Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T14:41:43Z

Cyfaill Eben:

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am Ryd-ddu a Llyn Cwellyn a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun Richard Wilson yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy ddyffryn Nantlle trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy Fwlch yr Eifl.

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r Eifl o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa [[Carnguwch]] i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Aelhaearn Sant]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r ffynnon yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant afon Llyfni (dros Bont y Cim mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.

Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar Syr John Wynne. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant John Wynne o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.

Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] yn y [[Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.

'''[I'w barhau a'i olygu]'''

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T14:39:38Z

Cyfaill Eben:

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am Ryd-ddu a Llyn Cwellyn a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun Richard Wilson yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy ddyffryn Nantlle trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy Fwlch yr Eifl.

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r Eifl o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa [[Carnguwch]] i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Sant Aelhaearn]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r ffynnon yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant afon Llyfni (dros Bont y Cim mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Cydymaith Pennant yn Ninas Dinlle oedd yr hynafiaethydd [[Richard Farrington]] a aeth â Pennant i'w gartref yn Dinas Dinorthwy, gan ddangos amddiffynfa [[Dinas y Prif]] iddo ar y ffordd. Disgrifia Pennant hwn fel gwersyll bychan tua 44 llathen sgwâr gyda phob congl yn uwch na'r muriau a sylfeini adeiladau cerrig o'i fewn. Damcaniaethai y gallai fod yn wersyll haf i bennaeth caer Segontium.

Galwodd Pennant hefyd yn [[Glynllifon]] gan nodi ei fod yn blas a adeiladwyd gan y diweddar Syr John Wynne. Ceir hanes sylfaenydd honedig y teulu, [[Cilmyn Droed-ddu]], a'r chwedlau amdano, ond fawr fanylion eraill ac eithrio i Glynllifon ddod i feddiant John Wynne o Foduan drwy ei briodas â Frances, aeres Glynllifon.

Gadawodd Pennant gwmwd [[Uwchgwyrfai]] drwy groesi [[Afon Gwyrfai]] yn y [[Bont Newydd]], ac aeth yn ei flaen i Gaernarfon lle bu'n aros am dipyn.

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T14:31:29Z

Cyfaill Eben:

Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd sawl argraffiad o'r teithiau difyr hyn ac ym 1885 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg ohonynt, sef ''Teithiau yng Nghymru'' o waith Yr Athro John Rhŷs, Athro Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Isod ceir golwg ar ymweliad Pennant ag Uwchgwyrfai yn ystod ei deithiau a daw'r dyfyniadau a nodir o gyfrol John Rhŷs.

=== Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai ===

Ar ôl ymweld â Beddgelert aeth Pennant ymlaen am Ryd-ddu a Llyn Cwellyn a daeth i mewn i [[Uwchgwyrfai]] drwy fwlch [[Drws-y-Coed]]. Ceir tipyn o hanes [[Llyn y Dywarchen]] ganddo gan gyfeirio at sylwadau Gerallt Gymro am yr ynys a oedd yn crwydro ar hyd a lled y llyn. Dywed y bu peth cloddio am gopr yn Nrws-y-Coed ychydig flynyddoedd cyn ei ymweliad a bod 'llafnau tra theneuon o'r metel cynhenid' i'w cael yn y creigiau yno. Aeth yn ei flaen i gael golwg ar ddau lyn [[Nantlle]] 'y rhai a ffurfiant ddwy len brydferth o ddwfr'. Cyfeiria at yr olygfa wych o'r Wyddfa drwy fwlch Drws-y-Coed a anfarwolwyd yn narlun Richard Wilson yr oedd Pennant yn gyfarwydd ag o. Mae'n sôn hefyd i Edward I aros am gyfnod ym maenor Nantlle yn haf 1284 gan gyfeirio nifer o'i orchmynion i'w swyddogion oddi yno.

Yn hytrach na mynd ymlaen drwy ddyffryn Nantlle trodd Pennant yn ei ôl o Faladeulyn a dychwelyd i gyfeiriad Beddgelert a Phont Aberglaslyn gan deithio drwy Eifionydd a Llŷn a dychwelyd i gwmwd Uwchgwyrfai drwy Fwlch yr Eifl.

Ar ôl iddo fod i lawr i Nant Gwrtheyrn daeth Pennant at dri chopa'r Eifl o gyfeiriad Llŷn gan ddisgrifio eu 'pennau pigfain fel torthau siwgr gwyn' yn gwahanu Llŷn oddi wrth gantref [[Arfon]]. Dywed 'Ar draws y bwlch, o'r naill gopa o'r Eifl i'r llall, ymestynna caer anferthol o gerrig, neu efallai weddillion mur, yr hyn a gaea y bwlch i fyny yn gyfan.' Mae'n ymddangos nad at Fwlch yr Eifl rhwng [[Garnfor]] (Mynydd y Gwaith) a'r [[Garn Ganol]] y cyfeiria, ond at y bwlch rhwng y Garn Ganol a [[Mynydd Ceiri]], oherwydd mae'n mynd i fyny'r llethr i gaer [[Tre'r Ceiri]]. Ceir disgrifiad pur fanwl ganddo o'r muriau allanol a'r cytiau o fewn y safle, gan nodi eu bod yn amrywio o ran siapiau - crwn, hirgrwn, hirgul a sgwâr. Tua chanol y safle dywed fod yna le sgwâr wedi ei amgáu â cherrig, math o 'braetoriwm'. Ymddengys fod y safle mewn cyflwr da bryd hynny gyda'r mur allanol yn bymtheg troedfedd o uchder mewn mannau. Ar ôl dod i lawr ochr ddeheuol Mynydd Ceiri aeth Pennant wedyn i gopa [[Carnguwch]] i archwilio'r garnedd enfawr o gerrig sydd yno. Credai fod tŵr mawr yno ar un adeg a'i fod yn gweithredu fel math o orsaf allanol i Dre'r Ceiri. Gelwid yr adfeilion yn lleol yn Arffedogiad y Gawres.

Oddi yno aeth i lawr i bentref [[Llanaelhaearn]], gan nodi fod y chwedl am [[Sant Aelhaearn]] 'yn rhy warthus i'w hadrodd'! Cyfeiria at rinweddau'r ffynnon yno i iacháu clefydau ond nid yw'n sôn o gwbl am yr eglwys a'r cerrig Cristnogol cynnar a geir ynddi. Pentref [[Clynnog]] oedd y man nesaf ar ei daith 'yr hwn a saif mewn llwyn bychan yn agos i lan y môr wrth droed y mynyddoedd'. Ymwelodd â'r eglwys gan ei disgrifio'n bur fanwl. Dywed fod yr hynafiaethydd John Leland wedi cyfeirio at yr eglwys fel un newydd pan ymwelodd â'r lle yn nechrau'r 16g a bod yr hen eglwys ar safle [[Capel Beuno]], a godwyd mae'n debyg wedi ymweliad Leland. Ceir y stori am ddod â chleifion i'r Capel ar ôl eu trochi yn [[Ffynnon Beuno]] gerllaw a'u rhoi i orwedd ar frwyn dros nos ger bedd [[Sant Beuno]]. Dywed Pennant iddo weld gwely plu ar y bedd, lle bu claf o'r parlys o Sir Feirionnydd yn gorwedd dros nos yn disgwyl iachâd.

Dywed hefyd nad oedd yr hen arferiad o offrymu lloi ac wyn gyda [[Nod Beuno]] arnynt at gynnal yr eglwys wedi darfod yn llwyr erbyn cyfnod ei ymweliad ef. Cyflwynid yr anifeiliaid hyn i'r eglwys ar Sul y Drindod a rhoddid yr ychydig arian a geid amdanynt yng Nghist Beuno a'i ddefnyddio i atgyweirio'r adeiladau neu at gynnal y tlodion.

Ymwelodd â [[Cromlech Bachwen]], gan ei chysylltu â'r Derwyddon, fel roedd yn gyffredin bryd hynny. Sylwodd Pennant yntau ar y tyllau bas niferus ar y garreg uchaf gan ddyfalu eu bod yn gysylltiedig ag 'ymarfer rhyw fath o ddewiniaeth'. Dywed hefyd fod carreg unigol ar ei phen yn sefyll tua 30 llath oddi wrth y gromlech gan awgrymu ei bod yn 'dynodi pa mor agos y gallai y bobl ddynesu at y lle, pan fyddai yr offeiriad Derwyddol yn aberthu'. (Nid yw'r garreg hon yn sefyll yno bellach.)

Croesodd Pennant afon Llyfni (dros Bont y Cim mae'n debyg) a rhoddwyd gwybod iddo am gaer [[Craig y Dinas]] gerllaw, ond nid yw'n ymddangos iddo ymlwybro yno. Aeth yn ei flaen i ymweld â chaer [[Dinas Dinlle]] gan ddisgrifio'r cloddiau a'r ffosydd amddiffynnol. Credai fod y pridd a gloddiwyd i ffurfio'r tir gwastad o fewn y gaer wedi cael ei ddefnyddio i wneud y clawdd amddiffynnol uchaf. Yn y gaer gwelodd weddillion adeiladau hirsgwar o bridd a cherrig. Credai Pennant mai amddiffynfa Rufeinig oedd hon ar sail bod arian Rhufeinig wedi cael eu darganfod yno ac y gallai fod ganddynt borthladd bychan yno. Bryd hynny hyd yn oed roedd llawer o'r safle wedi ei golli i'r môr, 'Y mae y tonnau wedi gwneud anrhaith dirfawr, ac wedi gwisgo un ochr ohoni yn ddibyn mawr.'

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T14:20:20Z

Cyfaill Eben:

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T13:56:07Z

Cyfaill Eben:

Thomas Pennant yn Uwchgwyrfai

2026-02-20T13:44:28Z

Cyfaill Eben: Dechrau tudalen newydd gyda "Eleni (2026) mae'n drichanmlwyddiant geni'r teithiwr, hanesydd, hynafiaethydd a naturiaethwr Thomas Pennant (1726-98) o'r Downing yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd nifer o lyfrau sylweddol ar wahanol feysydd a theithiodd yn helaeth iawn, nid yn unig yng Nghymru, ond yn Yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, yn ogystal ag i rai mannau ar gyfandir Ewrop. Ffrwyth ei deithiau yng Nghymru oedd ei ''Tours in Wales'' a gyhoeddwyd mewn tair rhan. Dros y blynyddoedd ymddangosodd saw..."

Coffi yn Uwchgwyrfai, 1850

2026-01-14T17:03:42Z

Cyfaill Eben:

== Coffi ==
Daeth '''coffi''' i Ewrop yn ystod yr 16g, ac erbyn ail hanner yr 17g. roedd llawer yn cael ei yfed mewn trefi yn Lloegr, mewn "tai coffi" arbennig. Erbyn y 1670au, roedd dros 3,000 o'r tai coffi hyn yn Lloegr<ref>Wikipedia, erthygl ar ''History of Coffee'' a'r cyfeiriadau a geir yno [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee], cyrchwyd 13.1.2026</ref>, a dichon bod rhai'n ymddangos yn nhrefi mawr Cymru yn ystod y ganrif a hanner wedi hynny.

Serch hynny, nid yw'n arferol meddwl am Gymry cyffredin y 19g fel rhai a fyddai'n yfed fawr o goffi. Yr oedd te'n ddiod o ddewis gan y werin, os nad oeddynt yn ffafrio cwrw bach neu seidr, neu os nad oeddynt ond yn gallu fforddio te.

==Groseriaid Uwchgwyrfai a'u cyflenwyr==
Serch hynny, roedd groseriaid y cwmwd yn barod i ddiwallu awydd rhai cwsmeriaid am goffi ac roedd dau gwmni, John Cassell a John Owen, y ddau o Lundain, yn hysbysebu'n eang yn y Wasg tua 1850. Aeth Cassell mor bell â rhybuddio cwsmeriaid rhag prynu coffi ei brif gystadleuydd yn y farchnad, John Owen, gan eu hannog i fynd at ei asiantau ef ei hun i brynu coffi. Beth bynnag, dim ond rhyw ddwsin o asiantau ar draws Gogledd Cymru oedd yn gwerthu Coffi Cassell, a neb yn nes na Chaernarfon, lle roedd J.R. Jones, groser ar Y Maes, yn asiant. Ym Mhwllheli roedd R. Williams, ger Gwesty'r Goron, hefyd yn gwerthu Coffi Cassell.<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 2.2.1850, t.1</ref>

Roedd John Owen yn gwerthu ei goffi'n fwy eang ar draws [[Uwchgwyrfai]] trwy ddelio'n uniongyrchol â groseriaid y fro, ac mae'n eu rhestru mewn hysbysebion tudalen flaen yn y Wasg, a hynny'n weddol gyson. Erbyn mis Mai 1850, roedd siopau groser mewn pump o bentrefi Uwchgwyrfai'n stocio ei goffi - a hynny, yn ddigon diddorol, mewn pacedi yr un faint â rhai Mr Cassell. Mae dyfyniad isod o'r ''Amserau'' yn rhoi darlun o ddechrau'r ffasiwn newydd mewn diodydd <ref>''Yr Amserau'', 29.5.1850, t.1</ref>:
COFFI JOHN OWEN. Gan fod Coffee wedi dod eisioes ac yn debyg o fod yn un o'r cynnaliaethau llifnoddol mwyaf cyffredinol yn y deyrnas y mae o bwys i'w gael yn dda o ran ei ansawdd, yn beraidd o ran ei flas, ac yn rhydd oddiwrth unrhyw gymysgedd niweidiol. Y mae Coffee JOHN OWEN yn cyfarfod archwaeth yr oes, oblegid y mae y Coffee rhagorawl hwn yn gymmysgedd Philosophaidd o'r rhywiau mwyaf dewisol a gynhyrchir yn y byd. Y mae yn bigiadau o gynnyrch Mocha, Costa Rica, Java, a thyfiadau mynyddoedd Jamaica, pa rai a wneir i fynu yn y fath fodd gan John Owen fel ac i ddwyn allan fawr gryfder y Mocha, pereidd-dra y Costa Rico, melusdra ardderchog Java, a thynerweh rhyfeddol y Jamaica yr hyn a gyfansodda y fath raddau o gryfdwr, ardderchowgrwydd, a blas nas gellir ei gael yn unman arall. Gellir cael unrhyw bwysau, o ddwy wns i fyny, ganddynt am y prisiau canlynol:-
*Coffee John Owen, Rhif 1 1s. 0c. Cryf a da.
*Coffee John Owen, Rhif 2.1s. 4c. Rhagorol dda.
*Coffee John Owen, Rhif 3 1s. 8c. Y mae y coffee hwn yn faethlon, cryf, a blasus, boddlona bawb a'i pryno.
*Coffee John Owen, Rhif 4 2s. 0c. Hwn ydyw y goraf a ellir ei gael am unrhyw bris, gan ei fod yn gymysgedd o'r Planhigion goraf yn y byd.
D.S.— Y mae enw John Owen ar bob swpyn o'r Coffee, heb yr hwn nid oes yr un yn ddidwyll.
Ystordy, 55, Wenlock Street, Hoxton New Town, Llundain. Y gwerthiant cyflym a gafwyd i'r Coffee hwn yn Llundain, sydd yn brawf o'i ragoriaethau clodwiw. Y mae John Owen yn penderfynu na chaiff dim fod yn eisiau o'i du ef, tuag at alluogi y cyffredin i gael y Coffee goreu a gynnyrchir yn y byd; y mae rhan fawr o drigolion Prydain, heb archwaethu Coffee yn ei berffeithrwydd hyd yn hyn, gan hyny, erfynir arnynt i brynu Coffee John Owen, yr hwn a ammoda sefyll yr uwchaf yn y fasnach hon. Profwch ef a bernwch trosoch eich hunain.

Yn dilyn y geiriau hyn, ceir rhestr o bron i gant o werthwyr y coffi ar draws Gogledd Cymru a'r Gororau, ac mae hyn hefyd yn ddefnyddiol i weld pwy ac ym mha leoedd yn Uwchgwyrfai yr oedd groseriaid i'w cael tua chanol y 19g. Groseriaid Uwchgwyrfai a restrir yn hysbyseb mis Mai oedd:

*[[Clynnog]]: [[Ebeneser Thomas (Eben Fardd)|Ebeneser Thomas]]
*[[Y Groeslon]]: John Jones
*[[Llanaelhaearn]]: Griffith Humphreys
*[[Rhostryfan]]: Evan Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: John Ll. Jones

Efallai mai'r peth mwyaf diddorol ynglŷn â'r rhestr hon yw'r ffaith ei bod yn cynnwys pentrefi diwydiannol yn hytrach nag ardaloedd lle roedd mwy o ffermwyr cefnog yn tueddu i fyw, sef y bobl a oedd yn siopa'n fwy cyson yn y trefi.

Roedd yn amlwg bod John Owen wedi taro ar farchnad lewyrchus, beth bynnag oedd ansawdd ei goffi. Yr unig wahaniaeth yn ei brisiau oedd y ffaith ei fod yn gwerthu'r coffi rhataf am rôt (4c) yn llai na choffi rhataf Cassell. Erbyn Medi 1850, roedd y rhwydwaith o groseriaid a werthai goffi John Owen wedi ymestyn ar draws y cwmwd, a cheir rhestr fwy defnyddiol fyth o roseriaid y fro yr adeg honno yn y papur lleol<ref>''Carnarvon and Denbigh Herald'', 7.9.1850, t.1</ref>:

*Clynnog: E. Thomas
*Llanaelhaearn: G. Humphreys
*Y Groeslon: J. Jones
*[[Llanllyfni]]: O. Williams
*[[Pen-y-groes]]: R. Jones
*[[Pontlyfni]]: R. Jones
*[[Rhostryfan]]: D. Williams
*Rhostryfan: E. Thomas
*[[Tal-y-sarn]]: J. Jones
*Tal-y-sarn: D. Frasser
Sylwer mai'r unig bentref o bwys nad oedd yn cael ei gynnwys oedd [[Y Bontnewydd]] er bod nifer o siopau yno - ond wrth gwrs, nid yw'r pentref hwnnw ond milltir o dref Caernarfon, lle gwerthid coffi John Owen yn eang, yn ogystal â choffi Cassell.

==John Owen a'i deulu==
Un cwestiwn sydd yn aros. Pwy oedd y John Owen hwn, a pham oedd masnachwr o Lundain bell yn targedu cartrefi Uwchgwyrfai? Mae'r hysbysebion yn dechrau ymddangos yn gynnar ym 1850 ond yn diflannu yn fuan ar ôl dechrau 1851. Dichon mai mwynhau llwyddiant yn sgîl ei fynychu hysbysebu yr oedd o, ac wedi penderfynu arbed cost yr hysbysebion. Roedd yn dal i fyw yn 55 Wenlock Street a chynnal ei fusnes oddi yno ym 1852.<ref>''Cyfeiriadur Swyddfa'r Post Llundain'', 1852, t.911</ref>Ceir hysbyseb arall ganddo ym 1854, lle mae'n dweud ei fod wedi bod yn y busnes ers pum mlynedd. Nodwyd yno fod ganddo warws ar gyfer gogledd Cymru yn Y Rhyl - ond nid oes sôn am na Llundain na Wenlock Street.<ref>''Yr Amserau'', 8.2.1854, t.4</ref>

Hawdd, serch hynny, oedd cael rhyw grap ar bwy oedd y dyn, gan fod Cyfrifiad 1851 ar gael.<ref>Cyfrifiad Shoreditch, Llundain, 1851</ref> Fel masnachwr mae'n ddigon posibl ei fod ar daith farchnata fel gwerthwr teithiol yn recriwtio mwy o siopau, ond (beth bynnag y rheswm) nid oedd adref ar noson y Cyfrifiad ym 1851 yn 55 Wenlock Street, Hoxton (ger Islington a'r Barbican yn nwyrain Llundain). Beth bynnag, roedd ei wraig yno, sef Ann Owen, dynes ifanc 26 oed a hanai o Sir Gaernarfon (ni nodwyd y plwyf). Nodwyd ei gwaith fel deliwr mewn coffi, a'i statws fel y penteulu, er ei bod yn wraig briod (h.y. nid yn weddw), sydd yn awgrymu bod y gŵr yn byw mewn man arall, dros dro o leiaf. Neu a oedd gwahanu wedi bod o ganlyniad i brysurdeb y busnes?

Mae'r darlun hyd yna'n ddigon clir, ond mae manylion gweddill y preswylwyr yn y tŷ'n ddiddorol iawn. Mae'n amlwg mai Cymry oedd pawb, a bod busnes gweddol lewyrchus yn mynd rhagddo yn y cartref. Roedd gan Ann (ac mae'n rhaid, John Owen) ddau o blant: John, 2 oed, a aned yn Spittalfields (ardal o Lundain nid nepell o Hoxton); a Jane E. Owen, a aned yn Llanllyfni. Yn byw efo'r teulu roedd Richard Jones, 15 oed, brawd Ann Owen - hwnnw wedi ei eni yn Llandwrog; Thomas Jones, 15 oed, brawd yng nghyfraith Ann, a aned yn Llanllyfni; Ann Williams, y forwyn, 19 oed, eto o Lanllyfni; a fforman yn gweithio i Ann yn y busnes coffi, David Roberts, 26 oed, a aned yn Llandwrog. Dyna deulu felly o Uwchgwyrfai wedi setlo yn Llundain a denu ffrindiau, perthnasau a chydnabod atynt.

Ond yr oedd un person arall yn byw neu'n aros yn y tŷ y noson honno. Robert Owen, gŵr gweddw oedd yn dad i Ann yn ôl ffurflen y Cyfrifiad. Gŵr 54 oed ydoedd, ac roedd cyfrifwr y Cyfrifiad wedi ffrwcsio efo'r holl enwau Cymraeg o bosib, gan fod ei blwyf genedigol wedi ei nodi'n bur aneglur, rhywbeth fel "Llanfingall", ond yn sicr yn Sir Gaernarfon. Tybed y gallai hynny olygu Llanfihangel-y-Pennant? Roedd Robert Owen yn 54 oed, sef wedi ei eni oddeutu 1797. Nodwyd ei alwedigaeth fel Gweinidog ("minister") Capel Jewin Crescent.

