eifl ar fôn Craig y Farchas. Lleolid y chwarel hon o ddwy bonc ym mhen draw y Gorllwyn (a gyfenwid ar lafar yn ''West End'') wrth droed Mynydd Garnfor, yr agosaf i'r môr o dri mynydd yr Eifl ger Trefor. Fel ''Tai Bach West End'' yr adnabyddir y tai yn lleol.

Erbyn y flwyddyn 1854 roedd cerrig rhyddion yr Hen Ffolt ym Mhant y Farchas wedi eu dihysbyddu, Dyma pryd yr agorwyd y chwarel go-iawn gyntaf yn Nhrefor, a hynny ar y graig uwchben yr hen gloddfa, ac uwchben rhan o Allt Eithin Nant Bach. Dwy bonc oedd i'r chwarel hon ac fe'i hagorwyd gan Trefor Jones. Ar y cychwyn llwythid y cerrig i longau ar lan-môr y Gorllwyn - gwaith peryglus dros ben ac yn dibynnu'n llwyr ar gael tywydd teg. Ganol blynyddoedd y 1850au adeiladodd y Cwmni ei gei cyntaf yr ochr arall (ddwyreiniol) i Drwyn y Tâl (''Y Clogwyn'') a bu'n rhaid gosod cledrau yr holl ffordd o Graig y Farchas i'r Cei.

Llusgid y wagenni fesul dwy, yn llawn cerrig sets, gan geffyl. Yn y Gorllwyn, adeiladwyd swyddfa gerrig bwrpasol ar fin y tramwe, ynghyd â thŷ i Drefor Jones y Rheolwr, a stablau i'r ceffylau. Roedd hyn yn y flwyddyn 1853, ac agorwyd y tramwe y flwyddyn honno. Yma hefyd y pwysid y cerrig cyn eu cartio i'r Cei ac i'r llongau. Daeth Trefor Jones i fyw i'w dŷ newydd ym 1852 ar ôl dwyflynedd yn lojio yng Ngwydir Bach, ac yno y bu'n byw hyd ei farwolaeth ym Mehefin 1860 yn 52 oed.
.

Defnyddiwyd y rheilffordd hon am oddeutu 14 blynedd, a phan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd, Chwarel yr Eifl, cafwyd inclên newydd o'r mynydd yn syth i lawr i'r Swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Hyn oll yn haf 1867. Bellach nid oedd angen y rheilffordd o'r Hen Offis i'r Weirglodd Fawr. Trowyd yr hen swyddfa yn dai, ac addaswyd y stablau hefgyd yn dai ar gyfer y chwarelwyr. Y tai hyn oedd y gris cyntaf fel petae i deuluoedd newydd, ac i aros am dŷ mwy a gwell yn y pentref ei hun. Bu pobl yn byw ynddynt am dros bedwar ugain o flynyddoedd.

Ers blynyddoedd bellach diflannodd yr hen dai bach a addaswyd o'r hen stablau, ond deil yr Hen Offis (deulawr) yn ddau dŷ, a hen dŷ unllawr Trefor Jones yn anneddleoedd tlws. Mae'r tri thŷ yn eiddo i un o wragedd cyfoethocaf Lloegr ac yn cael eu gosod ganddi fel tai gwyliau, yn ogystal â dod yno'i hun i aros yn yr haf. Perthynas yw hi (ganwyd 3 Ionawr 1933) i deulu'r Darbishires fu â llaw amlwg ym mherchnogaeth a rheolaeth Chwarel yr Eifl am flynyddoedd lawer, a byddai'n treulio ei gwyliau ym Mhlas yr Eifl gyda'r teulu. Ei henw bryd hynny oedd Anya Eltenton a threuliodd lawer o'i phlentyndod yg Nghaliffornia, UDA.

Yn 14 oed (1947) daeth i Loegr i fyw a dod yn ddisgybl yn Ysgol ''Ballet'' Sadler's Wells yn Llundain. Roedd yn ddawnswraig ''ballet'' arbennig o dalentog. Ymunodd â'r Cwmni ym 1951. Yn un ar hugain oedd fe'i dyrchafwyd yn 'Unawdydd', a phedair blynedd yn ddiweddarach yn ''Ballerina''. Ymddeolodd ym 1965 yn dilyn priodi John Sainsbury ym 1963.

Y wraig hon (Anya Linden) yw'r Farwnes Sainsbury o Preston Candover, a chyda'i gŵr, hi yw perchennog y gadwyn siopau enfawr Sainsbury's. Mae Cwmni Sainsbury's wedi datblygu taten hybrid newydd sbon ym 1996 a'i henwi'n Anya. Mae ganddynt dri o blant - Sarah, John a Mark. Mae ganddynt hefyd lawer o wahanol ymddiriedolaethau a chronfeydd elusennol, a'r fwyaf yw'r Linbury Trust - yr enw'n gyfuniad o Linden a Sainsbury.