Hyd yma, ni lwyddwyd i ganfod John Owen, dyn y coffi, nac Ann, ei theulu na'i thad ar yr un ffurflen gyfrifiad ar wahân i un 1851. Dylai olrhain hanes tad Ann roi rhywfaint o wybodaeth gan i'r ffurflen nodi ei fod yn weinidog ar un o gapeli pwysicaf Cymry Llundain. Yn wir, roedd yna Robert Owen yn flaenor yno trwy gydol yr 1840au, sef [[Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia)]], gŵr a aeth yn weinidog ar Jewin - ond nid cyn 1859. Roedd hwnnw'n fab [[Ffridd Baladeulyn]] yn [[Dyffryn Nantlle|Nyffryn Nantlle]], ond cafodd ei eni ym 1803, ac felly roedd tad Ann chwe mlynedd yn hŷn nag ef, a bwrw nad oedd cymysgu dyddiadau. Roedd yn gyndyn o fynd yn ordeiniedig, gan ddewis parhau tan 1859 i weithio fel addurnwr tai, ac felly pam y byddai'n honni ei fod yn weinidog ym 1851. Ac roedd wedi priodi ag Ellen, merch o'r Bala, ym 1832, a honno'n dal yn fyw, ac felly nid oedd yn ŵr gweddw pan wnaed y Cyfrifiad ym 1851. Fel ateb terfynol i hyn, gellir edrych ar ffurflenni Cyfrifiad St Sepulchre, Finsbury lle gwelir fod yr Eryron yn byw gydag Ellen a'i blant yn 14 Charterhouse Lane.<ref>''Y Bywgraffiadur Ar-lein'', erthygl ar Robert Owen,[https://bywgraffiadur.cymru/article/c-OWEN-ROB-1803#?c=0&m=0&s=0&cv=5&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F5569684%2Fmanifest.json&xywh=343%2C807%2C1474%2C1272] ,cyrchwyd 14.1.2026; Cyfrifiad Finsbury, 1851</ref> Pwy felly oedd tad Ann a pham yr honnodd ei fod yn weinidog?

Nid oedd y teulu'n dal yn 55 Wenlock Street ym 1861. Dirgelwch felly yw i ble'r aeth y teulu, a beth a ddigwyddodd i'r busnes ac i John Owen ei hun.

Trwy hap, daeth 55 Wenlock Street i amlygrwydd eto ymhen bron i ganrif. Fe'i chwalwyd gan fom Almaenig ar noson gyntaf bomio Llundain ym 1940, a dynes oedd yn byw yno oedd y cyntaf o'r miloedd o Lundeinwyr i gael eu lladd gan fomiau yn ystod y rhyfel.<ref>Gwefan ''Blitz Incidents'', [https://blitzincidents.blogspot.com/2014/06/the-first-bombs-on-london-night-of-24th.html], cyrchwyd 14.1.2026</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Bwyd a diod]]
[[Categori:Siopau]]
[[Categori:Groseriaid]]

Côr Carmel

2025-12-17T11:11:55Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''Côr Carmel''' yn canu tua 1914, a dichon mai yn ystod flwyddyn honno neu'r flwyddyn flaenorol y cafodd ei ffurfio. Yr arweinydd oedd [[R. Hughes Jones (Pencerdd Llifon)]].<ref>''Y Brython'', 23.4.1914, t.6</ref> Adroddodd yr ''Herald Cymraeg'' ddiwedd Mawrth 1914 fod y côr yn brysur yn paratoi at sawl cyfle i gystadlu, yn cynnwys canu yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor. Roedd hefyd wedi trefnu i ganu yng "Nghyngerdd y Nyrsys" a fyddai'n cael ei gynnal yng [[Capel Bryn'rodyn (MC)|Nghapel Bryn'rodyn]] yn ddiweddarach y flwyddyn honno.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 31.3.1914, t.5</ref> Yn fuan ar ôl i'r ''Herald'' gyhoeddi ei adroddiad, bu'r côr yn llwyddiannus yn Eisteddfod y Pasg, Caernarfon, eisteddfod bwysig ar y pryd - ac i wneud ei fuddugoliaeth yn fwy trawiadol fyth, bu iddo guro côr ardderchog o Lerpwl.<ref>''Y Darian'', 30.4.1914, t.4</ref>

Ni cheir sôn am Gôr Carmel wedi i'r Rhyfel Mawr dorri allan, a dichon iddo ddod i ben yn fuan, er gwaethaf llewyrch ei berfformiadau.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Corau]]

Edward Owen (Iorwerth ap Owain)

2025-12-17T11:07:37Z

Cyfaill Eben:

Yr oedd '''Edward Owen''' (1858-wedi 1914), canwr bariton proffesiynol a cherddor, yn aelod o deulu neilltuol o gerddorol. Cartref y teulu oedd 4 Pen-y-bont, [[Nantlle]] cyn iddynt symud i Frynteg, [[Tal-y-sarn]] rywbryd cyn 1871. Yr oedd ei dad, Owen Owens, yn grydd a aned i Owen a Mary Owens ym 1813 ac a hanai o Lanengan; yr oedd ei fam, Margaret, o Walchmai, Ynys Môn. Bu i'r ddau briodi yn [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni]] 16 Mawrth 1841.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestr Priodasau plwyf Llanllyfni, 1841</ref> Roedd Edward yn frawd iau i [[Mair Alaw]] sef Mary Owen, ac yn ewyrth i’r [[Y Brodyr Francis|Brodyr Francis]].

Yn hogyn ifanc, aeth Edward i’r chwarel i weithio, ond yn fuan amlygodd ei ddawn gerddorol, er iddo barhau’n chwarelwr. Erbyn 1877 roedd wedi mabwysiadu 'enw llwyfan', sef Iorwerth ap Owain, a phapur ''Y Dydd'', wrth sôn am gyngerdd yn Neuadd y Dref, Caernarfon, yn dweud fod Iorwerth ap Owain wedi canu’n “dra chanmoladwy”, a hynny yng nghwmni cantorion enwog a llwyddiannus megis Eos Morlais a Llew Llwyfo.<ref>''Y Dydd'', 6.3.1877, t.7</ref> O hynny ymlaen am ryw wyth mlynedd bu’n unawdydd cyson yng nghyngherddau'r fro ac ar lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol, fel yr oedd y papurau Cymraeg yn tystio’n gyson.

Yn ystod 1887-8, bu ar daith ganu trwy Loegr a’r Alban, ac ar ôl i’r daith honno orffen, hysbysebodd yn y wasg Gymreig<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.5.1888, t.1</ref>:
AT BWYLLGORAU CERDDOROL, &c.: MR EDWARD OWEN, R.A.M., A DDYMUNA wneyd yn hysbys ei fod, ar ôl Ionawr 8,1888, pryd y bydd ei deithiau trwy Ysgotland a Gogledd Lloegr yn terfynu), yn barod i dderbyn engagements i wasanaethu mewn cyngherddau, &c. Am ei delerau, barn y critics, &c., cyfeirier, 13, South Villas, Camden-Square, London, N.W.

Ym 1881, a’i enw fel cerddor yn cael ei gydnabod yn gynyddol, sefydlodd [[Côr Tal-y-sarn]] dan ei arweinyddiaeth o,<ref>''Y Genedl Gymreig'', 10.2.1881, t.7</ref> ond, ysywaeth, ni fu hir oes i'r côr, gan i Iorwerth symud ymlaen yn ei yrfa. Roedd yr ardal yn ymfalchïo yn ei dalent ac ym 1882, cynhaliwyd budd-gyngerdd er mwyn codi arian i helpu Edward Owen symud ymlaen yn ei yrfa, fel mae’r ''Tyst a’r Dydd'' yn ei adrodd<ref>3.11.1882, t.11</ref>:
DYFFRYN NANTLLE. Budd-gyngerdd Iorwerth ap Owain.- Cynaliwyd yr uchod nos Wener, yr 20fed cynfisol, dan lywyddiaeth Mr W. A. Darbishire, Baladeulyn, ac arweiniad Mr O. T. Owen, Dorothea, yn Assembly Room, Talysarn. Fel y canlyn y trefnwyd y program :- Anerchiad gan yr Arweinydd; ton gan y Nantlle Vale Brass Band; anerchiad gan y Llywydd; ‘Comrades in Arms,' gan y Penygroes Glee Party; ‘I'm y roamer,' gan Iorwerth ap Owain; 'Twickenham Ferry,' gan Miss Griffith, Llanberis; 'Yr Ehedydd,' gan y Waenfawr Glee Party; ‘Mi gwrddais eneth un prydnawn,' gan Mr H. O. Jones, Penygroes; 'Awn i ben y Wyddfa fawr,' gan y Penygroes Glee Party; ‘gwraig y Pysgotwr,' gan Miss Griffith; ton gan seindorf; anerchiad Cymraeg gan Mr Darbishire, Y.H.; ton gan y Waenfawr Glee Party; anerchiad barddonol gan Hywel Cefni; ‘Cydgan y Medelwyr,' gan y Penygroes Glee Party; ‘Gogoniant i Brydain,' gan Iorwerth ap Owain; ‘Bid me Discourse,' gan Miss Griffith; y diolchiadau gan Mr Owen Jones, Post Office.; tôn gan y Waenfawr Glee Party; darllen englynion i Iorwerth gan Hywel Cefni ac Ioan Eifion; tôn ymadawol gan y seindorf. Cawsom un o'r cyngherddau goreu a welsom erioed. Deallwn mai Mr Darbishire a roddodd gychwyniad i'r symudiad daionus hwn. Addawodd os buasai y gymydogaeth yn gwneyd ei rhan tuag at gael addysg uwchraddol i Iorwerth ap Owain, y buasai yntau yn gorphen y draul, pa faint bynnag fuasai rhwng Mr Darbishire a'r gymydogaeth. Caed trysorfa ddigon cref i osod y dyn ieuanc talentog Iorwerth ap Owain mewn sefyllfa uwchlaw gweithiwr, os gwna ddefnydd priodol o'i ysgol, fel y credwn y gwna. Dylem fel ardalwyr fod yn falch o'r dynion ieuainc talentog godwyd o'r Dyffryn hwn yn yr oes bresennol, a hefyd fod gennym fonheddwr fel Mr Darbishire sydd yn barod i gynorthwyo pan na bydd moddion i ddadblygu talentau.

Yn amlwg, bu i gyfraniadau’r gymdogaeth ac arian cyfatebol [[W.A. Darbishire]] helpu Iorwerth ap Owain i godi 'i sefyllfa uwchlaw gweithiwr', ac fe aeth i goleg yn Abertawe i astudio am dymor.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 17.1.1883, t.8</ref> Bu adref adeg y Sulgwyn 1885, pan gafodd berfformio fel y bariton gwadd, ac yn un o ddatgeiniaid Eisteddfod Gadeiriol Nefyn, prif eisteddfod Gogledd Cymru'r flwyddyn honno.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 29.4.1885, t.1</ref> Erbyn hynny, neu’n fuan iawn wedyn, roedd wedi ymsefydlu yn Llundain, lle cymerodd ran mewn cyfarfod Cymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion gyda nifer o gantorion eraill nodedig, a dichon ei fod eisoes wedi cofrestru yn yr Athrofa Frenhinol Gerddorol (R.A.M.)<ref>''Y Drych'', 4.6.1885, t.2</ref>, ac y parhau i astudio yno ym 1887, ac yn canu'n gyhoeddus fel unawdydd - er enghraifft gyda’r Welsh Vocal Union yn Llundain - ac yn gynyddol dan ei enw iawn, Edward Owen.<ref>''Baner ac Amserau Cymru'', 30.3.1887, t.10;''Caernarvon and Denbigh Herald'', 1.4.1887, t.6</ref> Gwyddys ei fod adref ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1886, gan berfformio fel canwr gwadd. Pan agorwyd Pafiliwn Caernarfon, wythnos cyn yr Eisteddfod ei hun, Iorwerth ap Owain oedd un o’r unawdwyr yn y cyngerdd cyntaf i’w gynnal yno.<ref>''North Wales Express'', 17.9.1886, t.8</ref>
Doedd bywyd yn Llundain ddim yn fêl i gyd iddo, a gydol 1889 a hanner cyntaf 1890 bu'n wael ei iechyd a rwystrodd ei lwyddiant fel canwr, a hynny i’r fath raddau fel y gwnaeth John Owens, uwch-swyddog yn Swyddfa India’r Llywodraeth, fynd ati i drefnu budd-gyngerdd yn Neuadd y Dref, Holborn, yn Llundain er mwyn codi arian i'w gynnal. Llwyddodd Edward Owen ei hun i ganu un unawd, sef “The Skipper” gan Judge, a chanodd un o’r perfformwyr eraill, y tenor Dyfed Lewis, gân a gyfansoddwyd gan Edward, sef “Hen Gadair Freichiau fy Mam”.

Gwellodd o’i anhwylder, a cheir mwy o’i hanes fel unawdydd yn y blynyddoedd canlynol; er enghraifft yn canu yn Neuadd Albert, Abertawe.<ref>''South Wales Daily Post'', 13.12.1895, t.3</ref> Roedd yn cymryd rhan gynyddol ym mywyd cerddorol Cymry Llundain, ac erbyn 1894 roedd wedi derbyn y swydd o organydd a chôr-feistr Eglwys Sant Bened, eglwys Gymraeg a Chymreig Llundain, ac organydd swyddogol yr Ŵyl Gymreig Genedlaethol flynyddol yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul.<ref>''North Wales Chronicle'', 1.12.1894, t.8; ''Bye-gones'', Mawrth 1895, t.17</ref>
Ysywaeth, prin yw’r cyfeiriadau ato yn y wasg wedi 1897, ond mae cyfeiriad ato yn gysylltiedig ag angladd ei frawd, William Owen, Swyddfa Bost [[Nantlle]] ym 1914 yn awgrymu ei fod wedi aros yn Llundain, ac yn dal yn fyw.<ref>''Y Brython'', 19.2.1914, t.8</ref>

Priododd ag Emily ym 1886. Roedd hi’n dair blynedd yn iau nag ef, ac yn hanu o Lerpwl. Roedd gan y cwpl ddau o blant, yn cynnwys Madeline, a aned tua 1900. Ym 1911 roedd y teulu’n byw yn 4 Florence Mansions, Rostrevor Road, Fulham, yn Llundain. Ei ddisgrifiad ohono ei hun ar ffurflen y Cyfrifiad oedd "musician".<ref>Cyfrifiad Fulham, 1911</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Chwarelwyr]]
[[Categori:Cantorion]]

Edward Owen (Iorwerth ap Owain)

2025-12-17T11:06:00Z

Cyfaill Eben:

Yr oedd '''Edward Owen''' (1858-wedi 1914), canwr bariton proffesiynol a cherddor, yn aelod o deulu neilltuol o gerddorol. Cartref y teulu oedd 4 Pen-y-bont, [[Nantlle]] cyn iddynt symud i Frynteg, [[Tal-y-sarn]] rywbryd cyn 1871. Yr oedd ei dad, Owen Owens, yn grydd a aned i Owen a Mary Owens ym 1813 ac a hanai o Lanengan; yr oedd ei fam, Margaret, o Walchmai, Ynys Môn. Bu i'r ddau briodi yn [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni]] 16 Mawrth 1841.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestr Priodasau plwyf Llanllyfni, 1841</ref> Roedd Edward yn frawd iau i [[Mair Alaw]] sef Mary Owen, ac yn ewyrth i’r [[Y Brodyr Francis|Brodyr Francis]].

Yn hogyn ifanc, aeth Edward i’r chwarel i weithio, ond yn fuan amlygodd ei ddawn gerddorol, er iddo barhau’n chwarelwr. Erbyn 1877 roedd wedi mabwysiadu 'enw llwyfan', sef Iorwerth ap Owain, a phapur ''Y Dydd'', wrth sôn am gyngerdd yn Neuadd y Dref, Caernarfon, yn dweud fod Iorwerth ap Owain wedi canu’n “dra chanmoladwy”, a hynny yng nghwmni cantorion enwog a llwyddiannus megis Eos Morlais a Llew Llwyfo.<ref>''Y Dydd'', 6.3.1877, t.7</ref> O hynny ymlaen am ryw wyth mlynedd bu’n unawdydd cyson yng nghyngherddau'r fro ac ar lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol, fel yr oedd y papurau Cymraeg yn tystio’n gyson.

Yn ystod 1887-8, bu ar daith ganu trwy Loegr a’r Alban, ac ar ôl i’r daith honno orffen, hysbysebodd yn y wasg Gymreig<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.5.1888, t.1</ref>:
AT BWYLLGORAU CERDDOROL, &c.: MR EDWARD OWEN, R.A.M., A DDYMUNA wneyd yn hysbys ei fod, ar ôl Ionawr 8,1888, pryd y bydd ei deithiau trwy Ysgotland a Gogledd Lloegr yn terfynu), yn barod i dderbyn engagements i wasanaethu mewn cyngherddau, &c. Am ei delerau, barn y critics, &c., cyfeirier, 13, South Villas, Camden-Square, London, N.W.

Ym 1881, a’i enw fel cerddor yn cael ei gydnabod yn gynyddol, sefydlodd [[Côr Tal-y-sarn]] dan ei arweinyddiaeth o,<ref>''Y Genedl Gymreig'', 10.2.1881, t.7</ref> ond, ysywaeth, ni fu hir oes i'r côr, gan i Iorwerth symud ymlaen yn ei yrfa. Roedd yr ardal yn ymfalchïo yn ei dalent ac ym 1882, cynhaliwyd budd-gyngerdd er mwyn codi arian i helpu Edward Owen symud ymlaen yn ei yrfa, fel mae’r ''Tyst a’r Dydd'' yn ei adrodd<ref>3.11.1882, t.11</ref>:
DYFFRYN NANTLLE. Budd-gyngerdd Iorwerth ap Owain.- Cynaliwyd yr uchod nos Wener, yr 20fed cynfisol, dan lywyddiaeth Mr W. A. Darbishire, Baladeulyn, ac arweiniad Mr O. T. Owen, Dorothea, yn Assembly Room, Talysarn. Fel y canlyn y trefnwyd y program :- Anerchiad gan yr Arweinydd; ton gan y Nantlle Vale Brass Band; anerchiad gan y Llywydd; ‘Comrades in Arms,' gan y Penygroes Glee Party; ‘I'm y roamer,' gan Iorwerth ap Owain; 'Twickenham Ferry,' gan Miss Griffith, Llanberis; 'Yr Ehedydd,' gan y Waenfawr Glee Party; ‘Mi gwrddais eneth un prydnawn,' gan Mr H. O. Jones, Penygroes; 'Awn i ben y Wyddfa fawr,' gan y Penygroes Glee Party; ‘gwraig y Pysgotwr,' gan Miss Griffith; ton gan seindorf; anerchiad Cymraeg gan Mr Darbishire, Y.H.; ton gan y Waenfawr Glee Party; anerchiad barddonol gan Hywel Cefni; ‘Cydgan y Medelwyr,' gan y Penygroes Glee Party; ‘Gogoniant i Brydain,' gan Iorwerth ap Owain; ‘Bid me Discourse,' gan Miss Griffith; y diolchiadau gan Mr Owen Jones, Post Office.; tôn gan y Waenfawr Glee Party; darllen englynion i Iorwerth gan Hywel Cefni ac Ioan Eifion; tôn ymadawol gan y seindorf. Cawsom un o'r cyngherddau goreu a welsom erioed. Deallwn mai Mr Darbishire a roddodd gychwyniad i'r symudiad daionus hwn. Addawodd os buasai y gymydogaeth yn gwneyd ei rhan tuag at gael addysg uwchraddol i Iorwerth ap Owain, y buasai yntau yn gorphen y draul, pa faint bynnag fuasai rhwng Mr Darbishire a'r gymydogaeth. Caed trysorfa ddigon cref i osod y dyn ieuanc talentog Iorwerth ap Owain mewn sefyllfa uwchlaw gweithiwr, os gwna ddefnydd priodol o'i ysgol, fel y credwn y gwna. Dylem fel ardalwyr fod yn falch o'r dynion ieuainc talentog godwyd o'r Dyffryn hwn yn yr oes bresennol, a hefyd fod gennym fonheddwr fel Mr Darbishire sydd yn barod i gynorthwyo pan na bydd moddion i ddadblygu talentau.

Yn amlwg, bu i gyfraniadau’r gymdogaeth ac arian cyfatebol [[W.A. Darbishire]] helpu Iorwerth ap Owain i godi 'i sefyllfa uwchlaw gweithiwr', ac fe aeth i goleg yn Abertawe i astudio am dymor.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 17.1.1883, t.8</ref> Bu adref adeg y Sulgwyn 1885, pan gafodd berfformio fel y bariton gwadd, ac yn un o ddatgeiniaid Eisteddfod Gadeiriol Nefyn, prif eisteddfod Gogledd Cymru'r flwyddyn honno.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 29.4.1885, t.1</ref> Erbyn hynny, neu’n fuan iawn wedyn, roedd wedi ymsefydlu yn Llundain, lle cymerodd ran mewn cyfarfod Cymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion gyda nifer o gantorion eraill nodedig, a dichon ei fod eisoes wedi cofrestru yn yr Athrofa Frenhinol Gerddorol (R.A.M.)<ref>''Y Drych'', 4.6.1885, t.2</ref>, ac y parhau i astudio yno ym 1887, ac yn canu'n gyhoeddus fel unawdydd - er enghraifft gyda’r Welsh Vocal Union yn Llundain - ac yn gynyddol dan ei enw iawn, Edward Owen.<ref>''Baner ac Amserau Cymru'', 30.3.1887, t.10;''Caernarvon and Denbigh Herald'', 1.4.1887, t.6</ref> Gwyddys ei fod adref ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1886, gan berfformio fel canwr gwadd. Pan agorwyd Pafiliwn Caernarfon, wythnos cyn yr Eisteddfod ei hun, Iorwerth ap Owain oedd un o’r unawdwyr yn y cyngerdd cyntaf i’w gynnal yno.<ref>''North Wales Express'', 17.9.1886, t.8</ref>
Doedd bywyd yn Llundain ddim yn fêl i gyd iddo, a gydol 1889 a hanner cyntaf 1890 bu'n wael ei iechyd a rwystrodd ei lwyddiant fel canwr, a hynny i’r fath raddau fel y gwnaeth John Owens, uwch-swyddog yn Swyddfa India’r Llywodraeth, fynd ati i drefnu budd-gyngerdd yn Neuadd y Dref, Holborn, yn Llundain er mwyn codi arian i'w gynnal. Llwyddodd Edward Owen ei hun i ganu un unawd, sef “The Skipper” gan Judge, a chanodd un o’r perfformwyr eraill, y tenor Dyfed Lewis, gân a gyfansoddwyd gan Edward, sef “Hen Gadair Freichiau fy Mam”.

Gwellodd o’i anhwylder, a cheir mwy o’i hanes fel unawdydd yn y blynyddoedd canlynol; er enghraifft yn canu yn Neuadd Albert, Abertawe.<ref>''South Wales Daily Post'', 13.12.1895, t.3</ref> Roedd yn cymryd rhan gynyddol ym mywyd cerddorol, Cymry Llundain, ac erbyn 1894, roedd wedi derbyn y swydd o organydd a chôr-feistr Eglwys Sant Bened, eglwys Gymraeg a Chymreig Llundain, ac organydd swyddogol yr Ŵyl Gymreig Genedlaethol flynyddol yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul.<ref>''North Wales Chronicle'', 1.12.1894, t.8; ''Bye-gones'', Mawrth 1895, t.17</ref>
Ysywaeth, prin yw’r cyfeiriadau ato yn y wasg wedi 1897, ond mae cyfeiriad ato yn gysylltiedig ag angladd ei frawd, William Owen, Swyddfa Bost [[Nantlle]] ym 1914 yn awgrymu ei fod wedi aros yn Llundain, ac yn dal yn fyw.<ref>''Y Brython'', 19.2.1914, t.8</ref>

Priododd ag Emily ym 1886. Roedd hi’n dair blynedd yn iau nag ef, ac yn hanu o Lerpwl. Roedd gan y cwpl ddau o blant, yn cynnwys Madeline, a aned tua 1900. Ym 1911 roedd y teulu’n byw yn 4 Florence Mansions, Rostrevor Road, Fulham, yn Llundain. Ei ddisgrifiad ohono ei hun ar ffurflen y Cyfrifiad oedd "musician".<ref>Cyfrifiad Fulham, 1911</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Chwarelwyr]]
[[Categori:Cantorion]]

Côr Tal-y-sarn

2025-12-17T10:53:48Z

Cyfaill Eben:

Ffurfiwyd '''Côr Tal-y-sarn''' fis Chwefror 1881 gan gerddor ifanc addawol, [[Edward Owen (Iorwerth ap Owain)]]<ref>''Y Genedl Gymreig'', 10.2.1881, t.7</ref>, brawd [[Mair Alaw]] ac ewyrth i'r [[Y Brodyr Francis|Brodyr Francis]]. Mae cofnod fod y côr wedi cystadlu yn erbyn Côr Pen-y-groes yng Nghylchwyl flynyddol Undeb Llenyddol [[Tal-y-sarn]] fis Mehefin yr un flwyddyn, dan arweiniad Iorwerth ap Owain.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 9.6.1881, t.7</ref> Aeth Iorwerth ap Owain ymlaen i goleg cerdd ac i ddilyn gyrfa fel unawdydd a beirniad yng Nghymru, ac wedyn ar draws Prydain, gan symud i Lundain, ac ni cheir fawr o sôn am y côr ar ôl 1881.

O 1871 am hanner canrif a mwy bu nifer o gorau dan enw ''côr Tal-y-sarn'' (sylwer ar y llythyren fach!) yn perfformio mewn cyngherddau a chymryd
rhan mewn cyfarfodydd cystadleuol ond mae cyd-destun y cyfeiriadau'n tueddu i awgrymu mai corau ''ad hoc'' neu dros dro oeddynt, yn cael eu harwain gan wahanol arweinyddion bron bob amser, a'r aelodau wedi dod at ei gilydd, mae'n debyg, er mwyn cystadlu neu berfformio mewn digwyddiad penodol.<ref>Papurau newydd Cymraeg, ''passim'', wedi eu harchwilio yn wefan Papurau Newydd Digidol LlGC.</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Corau]]
[[Categori:Cerddoriaeth]]

Symeon o Glynnog

2025-12-10T11:01:17Z

Cyfaill Eben:

'''Symeon o Glynnog''' (m.1152) oedd yr ail Archddiacon Bangor y mae ei enw wedi goroesi; roedd yn olynydd i'r Archddiacon Maurice, ac fe'i penodwyd i'r swydd cyn 1137.<ref>M.L. Clarke, ''Bangor Cathedral'' (Caerdydd, 1969), t.110</ref> Ar y pryd, un archddiaconiaeth oedd yn esgobaeth Bangor ac felly bu i Symeon ddal swydd o bwys a dylanwad. Gwyddom ei fod o, ynghyd â'r Esgob Dafydd o Fangor a Phrior St Werburgh, Caer, wrth wely angau Gruffydd ap Cynan ym 1137. Yn hanes y digwyddiad hwnnw fe'i disgrifir fel "Symeon archddiacon gŵr aeddfed o oed a doethineb".<ref>J.E. Lloyd, ''A History of Wales'', Cyf.II, t.469</ref> Ni allwn fod yn sicr pam y'i gelwid yn Symeon o Glynnog; mae'n bosibl wrth gwrs ei fod wedi hanu o [[Clynnog-fawr|Glynnog-fawr]], ond llawn mor debygol oedd iddo fod yn un o offeiriaid neu fynaich y Clas a leolid yng Nghlynnog.

Wedi marw'r Esgob Dafydd ym 1139, penodwyd dyn o'r enw Meurig yn esgob yn ei le. Yr arfer yn ôl trefn gwlad ac eglwys yr oes honno oedd bod esgobion, cyn iddynt esgyn i'w swydd, yn datgan eu teyrngarwch i frenin Lloegr - y Brenin Steffan yr adeg honno. Yn y lle cyntaf, fodd bynnag, gwrthododd Meurig wneud hynny, gan brotestio fod Symeon, dyn yr oedd ganddo'r parch mwyaf ato, wedi ei rybuddio rhag dangos teyrngarwch i'r brenin. Cafodd ei berswadio yn y diwedd i fynd yn groes i gyfarwyddyd Symeon ei mwyn cael ei godi'n esgob cydnabyddedig, a ddigwyddodd ym 1140. Mae'r stori hon yn tueddu i awgrymu'n gryf fod Symeon yn Gymro cadarn a'i deyrngarwch yn llwyr i'r teulu brenhinol Cymreig.<ref>J.E. Lloyd, ''op.cit.'', t.483 a nodyn</ref>

Yn sicr, nid oedd yr Esgob Bernard o Dŷ Ddewi wedi ei blesio efo gweithred Meurig, gan ei gyhuddo o fynd i mewn i Eglwys Deiniol Sant "fel lleidr". Ac os oedd Meurig yn honni fod ganddo'r parch mwyaf at Symeon, mae'n sicr fod gan Esgob Bernard feddwl uchel ohono, a'i Gymreictod. Ymgyrchodd Bernard dros gyfnod hir i'r Eglwys yng Nghymru gael ei harchesgob ei hun, a gwnaed cais ganddo i'r perwyl hwnnw i Gyngor yr Eglwys a gynhaliwyd yn Rheims ym 1148 - er y gwrthodwyd y cais gan y Cyngor. Roedd meibion Gruffydd ap Cynan yn sicr o blaid hyn, ac anfonodd Bernard lythyr at Symeon yn gofyn am ei gefnogaeth yntau i'r cais.<ref>Edward Charles Knight, ''The Life and Career of Bishop Bernard of St David's (1100-1148)'', Traethawd PhD Prifysgol Abertawe 2006 [https://cronfa.swan.ac.uk/Record/cronfa42284], cyrchwyd 8.12.2025</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Offeiriaid]]

Einion ap Madog

2025-12-10T10:50:28Z

Cyfaill Eben:

Ychydig a wyddys am fywyd personol '''Einion ap Madog''' (''fl.'' 1237). Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adwaenir fel ''Llwyth Cilmin Droetu'', sef [[Cilmin Droed-ddu]] a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd [[Uwchgwyrfai]]. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd diweddarach Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Enwir tad Einion, Madog ap Rhahawd, yn y testun achyddol 'Bonedd Gwŷr Arfon' a chofnodir 'gwely (tir teuluol) Gwyrion Rhahawd' yn ardal [[Dinas Dinlle]], ar ddechrau'r 14g.<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696''. (Llundain, 1838). Gweler cyfieithiad yn '''Cof y Cwmwd''' dan [[Stent Uwchgwyrfai 1352]]</ref>

Dim ond un gerdd o waith Einion ap Madog ap Rhahawd sydd wedi goroesi. Mae'r testun ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd a chwe llawysgrif ddiweddarach sy'n deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n awdl foliant fer i Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Cafodd ei chyfansoddi ar ôl i Gruffudd gael ei ryddhau o gaethiwed ym 1234 a chyn ei ail-garcharu ym 1239, cyfnod pan reolai Gruffudd dros ei dir etifeddol yn Llŷn ac Eifionydd a rhan o Bowys, dan awdurdod ei dad, â'i lys yng Nghastell Cricieth yn ôl pob tebyg.<ref>Wicipedia, erthygl ar Einion ap Madog ap Rhahawd, [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Einion_ap_Madog_ap_Rhahawd&action=edit], cyrchwyd 8.12.2025. Sail yr erthygl fer hon yw Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd', yn, ''Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg'' (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Llenyddiaeth]]

Einion ap Madog

2025-12-10T10:49:38Z

Cyfaill Eben:

Ychydig a wyddys am fywyd personol '''Einion ap Madog''' (''fl.'' 1237). Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adwaenir fel ''Llwyth Cilmin Droetu'',sef [[Cilmin Droed-ddu]] a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd [[Uwchgwyrfai]]. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd diweddarach Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Enwir tad Einion, Madog ap Rhahawd, yn y testun achyddol 'Bonedd Gwŷr Arfon' a chofnodir 'gwely (tir teuluol) Gwyrion Rhahawd' yn ardal [[Dinas Dinlle]], ar ddechrau'r 14g.<ref>''Registrum Vulgariter Nuncupatum "The Record of Caernarvon" ê Codice Ms. Harleiano 696''. (Llundain, 1838). Gweler cyfieithiad yn '''Cof y Cwmwd''' dan [[Stent Uwchgwyrfai 1352]]</ref>

Dim ond un gerdd o waith Einion ap Madog ap Rhahawd sydd wedi goroesi. Mae'r testun ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd a chwe llawysgrif ddiweddarach sy'n deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n awdl foliant fer i Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Cafodd ei chyfansoddi ar ôl i Gruffudd gael ei ryddhau o gaethiwed ym 1234 a chyn ei ail-garcharu ym 1239, cyfnod pan reolai Gruffudd dros ei dir etifeddol yn Llŷn ac Eifionydd a rhan o Bowys, dan awdurdod ei dad, â'i lys yng Nghastell Cricieth yn ôl pob tebyg.<ref>Wicipedia, erthygl ar Einion ap Madog ap Rhahawd, [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Einion_ap_Madog_ap_Rhahawd&action=edit], cyrchwyd 8.12.2025. Sail yr erthygl fer hon yw Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd', yn, ''Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg'' (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Llenyddiaeth]]

Buchedd Beuno

2025-12-10T10:44:36Z

Cyfaill Eben:

'''Buchedd Beuno''' yw ffynhonnell y rhan fwyaf o draddodiadau am hanes [[Beuno Sant]]. Cafodd ''Buchedd Beuno'', (sef hanes bywyd a gweinidogaeth y sant, ynghyd â'r gwyrthiau a'r traddodiadau a gysylltid ag ef erbyn yr adeg honno), ei hysgrifennu yng nghanol y 12g yn y ''scriptorium'' ym mynachlog [[Clynnog-fawr]]. Credir mai Lladin oedd iaith y fuchedd wreiddiol, ond fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg yn ddiweddarach a dim ond y fersiwn Gymraeg sydd bellach yn bodoli hyd y gwyddys, gyda'r llawysgrif Ladin wedi mynd ar goll. Mae pedair fersiwn gynnar o'r ''Fuchedd'' wedi goroesi (ynghyd ag wyth copi diweddarach); y fersiwn gynharaf yw honno a gynhwyswyd yn Llyfr Meudwyes Llanddewi-brefi. Mae'r awdurdod ar y ''Fuchedd'', yr Athro Sims-Williams, yn credu iddi gael ei hysgrifennu yn ei ffurf bresennol yn ystod y 14g., ond mae'r traddodiadau a gofnodir ynddi yn dyddio i gyfnod llawer cynharach.

Mae'r Athro Sims-Williams wedi cyhoeddi testun y ''Buchedd'', ynghyd â manylion am yr holl agweddau ar y testun a'r hanes ac esboniad arnynt, mewn cyfrol a gyhoeddwyd yn 2018.<ref>Patrick Sims-Williams, ''Buchedd Beuno: the Middle Welsh ''Life'' of St Beuno'', (Dulyn, 2018), ''passim''.</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Saint]]
[[Categori:Llenyddiaeth Gristnogol]]
[[Categori:Llenyddiaeth gynnar]]

Buchedd Beuno

2025-12-10T10:41:45Z

Cyfaill Eben:

'''Buchedd Beuno''' yw ffynhonnell y rhan fwyaf o draddodiadau am hanes [[Beuno Sant]]. Cafodd ''Buchedd Beuno'', (sef hanes bywyd a gweinidogaeth y sant, ynghyd â'r gwyrthiau a'r traddodiadau a gysylltid ag ef erbyn yr adeg honno), ei hysgrifennu yng nghanol y 12g yn y ''scriptorium'' ym mynachlog [[Clynnog-fawr]]. Credir mai Lladin oedd iaith y fuchedd wreiddiol, ond fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg yn ddiweddarach a dim ond y fersiwn Gymraeg sydd bellach yn bodoli hyd y gwyddys, gyda'r llawysgrif Ladin wedi mynd ar goll. Mae pedair fersiwn gynnar o'r ''Fuchedd'' wedi goroesi (ynghyd ag wyth copi diweddarach); y fersiwn gynharaf yw honno a gynhwyswyd yn Llyfr Meudwyes Llanddewi-brefi. Mae'r awdurdod ar y ''Fuchedd'', yr Athro Sims-Williams, yn credu iddi gael ei hysgrifennu yn ei ffurf bresennol yn ystod y 14g., ond mae'r traddodiadau a gofnodir ynddi yn dyddio i gyfnod llawer cynharach.

Mae'r Athro Sims-Williams wedi cyhoeddi testun y ''Buchedd'', ynghyd â manylion am yr holl agweddau ar y testun a'r hanes ac esboniad arnynt mewn cyfrol a gyhoeddwyd yn 2018.<ref>Patrick Sims-Williams, ''Buchedd Beuno: the Middle Welsh ''Life'' of St Beuno'', (Dulyn, 2018), ''passim''.</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Saint]]
[[Categori:Llenyddiaeth Gristnogol]]
[[Categori:Llenyddiaeth gynnar]]

Tafarn Ty Isaf

2025-12-10T10:30:31Z

Cyfaill Eben:

Credir bod tafarn wedi bodoli mewn tŷ o'r enw '''Tŷ Isaf''' ym mhentref [[Clynnog-fawr]] gyferbyn â [[Gwesty'r Beuno]]. Roedd hynny yn yr 1860au, gan fod Cyfarwyddiadur Masnach Slater yn rhestru'r lle fel tafarn ym 1868, gan nodi mai John Davis oedd y tafarnwr trwyddedig.<ref>Cyfarwyddiadur Masnach Slater 1868</ref> Mae'n debyg mai oes fer oedd i'r lle fel tafarn, ond ychydig iawn o wybodaeth sydd wedi dod i'r fei.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

David Pierce Williams

2025-12-10T10:27:42Z

Cyfaill Eben:

Roedd yr Henadur [[David Pierce Williams]] (1843-1915), gŵr o'r Waunfawr yn wreiddiol, yn fasnachwr llechi, cadeirydd Pwyllgor Addysg y sir ac ynad heddwch, a symudodd gyda'i wraig i fyw yn [[Fron Dinas]], [[Bontnewydd]] ym 1908. Am flynyddoedd bu'n byw yn Nolafon, Llanberis, ac yn y fan honno fe'i hetholwyd fel yr aelod cyntaf dros y pentref ar [[Cyngor Sir Gaernarfon]]. Wedi sefydlu'r Cyngor, fe'i hetholwyd yn gadeirydd cyntaf y Cyngor gan y cynghorwyr. Bu hefyd yn gadeirydd ar Bwyllgor Addysg y Sir. Dichon, oherwydd ei ddiddordeb mewn addysg, fe'i penodwyd i Lys Coleg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor a hefyd yn un o lywodraethwyr Coleg Hyfforddi Athrawon Gogledd Cymru.<ref>''North Wales Chronicle'', 9.4.1915, t.5</ref> Fe'i codwyd yn ynad heddwch ym 1886, ac ym 1910 cafodd ei benodi i'r swydd o Uchel Siryf y Sir am 1910-11 - hynny tra oedd yn byw yn Fron Dinas.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref>

Roedd wedi llwyddo yn y busnes llechi, er iddo ddioddef colled fawr pan suddwyd y llong yr oedd yn brif berchennog arni, sef y ''Glan Padarn'', llong o Gaernarfon a aeth i ddifancoll wedi iddi hwylio o Rangoon ym 1889.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 26.4.1890, t.8</ref>

Yn wleidyddol, roedd yn rhyddfrydwr, ac yn gadeirydd Cymdeithas Rhydfrydwyr Gogledd Sir Gaernarfon, 1885-6. Ym 1906, pan benodwyd Bryn Roberts, A.S. yn farnwr, fe ystyriwyd D.P. Williams fel ymgeisydd posibl i'w ddilyn yn yr is-etholiad.<ref>''North Wales Express'', 11.3.1910, t.5</ref>

Symudodd y teulu i Gorffwysfa, Caernarfon, o Lanberis rywbryd tua diwedd y ganrif ond fe arhosodd fel henadur y Cyngor Sir; ac ym 1908 symudodd gyda'i wraig i Fron Dinas, er iddi hi farw y flwyddyn ganlynol. Roedd hi'n ferch i'r Hybarch Robert Ellis, Ysgoldy, ac yn chwaer i Mr R.B. Ellis, Y.H. a oedd yn byw ar draws y cae o Fron Dinas ym Mronant. Roedd y ddau yn weithgar iawn yn lleol, yn cefnogi'r ysgol, ac yn mynychu [[Capel Glan-rhyd (MC), Llanwnda]]. Bu farw David Pierce Williams fis Chwefror 1915, a'i gladdu ym Mynwent Macpelah, Cwm-y-glo. Gadawodd un ferch, Mrs. John Rowlands, Lerpwl. Roedd ei ystad yn werth dros £27,000, swm sylweddol iawn ar y pryd.<ref>''Yr Herald Cymraeg'', 26.10.1909, t.5; ''Cambrian News'', 12.2.1915, t.7</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Cynghorwyr a henaduriaid]]
[[Categori:Masnachwyr llechi]]

Tŷ Cnap

2025-12-05T17:35:17Z

Cyfaill Eben:

Hen fferm o oddeutu 34 erw oedd '''Tŷ Clap''' neu Tŷ Cnap - mae'r sillafiad yn amrywio gydol y 19g. Bu'n rhan o [[Ystad Plas-yn-Bont]] tan tua 1819, pan chwalwyd yr ystad honno.<ref>W. Gilbert Williams, ‘’Hen Deuluoedd Llanwnda. II. Lewisiaid Plas-yn-Bont’’, Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon, cyf. 5 (1944), t.41</ref> Erbyn adeg y map degwm, tua 1840, Anne Ellis, gweddw John Ellis o Ryllech, Llannor<ref>Am hanes y teulu, gweler erthygl ar [[Cefn Hendre]] yn Cof y Cwmwd</ref> oedd y perchennog a Richard Williams oedd y tenant.<ref>Map Degwm plwyf Llanwnda. "Tŷ Clap" oedd y sillafiad ar y map</ref> Ym 1851, Richard Morris, dyn 76 oed o Benmorfa a'i fab, Morris Prichard, oedd yn ffarmio Tŷ Cnap (sic); ym 1861, gŵr gweddw 44 oed, Owen Jones, oedd y tenant. Ymhen 10 mlynedd, roedd Owen Jones yn dal yno, ond wedi ail-briodi â gwraig o'r enw Sydney o Bistyll gan gychwyn teulu newydd. Ym 1871, Tŷ Clap oedd yr enw ar y cyfrifiad. Ym 1881, disgrifir Owen Jones fel saer maen, ond yr oedd yn dal i fyw yno - a Tŷ Cnap oedd y sillafiad. Erbyn 1891, roedd Owen a Sydney Jones wedi ymddeol i dŷ yn Digbeth Terrace, [[Bontnewydd]], a John Jones, gŵr o Sir Feirionnydd, a Mary ei wraig oedd yn ffarmio "Tŷ Cnap".<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda 1851-1891</ref>

Gwerthwyd y fferm wedi hynny gan roi rhybudd i'r tenant olaf, John Jones, ymadael ym 1898, a bu raid iddo werthu ei stoc mewn ocsiwn.<ref>'''North Wales Express'', 7.10.1898, t.4</ref> Fe chwalwyd y tŷ a chodwyd plasty Fron Dinas ar y safle tua 1900 yn arddull pensaernïaeth celf a chrefft y cyfnod. <ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/411971/], cyrchwyd 4.12.2025; mapiau Ordnans 1888 a 1900</ref> Erbyn 1901 roedd y tŷ newydd gyda'i enw newydd, Fron Dinas, ar ei draed, ond yr unig rai i fyw yno oedd John Symonds, y garddwr (dyn o Oakham, Swydd Rutland), ei wraig Winifred, a oedd yn wreiddiol o Faentwrog, a'u plant.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanwnda 1901</ref> Erbyn 1911, roedd John wedi marw, fodd bynnag, ac roedd y teulu'n byw yn Stryd Marcus, Caernarfon, lle roedd y plant yn gweithio mewn siopau a Mrs Symonds yn cadw ymwelwyr.<ref>Cyfrifiad tref Caernarfon 1911</ref>

Erbyn 1908 roedd yr Henadur [[David Pierce Williams]] yn byw yn Fron Dinas (neu Vrondinas fel y sillafodd y penteulu yr enw), gŵr o'r Waunfawr a oedd yn fasnachwr llechi, cadeirydd Pwyllgor Addysg y sir ac ynad heddwch 66 oed, a gollodd ei wraig y flwyddyn ganlynol. Erbyn cyfrifiad 1911 dim ond ef a dwy forwyn oedd yn byw yno. Gan mai newydd gyrraedd Fron Dinas gan symud yno o Gorffwysfa, Caernarfon, oedd y teulu tua'r adeg honno, rhaid casglu mai tenantiaid oeddynt, os na chawsant gyfle i brynu'r tŷ. Roedd y tŷ, mae'n debyg, wedi eu denu gan fod gwraig David Pierce Williams yn chwaer i R.B. Ellis Y.H., a drigai y drws nesaf ym mhlasty bach Bronant (a elwid ar un adeg yn Pen-y-clip). Yn ôl coffâd yn y wasg i Mrs Williams yn dilyn ei marwolaeth ym 1909, roedd y ddau'n gefnogwyr mawr i Ysgol y Bontnewydd a Mrs. Williams yn cymryd diddordeb hefyd yng [[Cartref Bontnewydd|Nghartref Bontnewydd]]. Roedd y teulu'n aelodau yn y capel lleol, [[Capel Glan-rhyd (MC), Llanwnda]].<ref>Cyfrifiad plwyf Llanwnda 1911; ''North Wales Express'', 29.1-0.1909, t.5</ref> Bu farw D.P. Williams yn 72 oed ym 1915, gan adael eiddo gwerth dros £27,000.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 14.4.1915, t.4</ref>

Bu'r tŷ'n wersyll carcharorion rhyfel ar ôl 1943, lle'r arhosai milwyr Almaenig a weithiai ar ffermydd yn yr ardal wedi i'r rhyfel ddod i ben. Wedi hynny, defnyddiwyd yr adeilad fel clwb gwledig, sef [[Clwb Fron Dinas]].