Mae pobl Trefor yn gyfarwydd â'i gweld yr cyrraedd y cae sydd o flaen yr Hen Offis mewn hofrennydd !

Yr Hen Offis

2020-03-18T23:05:21Z

Geraint:

Yr Hen Offis oedd swyddfa gyntaf y Cwmni Ithfaen Cymreig ''(Welsh Granite Company)'' oedd yn cloddio yn chwarel gynta'r Eifl ar fôn Craig y Farchas. Lleolid y chwarel hon o ddwy bonc ym mhen draw y Gorllwyn (a gyfenwid ar lafar yn ''West End'') wrth droed Mynydd Garnfor, yr agosaf i'r môr o dri mynydd yr Eifl ger Trefor. Fel ''Tai Bach West End'' yr adnabyddir y tai yn lleol.

Erbyn y flwyddyn 1854 roedd cerrig rhyddion yr Hen Ffolt ym Mhant y Farchas wedi eu dihysbyddu, Dyma pryd yr agorwyd y chwarel go-iawn gyntaf yn Nhrefor, a hynny ar y graig uwchben yr hen gloddfa, ac uwchben rhan o Allt Eithin Nant Bach. Dwy bonc oedd i'r chwarel hon ac fe'i hagorwyd gan Trefor Jones. Ar y cychwyn llwythid y cerrig i longau ar lan-môr y Gorllwyn - gwaith peryglus dros ben ac yn dibynnu'n llwyr ar gael tywydd teg. Ganol blynyddoedd y 1850au adeiladodd y Cwmni ei gei cyntaf yr ochr arall (ddwyreiniol) i Drwyn y Tâl (''Y Clogwyn'') a bu'n rhaid gosod cledrau yr holl ffordd o Graig y Farchas i'r Cei.

Llusgid y wagenni fesul dwy, yn llawn cerrig sets, gan geffyl. Yn y Gorllwyn, adeiladwyd swyddfa gerrig bwrpasol ar fin y tramwe, ynghyd â thŷ i Drefor Jones y Rheolwr, a stablau i'r ceffylau. Roedd hyn yn y flwyddyn 1853, ac agorwyd y tramwe y flwyddyn honno. Yma hefyd y pwysid y cerrig cyn eu cartio i'r Cei ac i'r llongau. Daeth Trefor Jones i fyw i'w dŷ newydd ym 1852 ar ôl dwyflynedd yn lojio yng Ngwydir Bach, ac yno y bu'n byw hyd ei farwolaeth ym Mehefin 1860 yn 52 oed.
.

Defnyddiwyd y rheilffordd hon am oddeutu 14 blynedd, a phan gaewyd Chwarel Craig y Farchas ac agor y chwarel newydd, Chwarel yr Eifl, cafwyd inclên newydd o'r mynydd yn syth i lawr i'r Swyddfeydd newydd yn y Weirglodd Fawr. Hyn oll yn haf 1867. Bellach nid oedd angen y rheilffordd o'r Hen Offis i'r Weirglodd Fawr. Trowyd yr hen swyddfa yn dai, ac addaswyd y stablau hefgyd yn dai ar gyfer y chwarelwyr. Y tai hyn oedd y gris cyntaf fel petae i deuluoedd newydd, ac i aros am dŷ mwy a gwell yn y pentref ei hun. Bu pobl yn byw ynddynt am dros bedwar ugain o flynyddoedd.

Ers blynyddoedd bellach diflannodd yr hen dai bach a addaswyd o'r hen stablau, ond deil yr Hen Offis (deulawr) yn ddau dŷ, a hen dŷ unllawr Trefor Jones yn anneddleoedd tlws. Mae'r tri thŷ yn eiddo i un o wragedd cyfoethocaf Lloegr ac yn cael eu gosod ganddi fel tai gwyliau, yn ogystal â dod yno'i hun i aros yn yr haf. Perthynas yw hi (ganwyd 3 Ionawr 1933) i deulu'r Darbishires fu â llaw amlwg ym mherchnogaeth a rheolaeth Chwarel yr Eifl am flynyddoedd lawer, a byddai'n treulio ei gwyliau ym Mhlas yr Eifl gyda'r teulu. Ei henw bryd hynny oedd Anya Eltenton a threuliodd lawer o'i phlentyndod yg Nghaliffornia, UDA.

Yn 14 oed daeth i Loegr i fyw a dod yn ddisgybl yn Ysgol Sadler's Wells yn Llundain. Roedd yn ddawnswraig ''ballet'' arbennig o dalentog. Yn un ar hugain oedd fe'i dyrchafwyd yn 'Unawdydd', a phedair blynedd yn ddiweddarach yn ''Ballerina''. Ymddeolodd ym 1963 pan briododd John Sainsbury.