Prynwyd yr adeilad wedi i'r clwb gau gan [[Bryn Terfel]] fel cartref iddo ef ei hun a'i deulu, ac fe chwalwyd olion y cytiau lle bu'r carcharorion yn byw, ailwampio'r tŷ gwreiddiol a chodi adeilad cerdd ar wahân. Addaswyd yr adeilad yn gartref moethus iawn.<ref>Cyhoeddusrwydd gan Haf Jones a Pegler,asiantwyr tai [https://media.onthemarket.com/properties/3819281/doc_0_0.pdf], cyrchwyd 4.12.2025</ref> Adferwyd fersiwn ar enw gwreiddiol yr eiddo hefyd, sef Tŷ Cnap. Dichon bod y perchnogion newydd yn barnu bod Tŷ Clap yn enw rhy amrwd!<ref>Gwybodaeth leol a phersonol</ref>

==Cyfeiriadau==
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Enwau lleoedd]]

Tŷ Cnap

2025-12-05T17:33:06Z

Cyfaill Eben:

Hen fferm o oddeutu 34 erw oedd '''Tŷ Clap''' neu Tŷ Cnap - mae'r sillafiad yn amrywio gydol y 19g. Bu'n rhan o [[Ystad Plas-yn-Bont]] tan tua 1819, pan chwalwyd yr ystad honno.<ref>W. Gilbert Williams, ‘’Hen Deuluoedd Llanwnda. II. Lewisiaid Plas-yn-Bont’’, Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon, cyf. 5 (1944), t.41</ref> Erbyn adeg y map degwm, tua 1840, Anne Ellis, gweddw John Ellis o Ryllech, Llannor<ref>Am hanes y teulu, gweler erthygl ar [[Cefn Hendre]] yn Cof y Cwmwd</ref> oedd y perchennog a Richard Williams oedd y tenant.<ref>Map Degwm plwyf Llanwnda. "Tŷ Clap" oedd y sillafiad ar y map</ref> Ym 1851, Richard Morris, dyn 76 oed o Benmorfa a'i fab, Morris Prichard, oedd yn ffarmio Tŷ Cnap (sic); ym 1861, gŵr gweddw 44 oed, Owen Jones, oedd y tenant. Ymhen 10 mlynedd, roedd Owen Jones yn dal yno, ond wedi ail-briodi â gwraig o'r enw Sydney o Bistyll gan gychwyn teulu newydd. Ym 1871, Tŷ Clap oedd yr enw ar y cyfrifiad. Ym 1881, disgrifir Owen Jones fel saer maen, ond yr oedd yn dal i fyw yno - a Tŷ Cnap oedd y sillafiad. Erbyn 1891, roedd Owen a Sydney Jones wedi ymddeol i dŷ yn Digbeth Terrace, [[Bontnewydd]], a John, gŵr o Sir Feirionnydd, a Mary ei wraig oedd yn ffarmio "Tŷ Cnap".<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda 1851-1891</ref>

Gwerthwyd y fferm wedi hynny gan roi rhybudd i'r tenant olaf, John Jones, ymadael ym 1898, a bu raid iddo werthu ei stoc mewn ocsiwn.<ref>'''North Wales Express'', 7.10.1898, t.4</ref> Fe chwalwyd y tŷ a chodwyd plasty Fron Dinas ar y safle tua 1900 yn arddull pensaernïaeth celf a chrefft y cyfnod. <ref>Gwefan Coflein, [https://coflein.gov.uk/cy/safle/411971/], cyrchwyd 4.12.2025; mapiau Ordnans 1888 a 1900</ref> Erbyn 1901 roedd y tŷ newydd gyda'i enw newydd, Fron Dinas, ar ei draed, ond yr unig rai i fyw yno oedd John Symonds, y garddwr (dyn o Oakham, Swydd Rutland), ei wraig Winifred, a oedd yn wreiddiol o Faentwrog, a'u plant.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanwnda 1901</ref> Erbyn 1911, roedd John wedi marw, fodd bynnag, ac roedd y teulu'n byw yn Stryd Marcus, Caernarfon, lle roedd y plant yn gweithio mewn siopau a Mrs Symonds yn cadw ymwelwyr.<ref>Cyfrifiad tref Caernarfon 1911</ref>

Erbyn 1908 roedd yr Henadur [[David Pierce Williams]] yn byw yn Fron Dinas (neu Vrondinas fel y sillafodd y penteulu yr enw), gŵr o'r Waunfawr a oedd yn fasnachwr llechi, cadeirydd Pwyllgor Addysg y sir ac ynad heddwch 66 oed, a gollodd ei wraig y flwyddyn ganlynol. Erbyn cyfrifiad 1911 dim ond ef a dwy forwyn oedd yn byw yno. Gan mai newydd gyrraedd Fron Dinas gan symud yno o Gorffwysfa, Caernarfon, oedd y teulu tua'r adeg honno, rhaid casglu mai tenantiaid oeddynt, os na chawsant gyfle i brynu'r tŷ. Roedd y tŷ, mae'n debyg, wedi eu denu gan fod gwraig David Pierce Williams yn chwaer i R.B. Ellis Y.H., a drigai y drws nesaf ym mhlasty bach Bronant (a elwid ar un adeg yn Pen-y-clip). Yn ôl coffâd yn y wasg i Mrs Williams yn dilyn ei marwolaeth ym 1909, roedd y ddau'n gefnogwyr mawr i Ysgol y Bontnewydd a Mrs. Williams yn cymryd diddordeb hefyd yng [[Cartref Bontnewydd|Nghartref Bontnewydd]]. Roedd y teulu'n aelodau yn y capel lleol, [[Capel Glan-rhyd (MC), Llanwnda]].<ref>Cyfrifiad plwyf Llanwnda 1911; ''North Wales Express'', 29.1-0.1909, t.5</ref> Bu farw D.P. Williams yn 72 oed ym 1915, gan adael eiddo gwerth dros £27,000.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 14.4.1915, t.4</ref>

Bu'r tŷ'n wersyll carcharorion rhyfel ar ôl 1943, lle'r arhosai milwyr Almaenig a weithiai ar ffermydd yn yr ardal wedi i'r rhyfel ddod i ben. Wedi hynny, defnyddiwyd yr adeilad fel clwb gwledig, sef [[Clwb Fron Dinas]].

Prynwyd yr adeilad wedi i'r clwb gau gan [[Bryn Terfel]] fel cartref iddo ef ei hun a'i deulu, ac fe chwalwyd olion y cytiau lle bu'r carcharorion yn byw, ailwampio'r tŷ gwreiddiol a chodi adeilad cerdd ar wahân. Addaswyd yr adeilad yn gartref moethus iawn.<ref>Cyhoeddusrwydd gan Haf Jones a Pegler,asiantwyr tai [https://media.onthemarket.com/properties/3819281/doc_0_0.pdf], cyrchwyd 4.12.2025</ref> Adferwyd fersiwn ar enw gwreiddiol yr eiddo hefyd, sef Tŷ Cnap. Dichon bod y perchnogion newydd yn barnu bod Tŷ Clap yn enw rhy amrwd!<ref>Gwybodaeth leol a phersonol</ref>

==Cyfeiriadau==
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Enwau lleoedd]]

Tafarn y Wellington

2025-12-05T17:04:53Z

Cyfaill Eben:

Yng Nghyfarwyddiadaur Masnach Slater dyddedig 1868 rhestrir tafarn yn [[Llanllyfni]] o'r enw y '''Wellington''', gyda Thomas Owen yn dafarnwr yno. Dyma'r dyn a oedd yn dafarnwr ym 1861 yn [[Tafarn y Cwari|nhafarn y Cwari]] a'r dafarn honno'n sefyll gerllaw rhes o dai o'r enw Wellington Terrace. Nid oes sôn yng nghyfrifiadau 1861 na 1871 am Dafarn y Wellington, ond roedd Thomas Owen yn byw yn rhif 1 Rhes Wellington ym 1871, ac yntau'n 89 oed. Yn nes ymlaen yn y ganrif, ceir sôn am Wellington House fel siop yn y pentref. Hyd yma ni chafwyd cyfeiriadau eraill at y Wellington fel tafarn. Tybed ai ceisio rhedeg tafarn am ychydig wedi iddo ymddeol o'r Cwari oedd Thomas Owen, a ddisgrifir ym 1871 fel crydd.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanllyfni 1861-71</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafasrndai]]

Owen Lloyd

2025-12-05T17:00:37Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''Owen Lloyd''' yn ŵr bonheddig (“gentleman”) a fu farw ym 1734.<ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1734/64</ref>. Gellir ei ystyried yn aelod o’r dosbarth o fân foneddigion a oedd yn dechrau ymffurfio’n ddosbarth canol trwy ddilyn galwedigaethau proffesiynol gan nad oedd eu statws cymdeithasol yn ddigonol iddynt gael eu hystyried ymysg rheolwyr naturiol y sir, sef y prif berchnogion ystadau. Yn achos Owen Lloyd, roedd yn berchen ar rywfaint o dir a oedd ar osod, ond fe ddaeth ei brif incwm o’i swydd fel swyddog tollau ac fel atwrnai neu gyfrifydd. Cafodd feddiant ar Dan-y-bryn, fodd bynnag, trwy ei briodas, a hynny wedi i nain ei wraig farw (ym 1714 yn ôl pob tebyg).<ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1714/47</ref>

Mab oedd Owen Lloyd i Owen Lloyd ''senior'', yntau’n fab i John Lloyd, o Dŷ Newydd, Llannor. Roedd ganddo bedwar mab (Owen, Hugh, Samuel a Robert) a thair merch (Lowri, Sarah ac Anne). Priododd ym 1668 â Mary Jones, merch Griffith Jones o Fryntannie.<ref>LlGC Llanfair a Brynodol D1035</ref> Bu farw Owen y tad rhwng 1725 a 1727, gan adael tua £19 mewn arian, ynghyd â’i ddodrefn, dillad ac eiddo personol. Roedd yn amlwg yn ddyn oedrannus erbyn hynny, gyda rhywun arall yn ffermio Tŷ Newydd.<ref>Cofnodion Profiant B/1727/144</ref> Mae yna awgrym ei fod â chysylltiadau teuluol â theulu Bodfel, teulu o Lŷn a gododd yn y byd trwy briodas â theulu Robartes, Iarll Maesyfed, o Lanhydroc, Cernyw. Bu Tŷ Newydd yn rhan o ystad Bodfel pan fu John Bodfel farw, cyn i David Lloyd, gŵr bonheddig, (m.1669) a thaid Owen Lloyd yr hynaf, ei feddiannu.<ref >LlGC Llanfair a Brynodol D1034</ref> Gŵr oedd y David Lloyd hwn i Lowri Glynn, un o Glynniaid Gwynfryn, ger Pwllheli.<ref> Cofnodion Profiant B/1669/66</ref>

Er nad oedd ail fab Owen Lloyd yr hynaf, sef Hugh Lloyd ap Owen ap John Lloyd, o Lannor, â chysylltiad uniongyrchol ag [[Uwchgwyrfai]], mae’n werth nodi ei fod wedi symud i Gaergybi, ac yn gweithio yno fel Casglwr Tollau’r borthladd.<ref>Gwefan Stirnet, [https://www.stirnet.com/genie/data/british/ww/wales38.php], cyrchwyd 1/12/2025</ref> Gwraig yr Hugh hwn oedd Elizabeth Williams, merch John Williams, un o’r teithwyr a foddwyd pan suddwyd Fferi Tal-y-foel ar y Fenai ym 1723; roedd hi'n gyfnither i William Jones, FRS, y mathemategwr enwog o Fôn. Yr oedd un o gefndryd Hugh hefyd yn swyddog tollau yn ardal Cwintre (Coventry) yn Lloegr, ac yr oedd Griffith Lloyd, ŵyr Owen Lloyd iau, sef gwrthrych yr erthygl hon, hefyd yn ecseismon.<ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1773/ 105</ref>

I ddychwelyd at Owen Lloyd iau, fe ymsefydlodd yn Nhan-y-bryn, [[Llanllyfni]] wedi iddo briodi â Mary Williams, merch [[Henry Williams]] (m.1690), yr apothecari o’r Erw-wen, [[Clynnog Fawr]] a’i wraig, Ellin. Ymddengys fod Ellin ei hun a’i merch wedi symud i Dan-y-bryn ar ôl colli ei gŵr, gan fod sôn amdani’n byw yn “Hendre Gwehelyth alias Tan-y-bryn” mewn gweithred ddyddiedig 1695.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor PYAA, 2122-3</ref>

Nid yw dyddiad priodas Owen Lloyd a Mary Williams yn hysbys, ond roedd yn ddau wedi priodi ac yn byw ym Mhwllheli erbyn 1707 pan fu farw Ellin Williams.<ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1707/443</ref> Rhaid amau mai’r rheswm ei fod wedi symud i Bwllheli yn y lle cyntaf oedd ei fod wedi derbyn swydd fel swyddog tollau yno, gan ei fod wedi dilyn yr alwedigaeth honno mewn sawl man (fel y gwnaeth cymaint o'i deulu ar ei ôl). Yn sicr, roedd yn cyflawni'r gwaith erbyn 1708 pan gafodd ei benodi'n archwiliwr teithiol tollau halen Gorllewin Cymru, swydd a ddaliodd hyd at 1732 o leiaf.<ref>Archifdy Caernarfon XM436/47, 75</ref>

Mae’r uchod yn rhoi peth gwybodaeth am waith, cefndir a safle cymdeithasol Owen, ond mae’r ffeithiau pendant am ei fywyd pob dydd yn brin. Mor gynnar â 1700, ac yntau'n dal i fyw adref yn Llannor, roedd yn ddigon cefnog i roi morgais i grydd lleol,<ref>Archifdy Caernarfon XM436/10</ref>, ac ym 1723 cafwyd cofnod ei fod wedi rhoi benthyg swm o £26.<ref>Archifdy Caernarfon XM436/67</ref> Roedd hefyd yn prynu ambell i eiddo, megis tai yng Nghaernarfon a thir yn Isalun, Llanbeblig o 1718 ymlaen.<ref>Archifdy Caernarfon XM436/58, 59, 62</ref>. Mae lle i gredu fod llyfr cyfrifon a gedwid rhwng 1710 a 1717 ac sydd yn cynnwys cyfrifon yn ymwneud â Sarah Bodfel, Iarlles Maesyfed, a Robert Evans, Broom Hall, ymysg eraill, wedi ei gadw gan Owen Lloyd o Dan-y-bryn.<ref>LlGC Broom Hall Cyfrol llysg. 3a</ref> Mae hyn yn awgrymu iddo weithredu o bosibl fel asiant, cyfrifydd neu atwrnai o ryw fath i’r uchelwyr lleol. Yr un modd fe’i dewiswyd yn un o bedwar ymddiriedolwr ar ystâd Griffith David o Glynnog, gŵr bonheddig, yn ei ewyllys dyddiedig 1725. <ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1725/32</ref> Fodd bynnag, yn yr achos hwnnw, dichon fod rhyw gysylltiad teuluol, gan fod ei fam-yng-nghyfraith wedi gwerthu eiddo o’r enw Ynys Hwfa i Griffith David ym 1795.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor PYAA 2122-5</ref>

Nid oes modd dweud dim pendant am ei ddiddordebau na’i ffordd o fyw chwaith. Mae’n ddiddorol iawn, fodd bynnag, o gofio ei fod yn fab-yng-nghyfraith i’r apothecari Henry Williams, fod ganddo gysylltiadau â’r byd meddygol. Roedd Iarll Maesyfed yn enwog am ei ddiddordeb mewn meddygaeth. Mwy perthnasol, efallai, yw’r ffaith fod mab Owen, Richard Lloyd, yn enwi John Jones o Gaernarfon, apothecari, fel un o ddau ymddiriedolwr Tan-y-bryn - roedd Richard wedi symud yn ôl i hen gartref y teulu, sef Tŷ Newydd, Llannor <ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1773/105</ref>, gan fod ei fam, gweddw Owen, yn dal i fyw yn Nhan-y-bryn hyd o leiaf 1756 ac yn bur debygol hyd at ei marwolaeth ym 1762. <ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1762/149</ref> Un peth y gallwn ei ddweud, beth bynnag, yw bod Owen yn ddyn oedd wedi derbyn addysg sylweddol a safonol, a barnu oddi wrth ei lofnod hyderus a chadarn - heb sôn am y ffaith ei fod wedi crybwyll ei lyfrau a'i bapurau yn ei ewyllys.

Daw ein prif wybodaeth am Owen, mewn gwirionedd, o'r hyn a welir yn ei ewyllys a’r rhestr o’i eiddo.<ref>LlGC Cofnodion Profiant B/1734/64</ref> Yno ceir clywed am ddau fab, Richard a Henry Lloyd. Gadawodd £14 mewn arian i osod cerrig o farmor Sir Fôn ar fedd ei dad ym mynwent Llannor ac ar ei fedd ei hun. Ymysg y cymynroddion i’w ddau fab, ceir eitemau diddorol sy’n dyst i’w safon byw cymharol foethus: dau gloc haul yn Nhan-y-bryn, aur ac arian, eitemau wedi’u farneisio (“Japan ware”) a llestri teisennod, cist a roddwyd iddo gan y Fonesig Essex Robartes, a bariau haearn, clorian a phwysau. Tybed ai offer cyfrifo maint y tollau oedd yn daladwy ar nwyddau oedd y rheiny? Mae hefyd yn sôn am ddodrefn ym Mhwllheli (sy’n awgrymu ei fod wedi cadw ei swydd efo’r tollau yno), ac yn Nhan-y-bryn, yn ogystal ag ysgolion yn Nhŷ Newydd. Enwodd ei was Owen Williams a’i forwyn Mary Owen yn yr ewyllys hefyd.

Mae rhestr eiddo Owen a wnaed ar ôl ei farwolaeth yn tystio i’w cyfoeth. Roedd ganddo £500 rhwng ôl-ddyledion rhent, bondiau, benthyciadau ac ati, ac roedd stoc fferm Tan-y-bryn hefyd yn sylweddol: 16 o fuchod a tharw a oedd rhyngddynt yn werth £40; 12 ych gwerth £3 yr un; 33 o wartheg ifainc gwerth £47 i gyd; tua 120 o ddefaid gwerth £24; ŷd a gwair gwerth £35.12.10c; mochyn; gwerth £2 o offer amaethu; a dillad, cyfrwy a thresi gwerth £5 – tua £780 i gyd. Roedd hyn yn swm sylweddol dros ben yr adeg honno, hyd yn oed ar ôl cymryd i ystyriaeth yr arian a’r benthyciadau o £500.

Bu farw ddechrau Chwefror 1734, gan adael ei ddau fab a’i wraig Mary. Bu i honno ei oroesi am bron i dri deg o flynyddoedd.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Tirfeddianwyr]]
[[Categori:Amaethwyr]]

Melin Forgan

2025-11-25T10:56:04Z

Cyfaill Eben:

[[Delwedd:Melin_ forgan_1.jpg|bawd|de|300px]]
[[Delwedd:Melin_ forgan_2.jpg|bawd|de|300px]]
[[Delwedd:Melin_ forgan_3.jpg|bawd|de|300px]]

Mae '''Melin Forgan''' ar waelod ceunant [[Afon Llifon]] sy'n dod i lawr o gyfeiriad [[Maes Tryfan]], rhai cannoedd o lathenni'n nes at y gwastatir na melin [[Ffatri Tryfan]]. Melin ŷd a grawn oedd Melin Forgan. Roedd cafn neu ffrwd felin yn cario dŵr o'r ceunant at yr olwyn. Hen enw ar y felin oedd Melin Cae'r Ffridd, gan ei bod yn perthyn i ystad fechan Cae'r Ffridd, ac yn eiddo i deulu Williams, mân fyddigion ym mhlwyf Llandwrog. Ceir gweithredoedd yn dyddio'n ôl i o leiaf 1783 ymysg papurau Tŷ'n y Gongl yn Archifdy Prifysgol Bangor lle ceir sôn am yr hen enw. Mae Melin Forgan yn enw sy'n dyddio, mae'n debyg, o'r 19g. yn unig fel enw "swyddogol" ar y felin, ac mor ddiweddar â 1837, ceir sôn o hyd am Felin Cae'r Ffridd. Dichon mai Morgan Williams, Cae'r Ffridd Uchaf, a fu farw ym 1781, oedd y Morgan a roddodd ei enw ar y felin ar lafar gwlad, a'r enw hwnnw mewn amser yn ennill ei blwyf.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, llsgrau. Tŷ'nygongl 413, 465, 517, 575</ref> Ni fyddai rhywun wedi disgwyl y byddai dyn a ddisgrifiai ei hun fel gŵr bonheddig, ac a oedd yn berchen ar ddwy neu dair o ffermydd (Cae'r Ffridd Uchaf ac Isaf a Bryn Golau, yn ogystal â melin rawn), yn gweithio'r felin ei hun, ond mae cyfeiriadau diweddarach yn tueddu i awgrymu fod William Williams, mab y perchennog cyntaf y clywir amdano, sef Morgan Williams, yn felinydd a weithiai ei felin ei hun, yn ogystal â mab hwnnw, taid y bardd [[Fferyllfardd]].

Y cyfeiriad cynharaf at "Felin Forgan" sydd wedi dod i law yw cyfeiriad Dr Thomas Parry at un Robert Morris a oedd yn felinydd yno ym 1802, pan gystadlodd ar yr awdl mewn eisteddfod yn Llanddeiniolen. Nodir mai William Williams oedd y melinydd adeg llunio'r map degwm ym 1840, ac erbyn hynny, Melin Forgan yw'r enw a ddefnyddid. Yn ôl cyfrifiad 1841, gelwir y lle'n Rhaeadr Llifon, gyda William Williams, ei wraig ac wyth o blant yn byw yno, yn cynnwys [[Fferyllfardd|William Morgan]] (a dyfodd i fod yn feddyg ac yn fardd). Ym 1851, Richard Thomas oedd yn byw yno, ond Hugh Thomas oedd y melinydd. Ym 1861, roedd Daniel Eames yn ffermio yno ac roedd ef yn fasnachwr llwyddiannus a gyflogodd gariwr, sef Thomas Jones. Dywed traddodiad bod merched y Felin yn y cyfnod hwnnw yn gwisgo'n grand ac yn mynd i gapel [[Bryn'rodyn (MC)]] yn eu ''silks and satins''!