Y wraig hon yw'r Farwnes Sainsbury o Preston Candover, a chyda'i gŵr, hi yw perchennog y gadwyn siopau enfawr Sainsbury's. Mae'r cwmni wedi datblygu taten hybrid newydd sbon a'i henwi'n Anya. Mae ganddynt dri o blant - Sarah, John a Mark. Mae ganddynt hefyd lawer o wahanol ymddiriedolaethau a chronfeydd elusennol, a'r fwyaf yw'r Linbury Trust - yr enw'n gyfuniad o Linden a Sainsbury. Mae pobl Trefor yn gyfarwydd â'i gweld yr cyrraedd y cae sydd o flaen yr Hen Offis mewn hofrennydd !

Yr Hen Offis

2020-03-18T22:49:02Z

Geraint:

Yr Hen Offis

2020-03-18T22:23:28Z

Geraint: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Yr Hen Offis oedd swyddfa gyntaf y Cwmni Ithfaen Cymreig ''(Welsh Granite Company)'' oedd yn cloddio yn chwarel gynta'r Eifl ar fôn Craig y Farchas. Lleo...'

Llyfni Huws

2020-03-17T01:11:52Z

Geraint:

Ganwyd William Llyfni Huws ar yr ail o Fehefin 1889 yn Llys y Delyn, Pen-y-groes, yn gyw melyn olaf chwe phlentyn William Hughes (a anwyd yn Llanllechid), a Jane ei wraig (o ardal Llangwnnadl yng ngwlad Llŷn, a pherthynas, fe ddywedid, i Dic Aberdaron). Ganwyd y ddau riant ym mlwyddyn y Llyfrau Gleision, 1847. Mab arall i William a Jane oedd y bardd Llyfnwy.

Roedd yr aelwyd yn 30 Stryd y Bedyddwyr ym Mhen-y-groes yn un ddiwylliedig iawn mae'n amlwg. Gwyddom fod William Hughes y tad yn gryn englynwr a dysgodd ei grefft farddonol trwy gyfrwng llyfr cynganeddion a fenthycodd oddi wrth Urias Stephens, gweithiwr yng ngorsaf rheilffordd Pen-y-groes.

Daeth Llyfni i sylw'r genedl gyfan pan enillodd ar yr unawd canu penillion dan 18 oed yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon ym 1906 (''Annus Mirabilis'' Mary King Sarah). Gyda chymorth y Cymro enwog hwnnw, Syr O.M.Edwards, cafodd y llanc talentog fynd at Gwenynen Gwent i Lanofer am gyfnod i weithio a chael gwersi yno ar ganu'r delyn deires.

Ar 23 o Fawrth 1923, yng Nghapel Pen-dref, Llanfyllin, priododd Llyfni Huws â merch o'r enw Matilda (Mallt) Jane Owen (1898-1987) o Lanwnnog yn Sir Drefaldwyn. Roedd hi yn ferch gerddorol iawn ac fe'i galwai ei hun yn ddiweddarach yn ''Gerddores Eryri''. Fe'i hurddwyd yn Eisteddfod Corwen ym 1919.

Dilynodd Llyfni ei dad i'r chwarel ac yno y bu'n gweithio hyd ddydd ei briodas. Yna daeth yn argraffydd ac yn siopwr bach, gan ei anfarwoli ei hun fel bardd a cherddor, yn ganwr penillion o fri cenedlaethol ac yn delynor hyfedr.

Bu farw at y 4ydd o Ebrill 1962, ac fe'i claddwyd ym mynwent Macpela, Pen-y-groes. Yn fuan wedi ei gladdu canfu ei weddw, Mallt, englyn a gyfansoddodd Llyfni i'w roi ar ei garreg fedd ei hun. A dyna'n wir a wnaed. Dyma'r englyn :

''Carodd Dduw, do, carodd ddyn, - carodd lên,''
''Carodd lunio englyn ;''
''Carodd wau â'r tannau tyn''
''Iaith ei dylwyth a'i delyn.''

Cyhoeddodd Llyfni (a Mallt) bum llyfr cerdd pwysig :

''1930 : Aelwyd y Delyn Rhan 1''

''1934 : Llyfr Penillion Telyn''

''1944 : Aelwyd y Delyn Rhan 2''

''1951 : Aelwyd y Delyn Rhan 3''

''1952 : Aelwyd y Delyn Rhan 4''

Ym 1968 cyhoeddodd Mallt Huws gyfrol goffa i'w gŵr dan y teitl ''Cyfrol Goffa Llyfni Huws'', a'i chyflwyno i'w dwy ferch, Llinos Llyfni a Heulwen Mai.