Ym 1871, Owen Jones oedd y melinydd, yn gweithio i Daniel Eames ond, erbyn 1891, roedd y Felin yng ngofal ei weddw Frances a'i ddau fab, Owen a Richard. Erbyn 1899, ymddengys bod Frances wedi ail-briodi efo Thomas Jones, gweithiwr ym Melin Forgan. Bu farw Frances ym 1906 ac Owen ei mab fu yno hyd nes iddo symud i fyw i Benisarhos, [[Y Groeslon]] ym 1914.

O 1915, David E. Jones a'i deulu fu yn y Felin hyd nes ei farw ym 1923. Wedyn daeth Evan Roberts a Sarah ei wraig yno gan adael ym 1944, pan ddaeth Sais o'r enw Bazzard yno. Am ychydig iawn y bu ef yn malu ond bu'n marchnata a gwerthu gwair a gwellt am rai blynyddoedd, ac yn gwerthu llefrith o gwmpas yr ardal.

Mae'r Felin yn dal i sefyll ac olion yr olwyn ddŵr yno hefyd. Hefyd gellir gweld cwrs ffrwd y felin trwy'r ddôl gerllaw, er ei bod yn sych ers blynyddoedd. Roedd yno gae o'r enw Cae Mulod lle cedwid rhyw ddwsin o fulod ar gyfer cludo'r grawn a'r blawdiau.<ref>Sylfaen rhannau olaf yr erthygl hon yw'r paragraffau perthnasol allan o ''Hanes y Groeslon'', (2000) gyda nawdd Cronfa Dreftadaeth y Loteri. Defnyddiwyd y deunydd yma trwy ganiatâd golygyddion y gyfrol honno.</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Melinau]]

Henry Williams

2025-11-25T10:43:10Z

Cyfaill Eben:

Apothecari oedd '''Henry Williams''' (bu farw ym 1691). Credir mai yn Erw-wen yr oedd yn byw, gan fod ei weddw Ellin yn byw yno ym 1695 pan werthodd Ynys Hwfa i berchennog Llwyn Impia.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor PYAA/2122-3</ref> Cafodd y cwpl o leiaf un plentyn, Mary, a briododd â Griffith David, Llwyn Impia, ym 1703.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor PYAA/2124-5</ref>

Roedd yn ymarfer yr alwedigaeth o apothecari yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog]] mor gynnar â Chwefror 1677, gan fod ewyllys [[Abraham Williams]], y porthmon o [[Llyn-y-gele|Lyn-y-gele]], yn nodi fod ar "Henry Williams, Apothecary" y swm o £2 iddo.<ref>Prif Gofrestr Profiant, Cofrestrau Llys Braint Caergaint, ''Reeve 80''</ref>

Yn ''Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon'', Cyfrol 77, 2016-2017, ceir erthygl gan T.G. Davies, Caerdydd, ar "Y Berthynas Rhwng Meddygaeth a Chyfraith Gwlad: Rhai Enghreifftiau o Sir Gaernarfon".<ref>T.G. Davies, "Y Berthynas Rhwng Meddygaeth a Chyfraith Gwlad: Rhai Enghreifftiau o Sir Gaernarfon", yn ''Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon'', Cyfrol 77, 2016-2017, tt.21-39.</ref> Yn yr erthygl honno mae'r awdur yn cyfeirio at Henry Williams, a oedd yn gweithredu fel apothecari yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog]] yn ail hanner yr ail ganrif ar bymtheg. Yn yr erthygl eglura'r awdur mai'r llawfeddygon a'r apothecariaid oedd meddygon teulu'r oes honno i bob pwrpas. Am flynyddoedd maith yr un oedd yr apothecariaid a siopwyr groser mewn gwirionedd, ond ymwahanodd yr apothecariaid oddi wrth y groseriaid ym 1617 gan ffurfio Cymdeithas yr Apothecariaid. Yn wreiddiol, paratoi cyffuriau i'w gwerthu i drin clefydau oedd eu gwaith, ond yn raddol dechreuodd rhai ohonynt drin cleifion yn ogystal er nad oeddent wedi cael unrhyw hyfforddiant priodol i wneud hynny. Un yn dilyn yr oruchwyliaeth yma oedd Henry Williams ac wrth ymchwilio ar gyfer ei ysgrif daeth T.G. Davies ar draws ei ewyllys ymysg y casgliad enfawr o ewyllysiau a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol. Y dyddiad arni oedd 1690<ref>Dan yr hen system o ddyddio, lle dechreuai rhif y flwyddyn ar 25 Mawrth ac nid ar 1 Ionawr, mae dyddiad 23 Mawrth 1690 sydd ar y rhestr eiddo, ond mewn gwirionedd 1691 yw'r flwyddyn yn ôl dull cyfrif heddiw.</ref> a gadawodd yr apothecari'r swm o £62 9s 10c, sy'n cyfateb yn fras i tua £10,000 heddiw <ref>Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cofnodion Profiant B1690/49 I.</ref>. Ond yn ogystal â'r arian, gadawodd gasgliad pwysig o lyfrau meddygol ar ei ôl a arweiniodd T.G. Davies i gredu ei fod yn cynnig gwasanaeth meddygol cynhwysfawr a'i bod yn amheus a fyddai gan unrhyw feddyg Cymreig o'r cyfnod well casgliad o lyfrau meddygol nag ef. Ymysg y rhain roedd:

Thomas Willis, ''The London Practice of Physick ...''
''A Discourse of the French Pox''
Peter Lowe, ''A discourse of the whole art of Chyrurgerie'' (London, 1612)
''An olde book to all young practitioners of chirurgery''
John French, ''The Art of Distillation'' (1653)
Thomas Walkington, ''The Optick Glasse of Humours ...''
''A Booke of Strange Apparitions''

Yn y llyfrau hyn ceir ymdriniaeth drylwyr â rhai o brif faterion meddygol yr oes gan rai o arbenigwyr amlycaf y cyfnod. Dywed T.G. Davies mai'r llyfr mwyaf annisgwyl yn eu plith oedd ''The Optick Glasse of Humours ...'' sy'n trafod rhai agweddau ar natur personoliaeth dyn. Sut tybed y llwyddodd Henry Williams i gael gafael ar y fath gasgliad yn [[Uwchgwyrfai]] wledig yr ail ganrif ar bymtheg a thybed i ble'r aeth y llyfrau wedyn? Tybed a oes rhai o ddarllenwyr Cof y Cwmwd yn gwybod mwy am yr apothecari cynnar hwn o Glynnog neu am rai tebyg iddo a oedd yn gweithredu fel meddygon cefn gwlad yn y cwmwd bryd hynny neu'n ddiweddarach.

Mae Alun Withey, yr awdurdod ar apothecariaid yng Nghymru yn y cyfnod modern cynnar yn awgrymu fod gan Henry Williams siop,<ref>Alun Withey, ''"Persons That Live Remote from London": Apothecaries and the Medical Marketplace in Seventeenth-and Eighteenth-Century Wales'', Bulletin of the History of Medicine, Haf 2011, tt.222-247</ref> ond ni cheir sôn am siopau eraill yng nghefn gwlad Sir Gaernarfon mewn ffynonellau eraill, megis ewyllysiau'r cyfnod. Rhaid, felly, amau bod gan Henry fwy nag ystafell paratoi moddion ac ati - os hynny, hyd yn oed. Arfer y cyfnod oedd cyflawni nifer o weithgareddau yn yr un ystafell; byddai'r cysyniad o swyddfa neu fan gwaith penodol ar gyfer gwaith "glân" yn ddiarth iawn bryd hynny, a mwy felly y cysyniad o fferyllfa ar wahân i gegin neu rywle o'r fath. Mae Alun Withey, fodd bynnag, yn hollol gywir wrth sôn bod Henry Williams yn eithriad neilltuol fel apothocari gan nad oedd o'n gweithio mewn tref neu bentref, a'i fod yn ddyn hynod o ddysgedig, a barnu oddi wrth ei lyfrgell.

Bu i'w wraig, Ellin Williams, ei oroesi. Gwelir ei llofnod ar amodrwymiad (neu "admon") yn gysylltiedig â marwolaeth ei gŵr.<ref>Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cofnodion Profiant B1690/49 B. </ref> Mae ei llofnod i'w weld ar ddogfennau eraill hefyd ac mae'n amlwg o rwyddineb ei llawysgrifen ei bod yn ddynes a gafodd addysg sylweddol.<ref>Archifdy Prifysgol Bangor, PYAA/2124-5</ref>

== Cyfeiriadau ==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Meddygaeth]]
[[Categori:Apothecariaid]]
[[Categori:Meddygon]]

Tafarn Sign Horse

2025-11-05T11:04:14Z

Cyfaill Eben:

Safai tafarn o'r enw '''Sign Horse''' yn ardal Treddafydd o bentref [[Pen-y-groes]] tua chanol y 19g. Ychydig o sôn sydd am y dafarn hon, ond un cyfeiriad arall sydd wedi dod i'r golwg yw hynnw yn [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|atgofion Owen Owen]], lle nodir bod "Sign Horse" wedi ei godi tua 1835 yn Nhreddafydd gan Evan Williams.<ref>Owen Owen, ''Hen Atgofion am Pen-y-groes''</ref> Ystyr yr enw, mae'n debyg, yw fod arwydd gyda llun o geffyl yn dynodi'r dafarn gan ei bod ynghanol rhes o dai.

Yn nogfen y Cyfrifiad 1841 rhestrir dynes o'r enw Margaret Griffith, 40 oed, ac fe'i disgrifir fel tafarnwraig yn byw yn un o dai Pen-y-groes. Yr adeg honno nid oedd gan dai Pen-y-groes gyfeiriadau unigol nac enwau, a barnu oddi wrth y Cyfrifiad; yr unig adeilad a nodir gydag enw oedd Tafarn Pen-y-groes, sef [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]]. Gan fod yr Horse wedi ei godi tua 1835, ac nad oes tafarnwr na thafarnwraig arall yn cael ei nodi yn y pentref heblaw am dafarnwr y Stag, gellid cymryd felly mai Margaret Griffith oedd tafarnwraig Tafarn yr Horse ym 1840.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1841</ref>

Yn ôl Cyfrifiad 1861, Robert Griffiths oedd yn cadw'r dafarn, a alwyd yn y ddogfen honno', "Horse Tavarn". Roedd Griffiths yn chwarelwr yn ogystal â thafarnwr; roedd yn 60 oed ym 1861, ac yn hanu o blwyf [[Llandwrog]]. Roedd ei wraig Elizabeth o Ddolbenmaen, ac wyth mlynedd yn iau na'i gŵr. Roedd gan y wraig dri o blant gan ŵr arall ac un ŵyr, mae'n ymddangos (gan mai Jones oedd eu cyfenwau hwy). Mae'n ymddangos bod y dafarn yn adeilad cyfforddus o fawr ac yn gwasanaethu hefyd fel gwesty gan fod tri yn lletya yno, un ohonynt yn chwarelwr a'r lleill yn bedleriaid o Sir y Fflint.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1861</ref> Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai Elizabeth Griffiths oedd tafarnwraig yr Horse; dichon mai gweddw Robert Griffiths ydoedd.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> Tair blynedd yn ddiweddarach, enwir Edward Griffith fel y tafarnwr.<ref>Cyfeiriadur Masnach Slater, 1868</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

Tafarn yr Half Way

2025-11-05T10:56:45Z

Cyfaill Eben:

Roedd adeilad o'r enw "Half Way" wedi bod ar y ffordd rhwng [[Pen-y-groes]] a phentref [[Tal-y-sarn]] ers degawd neu fwy cyn bod sôn am dafarn yno. Ym 1868, Robert Griffith oedd y tafarnwr.<ref>Cyfeiriad Masnach Slater, 1868</ref> Adeg Cyfrifiad 1881, nodir mai Evan Morris, gof 53 oed a hanai o Sir Fôn oedd yn cadw'r dafarn.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1881</ref> Bu'n agored tan ddechrau'r ganrif bresennol, un o dafarnau olaf [[Dyffryn Nantlle]] i gau.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

Tafarn y Machine

2025-11-05T10:55:08Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''Tafarn y Machine''' yn dafarn a gedwid gan chwarelwr o'r enw Griffith Owen, chwarelwr 35 oed ym 1851, a'r wraig Margaret, 39 oed - y ddau'n lleol, Griffith o blwyf Llandwrog a Margaret o blwyf Llanwnda. Safai'r dafarn ger Coedmadog ym mhentref [[Tal-y-sarn]], a dichon ei bod yn diwallu anghenion rhai o'r chwarelwyr lleol am gwrw ar ddiwedd sifft. Rhaid bod y dafarn yn weddol barchus gan fod Sais o Swydd Rhydychen yn aros yno dros nos.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1851</ref> Yn Awst 1860, trosglwyddwyd y drwydded i ŵr o'r enw Owen Jones;<ref>''North Wales Chronicle'', 11.8.1860, t.6</ref> ond ym 1861, mae dogfen y Cyfrifiad yn galw'r dafarn yn "Machine Public House". Roedd landlord newydd yno, sef John Roberts, 33 oed. Yno hefyd roedd ei wraig a'i fab ifanc, ynghyd â morwyn, a oedd, mae'n debyg, yn gweithio yn y dafarn, gan mai chwarelwr oedd John Roberts wrth ei alwedigaeth.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1861</ref>

Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865 nodwyd mai John Roberts oedd y tafarnwr trwyddedig yno o hyd.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> Roedd John Roberts a'i deulu'n dal yno ym 1871, ynghyd â'r forwyn, a'r enw ar yr eiddo oedd "Machine Tavern", er mai chwarelwr oedd disgrifiad galwedigaeth John Roberts o hyd, heb son am waith tafarnwr.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1871</ref> Gellir datrys hyn gan fod cyfeiriad ato ym 1873 fel cyn-dafarnwr a chwarelwr o Dafarn y Machine, wedyn yn groser a chwarelwr o Rhes Britannia, Tal-y-sarn, ond erbyn Mai 1873, roedd yn chwarelwr yn unig.<ref>''North Wales Chronicle'', 24.5.1873, t.4</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

Tafarn yr Engineer's Arms

2025-11-05T10:49:27Z

Cyfaill Eben:

Roedd yr '''Engineer's Arms''' yn dafarn ym mhen gogleddol [[Pen-y-groes]] yn un o adeiladau Treddafydd. Fe enwyd y dafarn fel "Engineer's Arms" yng Nghyfrifiad 1861. Fodd bynnag, ni nodwyd fod y preswylydd, John Hughes, gwehydd linsi, sidan a gwlân, 24 oed, yn dafarnwr hefyd, na'i fam, Catherine Hughes, 43 oed, a oedd yn cadw tŷ ac yn gweithio fel "waitress". Roedd y teulu yno ddeng mlynedd ynghynt ond nid oes sôn am y dafarn na'i henw bryd hynny nac unrhyw gysylltiad gyda gwerthu diod.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1851-61</ref> Mewn adroddiad papur newydd am gyfarfod blynyddol Llys Trwyddedu ardal Caernarfon ym 1865, fodd bynnag, nodwyd mai Catherine Hughes oedd y dafarnwraig.<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> Dichon na fu oes hir iawn i'r dafarn, gan nad oes fawr o sôn amdani wedyn yn y ffynonellau arferol. Yr unig gyfeiriad sydd wedi dod i'r fei yw un am "Mr. Hughes" (John Hughes mae'n debyg) yn chwarae'r piano mewn parti plant yn [[Neuadd y Farchnad, Pen-y-groes]], er mwyn dathlu priodas Owen Parry, ysw. ym 1869.<ref>''Y Tyst Cymreig'', 25.6.1869, t.3</ref> Erbyn 1871, roedd Catherine Hughes wedi troi ei llaw at gadw tŷ ar gyfer lletywyr yn yr un adeilad, gyda naw o bobl, yn ferched ac yn ddynion, yn Gymry, yn Wyddelod ac yn Saeson, yn aros yno. Nid oes sôn am werthu diod nac am enw "Engineer's Arms", a rhaid cymryd felly bod y dafarn ei hun wedi cau.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni 1871</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

Clynnog Fawr - crud ein llenyddiaeth gynnar

2025-11-05T10:41:27Z

Cyfaill Eben:

Am ganrifoedd yn ystod yr Oesoedd Canol bu mynachlog ac eglwys [[Beuno Sant]] yng Nghlynnog Fawr yn ganolfan bwysig ym maes llenyddiaeth Gymraeg gynnar a chynhyrchwyd nifer o weithiau pwysig yno. Yng nghanol y 13g bu [[Iorwerth ap Madog]] yn ail-lunio rhannau helaeth o'r Gyfraith Gymreig - Cyfraith Hywel - ac fe'i hystyrid yn arbenigwr yn y maes. Mewn ymchwil a gyflawnodd yn y 1950au dangosodd Dr Dafydd Jenkins fod Iorwerth yn perthyn i deulu ysgolheigaidd yn ardal [[Clynnog]] ac mae'n bosibl mai yn yr Eglwys yng Nghlynnog y bu Iorwerth yn cyflawni ei waith yn diwygio'r cyfreithiau. Perthynai beirdd yn ogystal i deulu Iorwerth a buont yn canu clodydd sawl tywysog. Un o'r rhain oedd [[Einion ap Madog]], brawd Iorwerth, a ganodd gerdd i Gruffudd ap Llywelyn (mab i Lywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd) tua 1237. Roedd Gruffudd ap yr Ynad Coch, a ganodd y farwnad ddirdynnol honno yn dilyn llofruddio Llywelyn yng Nghilmeri ym 1282, hefyd yn un o'r teulu gyda'i enw'n dangos ei gysylltiad ag ynadon a chyfreithwyr. Roedd aelodau eraill o'r teulu'n gweithio fel gweinyddwyr i'r tywysogion ac yn amlwg roedd y teulu ysgolheigaidd hwn yn ystyried clerigwyr Clynnog yn geidwaid addas i ddysg a llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod.

Oddeutu canrif cyn cyfnod Iorwerth ap Madog, yng nghanol y 12g cafodd [[Buchedd Beuno]], (sef hanes bywyd a gweinidogaeth y sant, ynghyd â'r gwyrthiau a'r traddodiadau a gysylltid ag ef erbyn yr adeg honno), ei ysgrifennu yn y ''scriptorium'' ym mynachlog Clynnog. Lladin oedd iaith y fuchedd wreiddiol, ond fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg yn ddiweddarach. Mae'n bosib y gellir cysylltu Clynnog hefyd â ''Buchedd'' neu ''Historia'' Gruffudd ap Cynan (c.1055-1137), a fu'n teyrnasu dros Wynedd am gyfnod sylweddol tan ei farwolaeth. Lluniwyd fersiynau Lladin a Chymraeg o'r ''Historia'' hefyd. Roedd cysylltiad agos rhwng tywysogion Gwynedd â Chlynnog yn y 12g a'r 13g. [[Symeon o Glynnog]], a fu farw ym 1152, oedd archddiacon hysbys cyntaf Cadeirlan Bangor. Roedd yn glerigwr blaenllaw yn ei ddydd ac roedd yn gweini ar Gruffudd ap Cynanan pan oedd hwnnw ar ei wely angau yn 1137.Efallai y bu gan Symeon ran mewn cyfansoddi'r ''Historia''?

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae'r Athro Patrick Sims-Williams, Athro Emeritws yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth, wedi cyflawni ymchwil arloesol ym maes y cerddi Cymraeg cynnar a elwir yn Englynion y Beddau. Ceir y rhain yn ''Llyfr Du Caerfyrddin'' ac mewn llawysgrifau diweddarach yn seiliedig ar lawysgrif goll a gopïwyd gan yr ysgolhaig William Salesbury yn yr 16g. Yng ngogledd Cymru y mae'r holl feddau yn ôl fersiwn Salesbury, gyda chlwstwr ohonynt yn ardal Clynnog, megis Bedd Dylan yn Llanfeuno (sef Clynnog), Bedd Lleu Llaw Gyffes dan y môr a Bedd Gwydion fab Dôn ym Morfa Dinlleu. Ceir chwedl hefyd am Elidir Mwynfawr yn teithio ar geffyl hud o'r Hen Ogledd (ardal Cumbria heddiw) i Benllech ym Môn ac yna'n croesi dros y môr i [[Aberdesach]] yn Uwchgwyrfai. Yn ôl Englynion y Beddau claddwyd Elidir 'yng nglanfawr Meweddus', sef yr hen enw ar [[Afon Desach]]. Mae hyn wedi peri i'r Athro Sims-Williams ddod i'r casgliad fod llawer o'r englynion hyn, ynghyd â llawer o straeon o Bedair Cainc y Mabinogi - yn arbennig y Bedwaredd Gainc - wedi cael eu cofnodi a'u diogelu gan glerigwyr Clynnog.

[Anorffenedig - i'w barhau]

Clynnog Fawr - crud ein llenyddiaeth gynnar

2025-11-05T10:40:07Z

Cyfaill Eben:

Am ganrifoedd yn ystod yr Oesoedd Canol bu mynachlog ac eglwys [[Beuno Sant]] yng Nghlynnog Fawr yn ganolfan bwysig ym maes llenyddiaeth Gymraeg gynnar a chynhyrchwyd nifer o weithiau pwysig yno. Yng nghanol y 13g bu [[Iorwerth ap Madog]] yn ail-lunio rhannau helaeth o'r Gyfraith Gymreig - Cyfraith Hywel - ac fe'i hystyrid yn arbenigwr yn y maes. Mewn ymchwil a gyflawnodd yn y 1950au dangosodd Dr Dafydd Jenkins fod Iorwerth yn perthyn i deulu ysgolheigaidd yn ardal [[Clynnog]] ac mae'n bosibl mai yn yr Eglwys yng Nghlynnog y bu Iorwerth yn cyflawni ei waith yn diwygio'r cyfreithiau. Perthynai beirdd yn ogystal i deulu Iorwerth a buont yn canu clodydd sawl tywysog. Un o'r rhain oedd [[Einion ap Madog]], brawd Iorwerth, a ganodd gerdd i Gruffudd ap Llywelyn (mab i Lywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd) tua 1237. Roedd Gruffudd ap yr Ynad Coch, a ganodd y farwnad ddirdynnol honno yn dilyn llofruddio Llywelyn yng Nghilmeri ym 1282, hefyd yn un o'r teulu gyda'i enw'n dangos ei gysylltiad ag ynadon a chyfreithwyr. Roedd aelodau eraill o'r teulu'n gweithio fel gweinyddwyr i'r tywysogion ac yn amlwg roedd y teulu ysgolheigaidd hwn yn ystyried clerigwyr Clynnog yn geidwaid addas i ddysg a llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod.

Oddeutu canrif cyn cyfnod Iorwerth ap Madog, yng nghanol y 12g cafodd [[Buchedd Beuno]], (sef hanes bywyd a gweinidogaeth y sant, ynghyd â'r gwyrthiau a'r traddodiadau a gysylltid ag ef erbyn yr adeg honno), ei ysgrifennu yn y ''scriptorium'' ym mynachlog Clynnog. Lladin oedd iaith y fuchedd wreiddiol, ond fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg yn ddiweddarach. Mae'n bosib y gellir cysylltu Clynnog hefyd â ''Buchedd'' neu ''Historia'' Gruffudd ap Cynan (c.1055-1137), a fu'n teyrnasu dros Wynedd am gyfnod sylweddol tan ei farwolaeth. Lluniwyd fersiynau Lladin a Chymraeg o'r ''Historia'' hefyd. Roedd cysylltiad agos rhwng tywysogion Gwynedd â Chlynnog yn y 12g a'r 13g. [[Symeon o Glynnog]], a fu farw ym 1152, oedd archddiacon hysbys cyntaf Cadeirlan Bangor. Roedd yn glerigwr blaenllaw yn ei ddydd ac roedd yn gweini ar Gruffudd ap Cynanan pan oedd hwnnw ar ei wely angau yn 1137.Efallai y bu gan Symeon ran mewn cyfansoddi'r ''Historia''?

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae'r Athro Patrick Sims-Williams, Athro Emeritws yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth, wedi cyflawni ymchwil arloesol ym maes y cerddi Cymraeg cynnar a elwir yn Englynion y Beddau. Ceir y rhain yn ''Llyfr Du Caerfyrddin''ac mewn llawysgrifau diweddarach yn seiliedig ar lawysgrif goll a gopïwyd gan yr ysgolhaig William Salesbury yn yr 16g. Yng ngogledd Cymru y mae'r holl feddau yn ôl fersiwn Salesbury, gyda chlwstwr ohonynt yn ardal Clynnog, megis Bedd Dylan yn Llanfeuno (sef Clynnog), Bedd Lleu Llaw Gyffes dan y môr a Bedd Gwydion fab Dôn ym Morfa Dinlleu. Ceir chwedl hefyd am Elidir Mwynfawr yn teithio ar geffyl hud o'r Hen Ogledd (ardal Cumbria heddiw) i Benllech ym Môn ac yna'n croesi dros y môr i [[Aberdesach]] yn Uwchgwyrfai. Yn ôl Englynion y Beddau claddwyd Elidir 'yng nglanfawr Meweddus', sef yr hen enw ar [[Afon Desach]]. Mae hyn wedi peri i'r Athro Sims-Williams ddod i'r casgliad fod llawer o'r englynion hyn, ynghyd â llawer o straeon o Bedair Cainc y Mabinogi - yn arbennig y Bedwaredd Gainc - wedi cael eu cofnodi a'u diogelu gan glerigwyr Clynnog.

[Anorffenedig - i'w barhau]

Clynnog Fawr - crud ein llenyddiaeth gynnar

2025-10-29T18:18:39Z

Cyfaill Eben:

Am ganrifoedd yn ystod yr Oesoedd Canol bu mynachlog ac eglwys [[Beuno Sant]] yng Nghlynnog Fawr yn ganolfan bwysig ym maes llenyddiaeth Gymraeg gynnar a chynhyrchwyd nifer o weithiau pwysig yno. Yng nghanol y 13g bu [[Iorwerth ap Madog]] yn ail-lunio rhannau helaeth o'r Gyfraith Gymreig - Cyfraith Hywel - ac fe'i hystyrid yn arbenigwr yn y maes. Mewn ymchwil a gyflawnodd yn y 1950au dangosodd Dr Dafydd Jenkins fod Iorwerth yn perthyn i deulu ysgolheigaidd yn ardal [[Clynnog]] ac mae'n bosibl mai yn yr Eglwys yng Nghlynnog y bu Iorwerth yn cyflawni ei waith yn diwygio'r cyfreithiau. Perthynai beirdd yn ogystal i deulu Iorwerth a buont yn canu clodydd sawl tywysog. Un o'r rhain oedd [[Einion ap Madog]], brawd Iorwerth, a ganodd gerdd i Gruffudd ap Llywelyn (mab i Lywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd) tua 1237. Roedd Gruffudd ap yr Ynad Coch, a ganodd y farwnad ddirdynnol honno yn dilyn llofruddio Llywelyn yng Nghilmeri ym 1282, hefyd yn un o'r teulu gyda'i enw'n dangos ei gysylltiad ag ynadon a chyfreithwyr. Roedd aelodau eraill o'r teulu'n gweithio fel gweinyddwyr i'r tywysogion ac yn amlwg roedd y teulu ysgolheigaidd hwn yn ystyried clerigwyr Clynnog yn geidwaid addas i ddysg a llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod.

Oddeutu canrif cyn cyfnod Iorwerth ap Madog, yng nghanol y 12g cafodd [[Buchedd Beuno]], (sef hanes bywyd a gweinidogaeth y sant, ynghyd â'r gwyrthiau a'r traddodiadau a gysylltid ag ef erbyn yr adeg honno), ei ysgrifennu yn y ''scriptorium'' ym mynachlog Clynnog. Lladin oedd iaith y fuchedd wreiddiol, ond fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg yn ddiweddarach. Mae'n bosib y gellir cysylltu Clynnog hefyd â ''Buchedd'' neu ''Historia'' Gruffudd ap Cynan (c.1055-1137), a fu'n teyrnasu dros Wynedd gyfnod sylweddol tan ei farwolaeth. Lluniwyd fersiynau Lladin a Chymraeg o'r ''Historia'' hefyd. Roedd cysylltiad agos rhwng tywysogion Gwynedd â Chlynnog yn y 12g a'r 13g. [[Symeon o Glynnog]], a fu farw ym 1152, oedd archddiacon hysbys cyntaf Cadeirlan Bangor. Roedd yn glerigwr blaenllaw yn ei ddydd ac roedd yn gweini ar Gruffudd ap Cynanan oedd hwnnw ar ei wely angau yn 1137.Efallai y bu gan Symeon ran mewn cyfansoddi'r ''Historia''?

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae'r Athro Patrick Sims-Williams, Athro Emeritws yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth, wedi cyflawni ymchwil arloesol ym maes y cerddi Cymraeg cynnar a elwir yn Englynion y Beddau. Ceir y rhain yn ''Llyfr Du Caerfyrddin''ac mewn llawysgrifau diweddarach yn seiliedig ar lawysgrif goll a gopïwyd gan yr ysgolhaig William Salesbury yn yr 16. Yng ngogledd Cymru y mae'r holl feddau yn ôl fersiwn Salesbury, gyda chlwstwr ohonynt yn ardal Clynnog, sydd wedi peri i'r Athro Sims-Williams ddod i'r casgliad fod llawer o'r englynion hyn hefyd wedi cael eu cofnodi a'u diogelu gan glerigwyr Clynnog.

[Anorffenedig - i'w barhau]

Clynnog Fawr - crud ein llenyddiaeth gynnar

2025-10-29T18:08:28Z

Cyfaill Eben: Dechrau tudalen newydd gyda "Am ganrifoedd yn ystod yr Oesoedd Canol bu mynachlog ac eglwys Beuno Sant yng Nghlynnog Fawr yn ganolfan bwysig ym maes llenyddiaeth Gymraeg gynnar a chynhyrchwyd nifer o weithiau pwysig yno. Yng nghanol y 13g bu Iorwerth ap Madog yn ail-lunio rhannau helaeth o'r Gyfraith Gymreig - Cyfraith Hywel - ac fe'i hystyrid yn arbenigwr yn y maes. Mewn ymchwil a gyflawnodd yn y 1950au dangosodd Dr Dafydd Jenkins fod Iorwerth yn perthyn i deulu ysgolheigaidd yn a..."

William Morgan Williams (Fferyllfardd)

2025-10-28T16:32:41Z

Cyfaill Eben:

Roedd Dr '''William Morgan Williams''' (1832-1877), a adwaenid wrth yr enw barddol "Fferyllfardd", yn feddyg ac yn fardd lled enwog yn ei ddydd. Treuliodd flynyddoedd ei ieuenctid yn [[Y Groeslon]].

Fe'i ganed ym Mhentre-poeth, Pwllheli ar y 3ydd o Fehefin, 1832, yn fab i William Williams (Gwilym Heli), a oedd yn grydd ac yn dipyn o fardd gwlad yn ogystal. Pan oedd William Morgan yn fachgen ifanc, symudodd y teulu i gyffiniau'r Groeslon, lle roedd ei dad wedi dod yn berchen ar [[Melin Forgan|Felin Forgan]] ac yn ffermio'r tyddyn a oedd yn rhan o'r eiddo. Yno, chwaraeai gyda dau fachgen a wnaeth, fel yntau, dyfu'n feirdd o fri, sef [[Elis Wyn o Wyrfai]] a [[Tremlyn]], a oedd yn gefnder i Fferyllfardd. Dichon mai dwy chwaer oedd mam William a mam Tremlyn (sef David Davies) a gallai hynny esbonio'r symud i'r Groeslon, ac efallai sut y daeth y tad yn berchen ar y felin a'r tir cysylltiedig. Ar ôl ychydig flynyddoedd, fodd bynnag, dychwelodd y teulu i ardal Pwllheli.

Dangosai William Morgan ddiddordeb mawr mewn barddoniaeth er yn ifanc a chyfansoddodd nifer o gerddi cynganeddol a rhydd yn ei arddegau.<ref>''Papur Pawb'', 24.11.1894, t.4</ref>

Wedi derbyn addysg elfennol yn Ysgol Botwnnog aeth yn brentis i siop fferyllydd William Parry Williams, Bridge Street, Caernarfon<ref>[http://www.carnarvontraders.com/chemists.html Carnarvon Traders ''CHEMISTS & DRUGGISTS (APOTHERCARIES)'']</ref> Wedi gorffen ei brentisiaeth aeth i weithio fel cynorthwywr a disgybl ym meddygfa Dr Watkin Roberts yng Nghaernarfon cyn mynd ymlaen i ysbyty hyfforddi yng Nglasgow gan raddio yn LRCP (trwydded Coleg y Ffisigwyr) ac MRCS (Aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon) ym Mhrifysgol Caeredin. Wedi gorffen ei hyfforddiant ymsefydlodd fel meddyg yn Llansanffraid Glan Conwy yn yr hen Sir Ddinbych lle bu'n gwasanaethu am weddill ei oes.<ref>''Y Werin'', "Ymweliad a Llandudno. Adgofion Dyddorol", 7.3.1896]</ref>

Priododd Dr William Morgan Williams â Catherine Hughes, Glan y Môr, Llandrillo yn Rhos yn Eglwys y plwyf Llandrillo ar 24 Ionawr 1868. Roedd y briodferch yn ferch i John Hughes, llafurwr o'r un plwyf <ref>Archifdy Sir Ddinbych, Cofrestr Priodasau Llandrillo yn Rhos 1868.</ref> Cawsant bedwar o blant, dau fab a dwy ferch. Bu farw Fferyllfardd o drawiad ar y galon ar 9 Mawrth 1877 yn 44 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Llansanffraid Glan Conwy gyda pheth rhwysg. R<ref>''Llais y Wlad'', 16.3.1877</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Meddygon]]
[[Categori:Beirdd]]

Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)

2025-10-28T16:25:45Z

Cyfaill Eben:

Ganwyd '''Ellis Roberts''', (1827-1895), bardd, melinydd ac offeiriad, yn [[Llwyn-y-gwalch]], ger [[Y Groeslon]], er bod cofiant byr iddo'n honni mai mewn lle a elwid yn "Talcen Tragwyddol" y cafodd ei eni, ger Glan-llyn, Y Groeslon.<ref>''Papur Pawb'', 24.11.1894, t.4</ref> Roedd yn drydydd mab i [[Morris Roberts (Eos Llyfnwy)]] a Margaret ei wraig - ac yn ŵyr i Robert Morris (Robin Ddu Eifionydd). Ar ôl treulio ychydig o amser yn gweithio yn [[Chwarel Cilgwyn]], bu'n felinydd am 12 mlynedd yn helpu ei dad, a oedd yn cael ei gyflogi ym [[Melin Forgan]] i ddechrau, yn bennaf fel cariwr, yna ym [[Melin Wnda]] ac wedyn i [[Melin Llanllyfni|Felin Llanllyfni]]. Yno cafodd Ellis niwed sylweddol i'w law pan gafodd ei gwasgu rhwng meini'r felin, gyda'r effaith yn aros gydag ef weddill ei oes. Yn [[Llanllyfni]], cymerodd yr offeiriad Anglicanaidd, y Parch. John Jones, ddiddordeb ynddo ef a'i awen gynnar, gan ei annog i geisio mwy o addysg. Yn 23 oed, aeth am ryw hanner blwyddyn i [[Ysgol Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr]]. O weithio ym Melin Llanllyfni aeth i Goleg Hyfforddi Caernarfon, coleg dan nawdd yr Eglwys.<ref>''Papur Pawb'', 24.11.1894, t.4</ref> Bu'n cadw ysgol yn Y Waunfawr, Arfon, a Llwyn-y-gell, Ffestiniog, hyd 1862. Priododd ag ysgolfeistres Llwyn-y-gell, Esther Mary Roberts, ym 1854 a chafodd y ddau ferch a thri mab a aeth ymlaen i gael eu hordeinio yn yr Eglwys Anglicanaidd. Cafodd Ellis Roberts ei ordeinio'n ddiacon yn Esgobaeth Llanelwy ym 1862. Bu'n gurad yn Rhosymedre, yn ficer Llanfihangel Glyn Myfyr, ac yn olaf yn ficer Llangwm (oll yn Sir Ddinbych), a bu farw yn Llangwm ym 1895.<ref>''Y Bywgraffiadur Cymreig'', tt.810-11</ref>.

Fe ystyrir ei waith llenyddol bellach yn drwm ac anhygyrch i'r darllenydd modern, ond bu'n fardd gweddol lwyddiannus a chynhyrchiol. Ysgrifennodd ''Awdl y Sabboth'' (1856); ''Awdl Maes Bosworth'' (1858) ac ambell i waith Saesneg, ymysg pethau eraill. Bu'n awdur rhyddiaith hefyd ac yn olygydd papur yr Eglwys Sefydliedig yng Nghymru, ''Yr Haul''. Mae'r ''Cydymaith'' yn canmol ei "ganu natur swynol".<ref>Meic Stephens (gol),''Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'', (Caerdydd, 1986), t.507</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Melinwyr]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Athrawon]]
[[Categori:Offeiriaid]]

Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)

2025-10-28T16:23:12Z

Cyfaill Eben:

Ganwyd '''Ellis Roberts''', (1827-1895), bardd, melinydd ac offeiriad, yn [[Llwyn-y-gwalch]], ger [[Y Groeslon]], er bod cofiant byr iddo'n honni mai mewn lle a elwid yn "Talcen Tragwyddol" y cafodd ei eni, ger Glan-llyn, Y Groeslon.<ref>''Papur Pawb'', 24.11.1894, t.4</ref> Roedd yn drydydd mab i [[Morris Roberts (Eos Llyfnwy)]] a Margaret ei wraig - ac yn ŵyr i Robert Morris (Robin Ddu Eifionydd). Ar ôl treulio ychydig o amser yn gweithio yn [[Chwarel Cilgwyn]], bu'n felinydd am 12 mlynedd yn helpu ei dad, a oedd yn cael ei gyflogi ym [[Melin Forgan]] i ddechrau, yn bennaf fel cariwr, yna ym [[Melin Wnda]] ac wedyn i [[Melin Llanllyfni|Felin Llanllyfni]]. Yno cafodd Ellis niwed sylweddol i'w law pan gafodd ei gwasgu rhwng meini'r felin, gyda'r effaith yn aros gydag ef weddill ei oes. Wedyn symudodd y teulu i [[Melin Llanllyfni|Felin Llanllyfni]]. Yn [[Llanllyfni]], cymerodd yr offeiriad Anglicanaidd, y Parch. John Jones, ddiddordeb ynddo ef a'i awen gynnar, gan ei annog i geisio mwy o addysg. Yn 23 oed, aeth am ryw hanner blwyddyn i [[Ysgol Eben Fardd]] yng [[Clynnog Fawr|Nghlynnog Fawr]]. O weithio ym Melin Llanllyfni aeth i Goleg Hyfforddi Caernarfon, coleg dan nawdd yr Eglwys.<ref>''Papur Pawb'', 24.11.1894, t.4</ref> Bu'n cadw ysgol yn Y Waunfawr, Arfon, a Llwyn-y-gell, Ffestiniog, hyd 1862. Priododd ag ysgolfeistres Llwyn-y-gell, Esther Mary Roberts, ym 1854 a chafodd y ddau ferch a thri mab a aeth ymlaen i gael eu hordeinio yn yr Eglwys Anglicanaidd. Cafodd Ellis Roberts ei ordeinio'n ddiacon yn Esgobaeth Llanelwy ym 1862. Bu'n gurad yn Rhosymedre, yn ficer Llanfihangel Glyn Myfyr, ac yn olaf yn ficer Llangwm (oll yn Sir Ddinbych), a bu farw yn Llangwm ym 1895.<ref>''Y Bywgraffiadur Cymreig'', tt.810-11</ref>.

Fe ystyrir ei waith llenyddol bellach yn drwm ac anhygyrch i'r darllenydd modern, ond bu'n fardd gweddol lwyddiannus a chynhyrchiol. Ysgrifennodd ''Awdl y Sabboth'' (1856); ''Awdl Maes Bosworth'' (1858) ac ambell i waith Saesneg, ymysg pethau eraill. Bu'n awdur rhyddiaith hefyd ac yn olygydd papur yr Eglwys Sefydliedig yng Nghymru, ''Yr Haul''. Mae'r ''Cydymaith'' yn canmol ei "ganu natur swynol".<ref>Meic Stephens (gol),''Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'', (Caerdydd, 1986), t.507</ref>

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Melinwyr]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Athrawon]]
[[Categori:Offeiriaid]]

Crefftwyr a Masnachwyr Uwchgwyrfai, 1868

2025-10-23T15:49:22Z

Cyfaill Eben:

Isod gwelir rhestr '''Crefftwyr a Masnachwyr yn Uwchgwyrfai''' a godwyd o Gyfarwyddiadur Masnach Slater, 1868 sydd yn rhoi syniad o'r ystod o alwedigaethau a busnesau, ar wahân i chwarelydda ac amaethu, a oedd yn bodoli yn y cwmwd tua 150 o flynyddoedd yn ôl.

Mae ar bob cymuned angen ei masnachwyr a'i chrefftwyr er mwyn i bobl fedru cael yr angenrheidiau hynny nad oes modd eu cynhyrchu gartref. Bu crefftwyr, megis gofaint a chryddion, i'w cael ers canrifoedd yn [[Uwchgwyrfai]], ac er bod angen teithio i’r dref agosaf neu ddisgwyl am y ffair leol achlysurol i brynu amryw o nwyddau fel rheol, yr oedd nifer o bedleriaid neu werthwyr teithiol yn galw o bryd i’w gilydd – ac roedd tafarnau wedi bod yn nodwedd o’r ardal ers yr Oesoedd Canol.
==Cyflwyniad i’r testun==
Erbyn y 19g., fodd bynnag, a diwydiant a phoblogaeth y fro’n cynyddu, dechreuodd mwy o fân bobl fusnes weithredu’n lleol er mwyn diwallu anghenion gweithwyr lleol, a oedd â mwy o arian yn eu pocedi a heb nac amser na thir i gynhyrchu bwyd, dillad, offer ac angenrheidiau eraill bywyd.

Nid hawdd yw cael darlun cyflawn, er bod digon o gyfeiriadau at alwedigaethau yn nogfennau’r Cyfrifiad o 1841 ymlaen, a cheir llawer o gyfeiriadau unigol at y bobl hyn mewn dogfennau a llyfrau o bob math. Er mwyn cael darlun gwell, fodd bynnag, rhaid troi at y cyfarwyddiaduron masnach, sef rhestrau honedig gyflawn o holl fasnachwyr a phobl busnes yr ardal. Y pennaf o’r rhai hyn oedd Cyfarwyddiadur Slater, ond prin bod sôn am bentrefi [[Dyffryn Nantlle]] yn yr argraffiad a gyhoeddwyd ym 1859, er bod rhestr lawn o fusnesau Caernarfon a’r fro ynddo yn ôl y sawl a'i lluniodd. Dyma, mae'n debyg, adlewyrchiad o’r ffaith mai ardal a oedd ond yn dechrau ymrymuso’n fasnachol oedd y cwmwd a’i bentrefi. O’r rhifyn nesaf ymlaen o Gyfarwyddiadur Slater, dyddiedig 1868, fodd bynnag, ceir manylion am lawer o fusnesau yn Uwchgwyrfai dan benawdau Caernarfon a Nefyn. Rhaid oedd disgwyl am flynyddoedd wedyn cyn cael llyfr Slater a oedd yn cynnwys adran a oedd yn sôn yn benodol am [[Pen-y-groes|Ben-y-groes]] a’r dyffryn ehangach.

Dylid nodi, fodd bynnag, nad oedd pob busnes na phob crefftwr wedi eu cynnwys gan Slater. Wrth ddarllen am fanylion Cyfrifiad 1871, mae cryn wahaniaeth i'w weld yn y galwedigaethau a nodir; er enghraifft, ni restrir yr un cigydd ym Mhen-y-groes gan Slater ym 1868, ond yr oedd o leiaf ddau yno ym 1871 - a byddai'n anodd dychmygu unrhyw bentref heb werthwr cig lleol o ryw fath.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanllyfni, 1871</ref> Mae rhywfaint o anghysondeb yn y categorïau y rhestrir enwau o danynt, ac mae'n debyg mai dibynnu ar ohebyddion lleol oedd y cyhoeddwyr, a'r gohebyddion hynny efallai ond yn cynnwys rhai enwau, yn ddibynnol ar eu gwybodaeth leol - neu efallai rhaid oedd talu tâl bychan i gael eich cynnwys yn y rhestr.
==Pobl busnes Uwchgwyrfai ym 1868==
Isod, mae rhestr o’r busnesau a nodir yn rhifyn 1868 o Slater dan benawdau Caernarfon <ref>''Slater's Directory of Gloucestershsire, Herefordshire, Monmouthshire, Shropshire and |Wales, 1868'' (Manceinion a Llundain, 1868) tt.581-8, ar gael ar y Wê ar Wefan ''University of Leicester Special Collections On-line'' [https://leicester.contentdm.oclc.org/digital/collection/p16445coll4/id/90995/rec/3], cyrchwyd 21.10.2025</ref> a Nefyn <ref>Slater,'' op.cit''., tt.664-5</ref> ond sydd yn cyfeirio at Uwchgwyrfai. Yn y llyfr hwnnw, trefnir busnesau dan is-benawdau yn unol â’u natur (sef cigyddion, groseriaid, gofaint ac ati) ond yma ad-drefnwyd y manylion a gopïwyd a’u gosod yn unol â’r pentrefi er mwyn gweld ym mha bentrefi a phlwyfi yr oedd y prif ganolfannau busnes.
===[[Clynnog Fawr]]===
'''Groseriaid''': Solomon Jones; William Roberts
'''Gwestai''': Richard Edwards, [[Gwesty'r Beuno|Newborough Arms]]
'''Llieinwerthwyr a dilladyddion''': Solomon Jones; William Roberts
'''Perchnogion Cerbydau i deithwyr''' (“Coach and Car Proprietors”): Richard Edwards
'''Tafarnwyr''': John Evans, [[New Inn, Clynnog Fawr|New Inn]]; Robert Evans, [[Tafarn y Sportsman, Gurn Goch]]; John Davis, [[Tafarn Ty Isaf]]
===[[Llanaelhaearn]]===
'''Asiantwyr mwyngloddio''':David Lambert, Nant House
'''Cryddion''':Thomas Morgan Edwards; John Hughes; Evan Williams
'''Gofaint''': Richard Davies
'''Groseriaid, Dilladwyr a Masnachwyr nwyddau amrywiol''': Richard Hughes; Griffith Humphrey; John Williams; William Williams
'''Melinwyr''': John Hughes, [[Melin Penllechog]]
'''Seiri''':William Jones; Jacob Williams
'''Teilwriaid''': William Davies
'''Tafarnwyr''': Richard Hughes, [[Tafarn y Rivals]]; Catherine Jones, [[Tafarn Tyddyn Drain]]
===[[Llandwrog]]===
Sylwer nad oedd unrhyw grefftwyr na phobl fusnes wedi eu rhestru yn y plwyf hwn, nac mewn pentrefi yn y plwyf megis [[Y Fron]] a [[Carmel|Charmel]], ar wahân i dafarnwyr y Groeslon a melinydd [[Melin Forgan]], serch bod gwaith megis [[Ffatri Tryfan]] a sawl siop wedi eu hen sefydlu o fewn ffiniau'r plwyf.
===[[Llanllyfni]]===
'''Seiri ac Adeiladwyr''': Owen Owen
'''Cryddion''': John Parry
'''Gofaint''': Owen Thomas; Owen Williams, [[Y Berth]]
'''Groseriaid''': Thomas Jones; Owen Williams; William M. Williams
'''Llieinwerthwyr a dilledyddion''': Hugh Jones; John Roberts
'''Llyfrwerthwyr''': William Jones
'''Melinwyr''': Robert Roberts
'''Siopwyr a masnachwyr bwyd a nwyddau amrywiol''': Robert Roberts
'''Tafarnwyr''': Mary Edwards, [[Tafarn Barmouth|Barmouth Arms]]; Robert H. Jones, [[Tafarn y Ffort]]; Griffith Jones, [[Tafarn y King's Head]]; John Roberts, [[Tafarn y Machine]]; Owen Roberts, [[Tafarn y Cwari|Tafarn y Quarryman’s Arms]]; Thomas Owen, [[Tafarn y Wellington]]
'''Teilwriaid''': John Williams (hefyd yn ddilledydd)
===[[Llanwnda]]===
'''Gwneuthurwyr llechi ysgrifennu''': Bezaleel Jones
'''Siopwyr a masnachwyr bwyd a nwyddau amrywiol''': R. Thomas; R.J. Thomas, [[Dolydd]]
'''Tafarnwyr''': Ellis Roberts, [[Tafarn y Mount Pleasant]]
===[[Pant-glas]]===
'''Tafarnwyr''': Harry Jones, [[Railway Inn, Pant-glas|Railway Inn]]
===[[Pen-y-groes]]===
'''Cryddion ''': Robert Owen; Thomas Pritchard
'''Cynhyrchwyr defnyddiau gwlân''': Morris Owen
'''Fferyllwyr''': Hugh Williams
'''Gofaint''': William Davies
'''Groseriaid''': Robert Evans; Owen Roberts
'''Gwerthwyr cwrw''': Ann Roberts
'''Gwneuthurwyr a gwerthwyr dillad merched''': .... Gordon; Mary Parry
'''Gwneuthurwyr llechi ysgrifennu''': Thomas Lloyd Jones; John Williams
'''Haearnwerthwyr''': Owen Roberts
'''Llawfeddygon''': Evan Roberts; John Williams, M.D.
'''Llawfeddygon anifeiliaid''': Hugh Jones, Gelli Bach
'''Llieinwerthwyr a dilledyddion''': William Daniel O’Brien; Owen Roberts
'''Llyfrwerthwyr''': Griffith Lewis
'''Meddygon esgyrn''': Richard Evans; Thomas Evans
'''Oriadurwyr a gwneuthurwyr clociau''': John Thomas
'''Siopwyr a masnachwyr bwyd a nwyddau amrywiol''': Thomas Griffith; David Owen; John Roberts; Robert Williams; Thomas Williams
'''Tafarnwyr''': John Griffith, [[Tafarn y Bryncir Arms|Bryncir Arms]]; Edward Griffith, [[Tafarn Sign Horse]]; Robert Hughes, [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag’s Head]]
'''Teilwriaid''': Eliezar Hughes; Hugh Hughes; Richard Williams (hefyd yn ddilledydd)
'''Torwyr cerrig a masnachwyr llechi''': David Roberts
===[[Tal-y-sarn]]===
Sylwer mai Nantlle oedd yr enw a ddefnyddid gan Slater am y pentref hwn ym 1868, yn hytrach na’r pentref a adwaenir heddiw fel [[Nantlle]].
'''Groseriaid''': Evan Evans; Ellis Hughes, Tŷ’n-y-weirglodd (ger Gwernor); Thomas Roberts
'''Gwestai''': Hugh Williams, Commercial Inn
'''Tafarnwyr''': Robert Griffith, [[Tafarn yr Half Way]]
'''Teilwriaid''': E. Jones; Owen Jones
===[[Trefor]]===
Rhestrir yr isod dan "Trefor Row, Llanaelhaearn".
'''Cryddion''': William Thomas
'''Groseriaid, Dilladwyr a Masnachwyr nwyddau amrywiol''': Robert Hughes
===[[Y Bontnewydd]]===
Cynhwysir yma’r holl bobl fusnes a restrir dan “Pont Newydd” (i ddilyn sillafiad Slater), gan y byddai’r bobl hyn yn gwasanaethu’r ddau hanner o’r pentref o bobtu [[Afon Gwyrfai]] er nad oedd ond y rhan ddeheuol yn Uwchgwyrfai.
'''Bragyddion''': Ellen Ellis; William Thomas
'''Cryddion''': David Roberts
'''Cynhyrchwyr winsi''': Daniel Jones; Benjamin Owen
'''Gofaint''': Robert Roberts, Llwyn Beuno; Henry Williams, Llwyn Beuno
'''Llieinwerthwyr a dilledyddion''': Griffith Roberts
'''Melinwyr''': John Lloyd Jones
'''Seiri ac Adeiladwyr'''’: Robert Roberts
'''Siopwyr a masnachwyr bwyd a nwyddau amrywiol''': Morris Parry; Owen Parry; Henry Williams; William Williams
'''Tafarnwyr''': Ellen Ellis, [[Black Lion, Y Bontnewydd|Black Lion]]; Hugh Hughes, Butchers’ Arms; Evan Hughes, Newborough Arms
'''Teilwriaid''': Richard Jones
===[[Y Groeslon]]===
'''Melinwyr''': Robert Jones, [[Melin Forgan]], [[Y Groeslon]]
'''Tafarnwyr''': Cornelius Peters, [[Gwesty'r Grugan Arms| Grugan Arms]], Y Groeslon; Owen Williams, [[Tafarn y Llanfair Arms]], Y Groeslon; John Huxley, [[Dolydd Arms]], [[Dolydd]]

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]

John Huxley

2025-10-23T15:30:54Z

Cyfaill Eben:

Gŵr o Aberffraw oedd '''John Huxley''', a aned ym 1820, ac yn aelod o deulu a weithiai fel melinwyr. Credir mai John a Catherine Huxley oedd ei rieni, a'r tad yn gweithio fel melinydd yn Aberffraw. Roedd ganddo frawd, Owen, ac yn ôl pob tebyg, frawd arall o'r enw George, a fedyddiwyd ym 1826 yn Aberffraw.<ref>Archifdy Ynys Môn, Cofrestr Bedyddiadau plwyf Aberffraw, 1826</ref>

Ym 1841, roedd John Huxley yn lletya yn Stryd yr Wyddfa, Caernarfon, ac yn gweithio fel peiriannydd melinau.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanbeblig, 1841</ref> Ym 1851 fo oedd melinydd [[Melin y Bont-faen]], plwyf [[Llanwnda]]. Erbyn 1861, roedd wedi symud i fod yn felinydd [[Melin Wnda]], ond erbyn 1865 roedd wedi symud eto, y tro hwn i dŷ [[Plas Dolydd]], lle cymerodd y dafarn drosodd gan ddal i weithio fel melinydd; derbyniodd drwydded i werthu gwirodydd yn y Sesiwn Drwyddedu fis Awst 1865 ar gyfer y [[Dolydd Arms]].<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> Ar ôl ei gyfnod yn y [[Dolydd]] dychwelodd i Felin y Bont-faen rywbryd ar ôl 1871. Gweithiai yno fel y melinydd, gyda help maes o law gan ei fab John (a aned ym 1846 ac a oedd yn y 1870-80au, mae'n ymddangos, wedi bod yn felinydd Melin Dinorwig, plwyf Llanddeiniolen). Roedd John y tad yn dal i weithredu felly ym 1891, ac yntau erbyn hynny'n 71 oed.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda, 1851-61, 1881-91</ref>

Nid oes sicrwydd a weithiai yn y felin hyd ei farwolaeth, ond roedd yn ddigon heini yn 78 oed i fynd i'r dref gyda'i fab a mynd yn chwil, gan orfod ymddangos yn y Llys Ynadon lle cafodd y ddau eu dirwyo 2s 6c yr un a chostau.<ref>''Y Cloriannydd'', 15.12.1898, t.2</ref>

Nid oedd ei fywyd heb ei dreialon: collodd ei frawd, Owen, a oedd yn forwr profiadol gyda chwch o'r enw'r "Vivid", trwy ddamwain ar y Fenai ym 1879 wrth iddo geisio mynd ar fwrdd y cwch yn y nos. Arferai gludo cerrig calch o Blas Newydd i Waith Calch Seiont. Cafwyd hyd i'w gorff ar y lan ger gorsaf reilffordd Caernarfon.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 18.12.1879, t.5</ref> Ychydig flynyddoedd wedyn collodd John, ei fab, ei wraig Eliza, a hithau ond yn 38 oed.<ref>''North Wales Express'', 12.6.1885, t.5</ref>

Bu farw ym 1899 yn 80 oed <ref>Mynegai Marwolaethau Cynmru a Lloegr, 1899</ref>, ac fe'i claddwyd yn Llanfaglan ar 22 Awst. Roedd yn dal i fyw ym Melin y Bont-faen ac yn dal i gael ei ddisgrifio fel melinydd.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestru Claddedigaethau plwyf Llanfaglan.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Melinyddion]]
[[Categori:Pobl]]

John Huxley

2025-10-23T15:30:07Z

Cyfaill Eben:

Gŵr o Aberffraw oedd '''John Huxley''', a aned ym 1820, ac yn aelod o deulu a weithiai fel melinwyr. Credir mai John a Catherine Huxley oedd ei rieni, a'r tad yn gweithio fel melinydd yn Aberffraw. Roedd ganddo frawd, Owen, ac yn ôl pob tebyg, frawd arall o'r enw George, a fedyddiwyd ym 1826 yn Aberffraw.<ref>Archifdy Ynys Môn, Cofrestr Bedyddiadau plwyf Aberffraw, 1826</ref>

Ym 1841, roedd John Huxley yn lletya yn Stryd yr Wyddfa, Caernarfon, ac yn gweithio fel peiriannydd melinau.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanbeblig, 1841</ref> Ym 1851 fo oedd melinydd [[Melin y Bont-faen]], plwyf [[Llanwnda]]. Erbyn 1861, roedd wedi symud i fod yn felinydd [[Melin Wnda]], ond erbyn 1865 roedd wedi symud eto, y tro hwn i dŷ [[Plas Dolydd]], lle cymerodd y dafarn drosodd gan ddal i weithio fel melinydd; derbyniodd drwydded i werthu gwirodydd yn y Sesiwn Drwyddedu fis Awst 1865 ar gyfer y [[Dolydd Arms]].<ref>''Caernarvon and Denbigh Herald'', 2.9.1865, t.3</ref> Ar ôl ei gyfnod yn y [[Dolydd]] dychwelodd i Felin y Bont-faen rywbryd ar ôl 1871. Gweithiai yno fel y melinydd, gyda help maes o law gan ei fab John (a aned ym 1846 ac a oedd yn y 1870-80au, mae'n ymddangos, wedi bod yn felinydd Melin Dinorwig, plwyf Llanddeiniolen). Roedd John y tad yn dal i weithredu felly ym 1891, ac yntau erbyn hynny'n 71 oed.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda, 1851-61, 1881-91</ref>

Nid oes sicrwydd a weithiai yn y felin hyd ei farwolaeth, ond roedd yn ddigon heini yn 78 oed i fynd i'r dref gyda'i fab a mynd yn chwil, gan orfod ymddangos yn y Llys Ynadon lle cafodd y ddau eu dirwyo 2s 6c yr un a chostau.<ref>''Y Cloriannydd'', 15.12.1898, t.2</ref>

Nid oedd ei fywyd heb ei dreialon: collodd ei frawd, Owen, a oedd yn forwr profiadol gyda chwch o'r enw'r "Vivid", trwy ddamwain ar y Fenai ym 1879 wrth iddo geisio mynd ar fwrdd y cwch yn y nos. Arferai gludo cerrig calch o Blas Newydd i Waith Calch Seiont. Cafwyd hyd i'w gorff ar y lan ger gorsaf reilffordd Caernarfon.<ref>''Y Genedl Gymreig'', 18.12.1879, t.5</ref> Ychydig flynyddoedd wedyn collodd John, ei fab, ei wraig Eliza, a hithau ond yn 38 oed.<ref>''North Wales Express'', 12.6.1885, t.5</ref>

Bu farw ym 1899 yn 80 oed <ref>Mynegai Marwolaethau Cynmru a Lloegr, 1899</ref>, ac fe'i claddwyd yn Llanfaglan ar 22 Awst. c yn cael ei gladdu n Llanfaglan 22 Awst y flwyddyn honno yn 80 oed y. Roedd yn dal i fyw ym Melin y Bont-faen ac yn dal i gael ei ddisgrifio fel melinydd.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestru Claddedigaethau plwyf Llanfaglan.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Melinyddion]]
[[Categori:Pobl]]

Tafarn y Dolydd Arms

2025-10-23T15:15:23Z

Cyfaill Eben:

Rhestrwyd y '''Dolydd Arms''' yng Nghyfarwyddiadur Slater dyddiedig 1868.<ref>''Slater's Directory of Gloucestershire, Herefordshire, Monmouthshire, Shropshire and Wales, 1868'' (Manceinion a Llundain, 1868) t.587, ar gael ar y Wê ar Wefan ''University of Leicester Special Collections On-line'' [https://leicester.contentdm.oclc.org/digital/collection/p16445coll4/id/90995/rec/3], cyrchwyd 21.10.2025</ref> Nodwyd mai John Huxley oedd y tafarnwr. Mae bron yn sicr mai'r dafarn a geid yn nhŷ [[Plas Dolydd]] oedd y dafarn hon; bu tafarn ar y safle ers o leiaf ail hanner y 18g.<ref>W. Hobley, ''Hanes Methodistiaeth Arfon'', Cyf. 1, (Caernarfon, 1910) t.150</ref> Yn ôl Cyfrifiad 1871, galwyd yr adeilad yn "Dolydd" yn unig (heb y "Plas") ac nid oes sôn am dafarn, ond John Huxley oedd y preswylydd yno o hyd, er iddo gael ei ddisgrifio fel melinydd.<ref>Cyfrifiad plwyf Llandwrog, 1871</ref> Tybed ai swydd ran-amser gyda'r nos oedd bod yn dafarnwr. Beth bynnag, ni fu melin erioed ym Mhlas Dolydd, a rhaid mai gweithio mewn melin arall yn y cyffiniau oedd Huxley.

Gŵr o Aberffraw oedd John Huxley, a aned ym 1820. Ym 1841, roedd yn lletya yn Stryd yr Wyddfa, Caernarfon, ac yn gweithio fel peiriannydd melinau.<ref>Cyfrifiad plwyf Llanbeblig, 1841</ref> Ym 1851 fo oedd melinydd [[Melin y Bont-faen]], plwyf [[Llanwnda]]. Erbyn 1861, roedd wedi symud i fod yn felinydd [[Melin Wnda]]. Ar ôl ei gyfnod yn y [[Dolydd]] dychwelodd i Felin y Bont-faen gan weithio yno fel y melinydd, gyda help ei fab. Dyna ei hanes ym 1881 a 1891, ac yntau erbyn 1891 yn 71 oed.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda, 1851-61, 1881-91</ref> Bu farw ym 1899 yn 80 oed <ref>Mynegai Marwolaethau Cynmru a Lloegr, 1899</ref>, ac fe'i claddwyd 22 Awst y flwyddyn honno yn Llanfaglan. Roedd yn dal i fyw ym Melin y Bont-faen ac yn dal i gael ei ddisgrifio fel melinydd.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestr Claddedigaethau plwyf Llanfaglan.</ref>

Am hanes llawn yr adeilad, gweler erthygl [[Plas Dolydd]].

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tafarndai]]

Helfa Pen-y-groes

2025-10-15T18:34:58Z

Cyfaill Eben:

Ni wyddys fawr am '''Helfa Penygroes''' ond cynhaliwyd cyfarfod fis Ionawr 1828 ac ymhen y flwyddyn eto yn Ionawr 1829. Ar ôl dilyn yr helgwn, aeth pawb i [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|dafarn y Stag]] am ginio. Gelwid y meistr yn "Comptroller" (sef Rheolwr neu Feistr) ac roedd ganddo ddirprwy. Ym 1828, Griffith Jones oedd y meistr, a Robert Lloyd oedd ei ddirprwy. Y flwyddyn ganlynol, Robert Lloyd oedd y meistr, gyda dyn o'r enw Samuel Wagstaff yn ddirprwy iddo.<ref>''Nporth Wales Chronicle'', 10.1.1828, t.2; a 1.1.1829, t.2</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Amaethyddiaeth]]
[[Categori:Cymdeithasau]]

Pen-y-groes

2025-10-15T18:33:31Z

Cyfaill Eben:

[[Delwedd:Map degwm Pen-y-groes.jpg|de|bawd|400px|Y Map Degwm yn dangos pentref Pen-y-groes ym 1840]]

'''Pen-y-groes''' yw'r pentref mwyaf yn ardal [[Dyffryn Nantlle]]. Yn wir, dyma'r gymuned fwyaf yn holl gwmwd [[Uwchgwyrfai]] ers iddi ddatblygu yn ystod ail hanner y 19g., gan adael pentref bychan hynaf y plwyf, sef [[Llanllyfni]] yn ei chysgod. Bu sôn am bentref yn Llanllyfni ers yr 17g., a dyna lle'r oedd [[Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni|eglwys y fro]] a lle cynhelid [[Ffair Llanllyfni|ffair]] ers canrifoedd - a lle'r oedd y nifer fwyaf o [[Tafarndai Llanllyfni|dafarnau]]'r dyffryn! Er i lawer o chwarelwyr fyw ym Mhen-y-groes pan oedd chwareli'r dyffryn ar eu hanterth, roedd Pen-y-groes y tu allan i ardal ddaearyddol y llechfaen, a gwasanaethodd y pentref fel canolfan fasnachol y dyffryn, ac yn y man fe ddatblygodd fel prif leoliad siopau'r dyffryn, a chartref nifer o greffwyr a mân ddiwydiannau. Roedd (ac y mae) chwarel tywod a gro ar gyrion y pentref.

Ceir darlun cyfoes gwych o'r pentref pan oedd yn tyfu yn nisgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes, o'i lyfr ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''. Mae rhan o'r llyfr yn disgrifio'r pentref tua 1870 wedi ei atgynhyrchu yn '''Cof y Cwmwd''' a gellir ei ddarllen trwy glicio [[Disgrifiad Owen Owen o Ben-y-groes tua 1870|yma]].

==Datblygiad y pentref==
Mae'n debyg mai enw ar fferm neu dyddyn oedd Pen-y-groes i ddechrau, gyda'r enw yn disgrifio'r lleoliad ger y groesffordd rhwng y lôn fawr o Gaernarfon i Benmorfa a lôn a redai o gyfeiriad y môr ger [[Pontlyfni]] i ben pellaf [[Dyffryn Nantlle]]. Yn ôl yr hanesydd William Hobley, "Tua diwedd y ddeunewfed ganrif nid oedd yma namyn un tŷ tô gwellt, a gelwid ef yn Pen y groes, am ei fod wedi ei adeiladu gerllaw croesffordd. Erbyn dechreu'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd yma dri o dai yn y fan a elwid wedi hynny yn Heol yr Efail, ac un tŷ go helaeth, a berchnogid ac a breswylid gan John Edwards, gŵr crefyddol."<ref>W. Hobley, ‘’Hanes Methodistiaeth Arfon’’, Cyf. I (Caernarfon, 1910), t.295</ref> Un o'r cyfeiriadau cyntaf at Ben-y-groes yw nodyn ym mhapurau Llys Chwarter y sir ym 1813, lle rhwymwyd Morgan Roberts, iwmon (sef ffermwr gweddol gefnog) o Ben-y-groes i gadw'r heddwch wedi ffrae rhwng rhai o ddynion y dyffryn.<ref>Archifdy Caernarfon, XQS/1813/15/80</ref> Nid oedd y "North Wales Gazette" yn sicr o enw'r ardal ym 1825, wrth gyhoeddi enillwyr gwobrau amaethyddol: ''To William Jones, Penygroes or Llwynddu, in the parish of Llanllvfni, a tenant of Sir Joseph Huddart, for reclaiming and improving 10 Acres of uncommon rough uncultivated land and bringing the same, through good management and persevering industry, into a good state of tillage — JUSTLY entitled to the reward.— A premium of 5 Guineas''.<ref>''North Wales Gazette'', 1.9.1825, t.1</ref>

Ar y groesffordd, neu gerllaw iddi, yr oedd tafarn, y "Pen-y-groes Inn" erbyn y 1820au, gan fod cyfeiriad ati ym 1829 fel man aros i deithwyr answyddogol ar [[Rheilffordd Nantlle|Reilffordd Nantlle]] a oedd wedi agor ym 1828.<ref>''The Memoirs of Samuel Holland'', (Dolgellau, 1952),</ref> Safai'r dafarn (a elwid yn [[Tafarn y Stag, Pen-y-groes|Tafarn y Stag]] yn swyddogol) ar y groesffordd lle mae [[Yr Orsaf]] heddiw, sef yr hen [[Siop Griffiths]]. Roedd hi'n gwasanaethu fel man cyfleus i deithwyr ar eu siwrne ar hyd Dyffryn Nantlle neu rhwng Caernarfon ac Eifionydd. Gan fod Rheilffordd Nantlle yn croesi'r ffordd dyrpeg yn yr un fan, dichon i bentref bach ddechrau ymffurfio, fel y digwyddodd yn achos pentref [[Y Groeslon]]. Serch hynny, mae'r map degwm yn dangos cyn lleied o dai oedd wrth y groesffordd erbyn 1840. Wrth astudio'r map, a'r rhestr o'r daliadau tir sydd ynghlwm wrtho<ref>LlGC, Map Degwm a Rhestr Bennu plwyf Llanllyfni, 1840</ref>, gellir cael gwell argraff o'r pentref yn ei ddyddiau cynnar.

Wedi i Reilffordd Nantlle gyrraedd ym 1828, fe ddechreuodd y pentref dyfu o amgylch croesfan y trac. Gwelir llinell y rheilffordd ar y map degwm ar y dde, yn croesi canol y map o'r chwith i'r dde. Erbyn 1840 roedd o leiaf dwy dafarn a dau ddwsin neu fwy o dai bach sâl eu cyflwr yno, a ddisgrifir fel "poor cottages", a nifer wedi eu codi ar dir [[Ystad Bryncir]]. Y rhes hir ar ochr y lôn fawr i gyfeiriad Caernarfon yw tai Treddafydd, a godwyd tua 1835 gan Robert Williams, teiliwr y pentref. Ychydig cyn hynny, ym 1830, roedd capel Wesle wedi ei godi yn Nhreddafydd hefyd, ac roedd cynulleidfa gymysg o Fethodistiaid ac Annibynwyr yn cwrdd mewn tŷ ger y Stag's Head hefyd yn yr 1830au. Wrth y groesfan reilffordd yr oedd seidins a warws y lein, a ffynnon y pentref.<ref>Owen Owen, ''Hen Atgofion am Ben-y-groes''</ref>

Cynyddodd y pentref yn raddol tan yr 1860au, pan godwyd llawer o'r tai presennol a siopau yn agor. Codwyd capeli newydd gan y pedwar enwad, ond rhaid oedd i eglwyswyr ddisgwyl tan 1889 cyn codi eglwys; cyn hynny, rhaid oedd ymlwybro tua Llanllyfni ar y Sul.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Siôn Robert Lewis (John Roberts)

2025-10-14T15:10:55Z

Cyfaill Eben:

Daeth '''Siôn Robert Lewis''', (1731-1806) yn adnabyddus fel cyhoeddwr ''Almanac Caergybi''. Bu wrth y gwaith hwn am bedair blynedd a deugain a pharhawyd i’w gyhoeddi gan ei fab, [[Robert Roberts]] (1777-1836), hyd 1837. <ref>''Y Bywgraffiadur Cymreig: John Roberts. Awdur Thomas Isfryn Jones.</ref> Roedd hefyd yn awdur, rhwymwr a gwerthwr llyfrau, emynydd a gwneuthurwr clociau <ref>’’Nabod Môn’’ Gol. Dewi Jones, Glyndwr Thomas, tud.465. Gwasg Carreg Gwalch. (2003).</ref>

Roedd yn enedigol o [[Llanaelhaearn|Lanaelhaearn]], yn fab i ffermwr, Robert Roberts, ac yn ystod ei ieuenctid arferai fugeilio defaid ei dad. Ond yng Nghaergybi y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes.

Cafodd dröedigaeth wrth wrando ar Hywel Harris yn pregethu yn y gymdogaeth, fe’i dilynodd i Drefeca, y gymuned Gristnogol a sefydlwyd gan Hywel Harris, a threulio tymor yno.<ref>’’Hanes Emynwyr Cymru’’, W.A. Griffiths,(Hanes Emynwyr Cymru) tud. 81, Arg.W.Gwenlyn Evans, Swyddfa’r ’’Geninen’’ (1880?).</ref> Cerddodd yno bob cam.
<ref> Cambrian Bibliography, Rowlands (Gwilym Lleyn) Golygwyd gan D. Silvan Evans. Llanidloes 1869.</ref>

Ymgartrefodd yng Nghaergybi tua 1760 pryd y cafodd drwydded gan Esgob Bangor i agor ysgol. Yn 1766 priododd Margaret Jones, Bodedern, Môn, a ganed iddynt chwech o blant.

''Almanac Caergybi'' oedd ei waith pennaf ond ysgrifennodd nifer o lyfrau gwerthfawr hefyd, yn eu plith ceir ''Rhai Hymnau'' (1760), a ysgrifennwyd gyda chymorth Richard Jones; ''Yr Anedigaeth Newydd'' (1762), cyfieithiad o lyfryn Saesneg ''The New Birth''; ''Drych y Cristion'' (1766), sef ailargraffiad ''Carwr y Cymru'' cyhoeddedig gan T. Gouge ac S. Hughes (1677); ''Hymnau a Chaniadau'' (1764); ''Rhyfyddeg neu Arithmetic'' (1768), y llyfr rhifyddeg cyntaf yn Gymraeg; ''Geirlyfr Ysgrythurol'' (1773), y geiriadur ysgrythurol Cymraeg cyntaf; ''Caniadau Preswylwyr y Llwch'' (1778); ''Yr Athrofa Rad'' (1788).

== Llythyr yn ymwneud â Siôn Robert Lewis ==

Yn ddiweddar deuthum ar draws llythyr (mae'n ddi-ddyddiad ond credaf iddo gael ei ysgrifennu tua 1970) yn ymwneud â Siôn Robert Lewis a anfonwyd at fy mam oddi wrth y ddiweddar Meiriona Llyfnwy Williams, Llanaelhaearn, a fu'n athrawes yn [[Ysgol Trefor]] o ddechrau'r 1950au hyd ei hymddeoliad. Dyma'r llythyr fwy neu lai yn ei gyfanrwydd:

'... bûm yn holi Huw'r Crydd ynghylch Siôn Robert Lewis, a dyma'r hanes. Yr oedd yn byw mewn tŷ bychan uwchben Maes Cwm, mae wedi dadfeilio ers blynyddoedd. Pan ddechreuodd wneud yr Almanaciau yr oedd yn torri'r gyfraith rhywfodd, a bu raid iddo ddianc i Iwerddon. Pan ddaeth yn ôl yr oedd wedi newid ei enw, a galwai ei hun yn Robert Roberts. Mae Huw Crydd yn un o'i ddisgynyddion meddai ef. Teulu'r Seffras y gelwid hwy. Mae Huw yn credu fod Almanac gyntaf Robert Roberts gan Robin Tan Ceiri, ynghyd â'r stôl yr eisteddai arni i'w gwneud. Yr oeddynt yn deulu lluosog, yn cynnwys yr un a ddechreuodd y Cafe Lyons yn Llundain. ... Y pryd hwnnw yr oedd llawer o dai bach yng Nghwmcoryn, gan eu bod yn gweithio'r manganese yno, ac yn ei gario i'w lwytho i'r llongau a ddoi i'r cei bach yn ymyl Terfyn, Tyddyn Hywel. Y teulu yma a ddechreuodd y capel cyntaf yng Nghwmcoryn. Ym Mryn Gadfa Bach y byddent yn addoli cynt, ar wahân i'r Eglwys yn Llanaelhaearn wrth gwrs.

Bu Huw'r Crydd y cyfeirir ato yn y llythyr yn gweithio mewn gweithdy bychan ar gyrion [[Llanaelhaearn]] am flynyddoedd. Roedd ymhlith yr olaf o grefftwyr gwlad o'r fath. Ffermdy ar y llethrau yn ardal [[Cwmcoryn]] uwchlaw Llanaelhaearn yw Maes Cwm ac mae nifer o adfeilion bythynnodd a thyddynnod yn y gymdogaeth. Mae'n debyg fod y cyfeiriad at ddianc i Iwerddon yn ymwneud â'r ffaith i lawer o almanaciau Cymraeg gael eu hargraffu yn Nulyn ar un cyfnod er mwyn osgoi'r dreth a godid arnynt yng Nghymru a Lloegr. Roedd Robin Tan Ceiri y cyfeirir ato yn hen lanc a thipyn o gymeriad a oedd yn ffermio fferm fynyddig Tan Ceiri a lethrau'r [[Eifl]] - bu farw tua diwedd y 1970au. Tybed a ŵyr unrhyw un am hynt a helynt yr Almanac gyntaf a'r stôl a hefyd daflu goleuni ar y cyfeiriad at i un o'r teulu ddechrau cadwyn Cafe Lyons yn Llundain?

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl ]]
[[Categori:Diwylliant]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Emynwyr]]
[[Categori:Crefftwyr]]
[[Categori:Cyhoeddwyr]]

Siôn Robert Lewis (John Roberts)

2025-10-14T15:07:52Z

Cyfaill Eben:

Daeth '''Siôn Robert Lewis''', (1731-1806) yn adnabyddus fel cyhoeddwr ''Almanac Caergybi''. Bu wrth y gwaith hwn am bedair blynedd a deugain a pharhawyd i’w gyhoeddi gan ei fab, [[Robert Roberts]] (1777-1836), hyd 1837. <ref>''Y Bywgraffiadur Cymreig: John Roberts. Awdur Thomas Isfryn Jones.</ref> Roedd hefyd yn awdur, rhwymwr a gwerthwr llyfrau, emynydd a gwneuthurwr clociau <ref>’’Nabod Môn’’ Gol. Dewi Jones, Glyndwr Thomas, tud.465. Gwasg Carreg Gwalch. (2003).</ref>

Roedd yn enedigol o [[Llanaelhaearn|Lanaelhaearn]], yn fab i ffermwr, Robert Roberts, ac yn ystod ei ieuenctid arferai fugeilio defaid ei dad. Ond yng Nghaergybi y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes.

Cafodd dröedigaeth wrth wrando ar Hywel Harris yn pregethu yn y gymdogaeth, fe’i dilynodd i Drefeca, y gymuned Gristnogol a sefydlwyd gan Hywel Harris, a threulio tymor yno.<ref>’’Hanes Emynwyr Cymru’’, W.A. Griffiths,(Hanes Emynwyr Cymru) tud. 81, Arg.W.Gwenlyn Evans, Swyddfa’r ’’Geninen’’ (1880?).</ref> Cerddodd yno bob cam.
<ref> Cambrian Bibliography, Rowlands (Gwilym Lleyn) Golygwyd gan D. Silvan Evans. Llanidloes 1869.</ref>

Ymgartrefodd yng Nghaergybi tua 1760 pryd y cafodd drwydded gan Esgob Bangor i agor ysgol. Yn 1766 priododd Margaret Jones, Bodedern, Môn, a ganed iddynt chwech o blant.

''Almanac Caergybi'' oedd ei waith pennaf ond ysgrifennodd nifer o lyfrau gwerthfawr hefyd, yn eu plith ceir ''Rhai Hymnau'' (1760), a ysgrifennwyd gyda chymorth Richard Jones; ''Yr Anedigaeth Newydd'' (1762), cyfieithiad o lyfryn Saesneg ''The New Birth''; ''Drych y Cristion'' (1766), sef ailargraffiad ''Carwr y Cymru'' cyhoeddedig gan T. Gouge ac S. Hughes (1677); ''Hymnau a Chaniadau'' (1764); ''Rhyfyddeg neu Arithmetic'' (1768), y llyfr rhifyddeg cyntaf yn Gymraeg; ''Geirlyfr Ysgrythurol'' (1773), y geiriadur ysgrythurol Cymraeg cyntaf; ''Caniadau Preswylwyr y Llwch'' (1778); ''Yr Athrofa Rad'' (1788).

==== Llythyr yn ymwneud â Siôn Robert Lewis ====

Yn ddiweddar deuthum ar draws llythyr (mae'n ddi-ddyddiad ond credaf iddo gael ei ysgrifennu tua 1970) yn ymwneud â Siôn Robert Lewis a anfonwyd at fy mam oddi wrth y ddiweddar Meiriona Llyfnwy Williams, Llanaelhaearn, a fu'n athrawes yn [[Ysgol Trefor]] o ddechrau'r 1950au hyd ei hymddeoliad. Dyma'r llythyr fwy neu lai yn ei gyfanrwydd:

'... bûm yn holi Huw'r Crydd ynghylch Siôn Robert Lewis, a dyma'r hanes. Yr oedd yn byw mewn tŷ bychan uwchben Maes Cwm, mae wedi dadfeilio ers blynyddoedd. Pan ddechreuodd wneud yr Almanaciau yr oedd yn torri'r gyfraith rhywfodd, a bu raid iddo ddianc i Iwerddon. Pan ddaeth yn ôl yr oedd wedi newid ei enw, a galwai ei hun yn Robert Roberts. Mae Huw Crydd yn un o'i ddisgynyddion meddai ef. Teulu'r Seffras y gelwid hwy. Mae Huw yn credu fod Almanac gyntaf Robert Roberts gan Robin Tan Ceiri, ynghyd â'r stôl yr eisteddai arni i'w gwneud. Yr oeddynt yn deulu lluosog, yn cynnwys yr un a ddechreuodd y Cafe Lyons yn Llundain. ... Y pryd hwnnw yr oedd llawer o dai bach yng Nghwmcoryn, gan eu bod yn gweithio'r manganese yno, ac yn ei gario i'w lwytho i'r llongau a ddoi i'r cei bach yn ymyl Terfyn, Tyddyn Hywel. Y teulu yma a ddechreuodd y capel cyntaf yng Nghwmcoryn. Ym Mryn Gadfa Bach y byddent yn addoli cynt, ar wahân i'r Eglwys yn Llanaelhaearn wrth gwrs.

Bu Huw'r Crydd y cyfeirir ato yn y llythyr yn gweithio mewn gweithdy bychan ar gyrion [[Llanaelhaearn]] am flynyddoedd. Roedd ymhlith yr olaf o grefftwyr gwlad o'r fath. Ffermdy ar y llethrau yn ardal [[Cwmcoryn]] uwchlaw Llanaelhaearn yw Maes Cwm ac mae nifer o adfeilion bythynnodd a thyddynnod yn y gymdogaeth. Mae'n debyg fod y cyfeiriad at ddianc i Iwerddon yn ymwneud â'r ffaith i lawer o almanaciau Cymraeg gael eu hargraffu yn Nulyn ar un cyfnod er mwyn osgoi'r dreth a godid arnynt yng Nghymru a Lloegr. Roedd Robin Tan Ceiri y cyfeirir ato yn hen lanc a thipyn o gymeriad a oedd yn ffermio fferm fynyddig Tan Ceiri a lethrau'r [[Eifl]] - bu farw tua diwedd y 1970au. Tybed a ŵyr unrhyw un am hynt a helynt yr Almanac gyntaf a'r stôl a hefyd daflu goleuni ar y cyfeiriad at i un o'r teulu ddechrau cadwyn Cafe Lyons yn Llundain?

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl ]]
[[Categori:Diwylliant]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Emynwyr]]
[[Categori:Crefftwyr]]
[[Categori:Cyhoeddwyr]]

Siôn Robert Lewis (John Roberts)

2025-10-14T14:53:37Z

Cyfaill Eben:

Daeth '''Siôn Robert Lewis''', (1731-1806) yn adnabyddus fel cyhoeddwr ''Almanac Caergybi''. Bu wrth y gwaith hwn am bedair blynedd a deugain a pharhawyd i’w gyhoeddi gan ei fab, [[Robert Roberts]] (1777-1836), hyd 1837. <ref>''Y Bywgraffiadur Cymreig: John Roberts. Awdur Thomas Isfryn Jones.</ref> Roedd hefyd yn awdur, rhwymwr a gwerthwr llyfrau, emynydd a gwneuthurwr clociau <ref>’’Nabod Môn’’ Gol. Dewi Jones, Glyndwr Thomas, tud.465. Gwasg Carreg Gwalch. (2003).</ref>

Roedd yn enedigol o [[Llanaelhaearn|Lanaelhaearn]], yn fab i ffermwr, Robert Roberts, ac yn ystod ei ieuenctid arferai fugeilio defaid ei dad. Ond yng Nghaergybi y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes.

Cafodd dröedigaeth wrth wrando ar Hywel Harris yn pregethu yn y gymdogaeth, fe’i dilynodd i Drefeca, y gymuned Gristnogol a sefydlwyd gan Hywel Harris, a threulio tymor yno.<ref>’’Hanes Emynwyr Cymru’’, W.A. Griffiths,(Hanes Emynwyr Cymru) tud. 81, Arg.W.Gwenlyn Evans, Swyddfa’r ’’Geninen’’ (1880?).</ref> Cerddodd yno bob cam.
<ref> Cambrian Bibliography, Rowlands (Gwilym Lleyn) Golygwyd gan D. Silvan Evans. Llanidloes 1869.</ref>

Ymgartrefodd yng Nghaergybi tua 1760 pryd y cafodd drwydded gan Esgob Bangor i agor ysgol. Yn 1766 priododd Margaret Jones, Bodedern, Môn, a ganed iddynt chwech o blant.

''Almanac Caergybi'' oedd ei waith pennaf ond ysgrifennodd nifer o lyfrau gwerthfawr hefyd, yn eu plith ceir ''Rhai Hymnau'' (1760), a ysgrifennwyd gyda chymorth Richard Jones; ''Yr Anedigaeth Newydd'' (1762), cyfieithiad o lyfryn Saesneg ''The New Birth''; ''Drych y Cristion'' (1766), sef ailargraffiad ''Carwr y Cymru'' cyhoeddedig gan T. Gouge ac S. Hughes (1677); ''Hymnau a Chaniadau'' (1764); ''Rhyfyddeg neu Arithmetic'' (1768), y llyfr rhifyddeg cyntaf yn Gymraeg; ''Geirlyfr Ysgrythurol'' (1773), y geiriadur ysgrythurol Cymraeg cyntaf; ''Caniadau Preswylwyr y Llwch'' (1778); ''Yr Athrofa Rad'' (1788).

Yn ddiweddar deuthum ar draws llythyr (mae'n ddi-ddyddiad ond credaf iddo gael ei ysgrifennu tua 1970) yn ymwneud â Siôn Robert Lewis a anfonwyd at fy mam oddi wrth y ddiweddar Meiriona Llyfnwy Williams, Llanaelhaearn, a fu'n athrawes yn [[Ysgol Trefor]] o ddechrau'r 1950au hyd ei hymddeoliad. Dyma'r llythyr fwy neu lai yn ei gyfanrwydd:

'... bûm yn holi Huw'r Crydd ynghylch Siôn Robert Lewis, a dyma'r hanes. Yr oedd yn byw mewn tŷ bychan uwchben Maes Cwm, mae wedi dadfeilio ers blynyddoedd. Pan ddechreuodd wneud yr Almanaciau yr oedd yn torri'r gyfraith rhywfodd, a bu raid iddo ddianc i Iwerddon. Pan ddaeth yn ôl yr oedd wedi newid ei enw, a galwai ei hun yn Robert Roberts. Mae Huw Crydd yn un o'i ddisgynyddion meddai ef. Teulu'r Seffras y gelwid hwy. Mae Huw yn credu fod Almanac gyntaf Robert Roberts gan Robin Tan Ceiri, ynghyd â'r stôl yr eisteddai arni i'w gwneud. Yr oeddynt yn deulu lluosog, yn cynnwys yr un a ddechreuodd y Cafe Lyons yn Llundain. ... Y pryd hwnnw yr oedd llawer o dai bach yng Nghwmcoryn, gan eu bod yn gweithio'r manganese yno, ac yn ei gario i'w lwytho i'r llongau a ddoi i'r cei bach yn ymyl Terfyn, Tyddyn Hywel. Y teulu yma a ddechreuodd y capel cyntaf yng Nghwmcoryn. Ym Mryn Gadfa Bach y byddent yn addoli cynt, ar wahân i'r Eglwys yn Llanaelhaearn wrth gwrs.

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl ]]
[[Categori:Diwylliant]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Emynwyr]]
[[Categori:Crefftwyr]]
[[Categori:Cyhoeddwyr]]

RAF Llandwrog

2025-10-02T17:59:17Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''RAF Llandwrog''' yn enw sefydliad y Llu Awyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan adeiladwyd maes awyr ar ran o [[Morfa Dinlle|Forfa Dinlle]]. Diben y sefydliad oedd hyfforddi peilotiaid yn hytrach na chartrefu awyrennau bomio neu ymladdol. Fe'i sefydlwyd ym 1941 a bu'n cael ei defnyddio hyd 1955 pan adawodd y Llu Awyr yr ardal.

Yr awyrennau a ddefnyddid yno'n bennaf oedd fersiynau hyfforddi yr Armstrong Whitworth Whitley a'r Avro Anson, a bu nifer ohonynt mewn damweiniau naill ai wrth lanio neu ar y mynyddoedd cyfagos, gyda nifer yn cael eu ladd. Oherwydd hyn, ac yn wyneb peth difaterwch gan uwch-swyddogion, sefydlodd y Liwtenant Hedfan George Graham uned achub mynydd a dyfodd i fod yn wasanaeth cenedlaethol wedi idi brofi ei gwerth.

Ar gyfer hyfforddi peilotiaid awyrennau bomio, codwyd adeilad hyfforddi arbenigol, sydd yn sefyll hyd heddiw (ond heb do) - sef yr adeilad tair adran o waith brics ar draws y ffordd i'r amgueddfa awyr. Tafluniwyd lluniau a dynnwyd o'r awyr o'r to ar y llawr, ac atgynhyrchiad o offer gollwng bomiau ar oriel uwchben.

Roedd y sefydliad yn ymestyn ymhell y tu hwnt i ffiniau presennol [[Maes Awyr Caernarfon]] a sefydlwyd ar safle'r maes awyr milwrol, a cheir o hyd olion sylweddol yn y wlad o gwmpas. Ar ôl i awyren Almeinig ymosod yn annisgwyl ar y safle fis Ionawr 1942, gosodwyd safleoedd ar gyfer magnelau gwrth-awyren, a sefydlwyd maes hyfforddi mawr saethu awyrennau wrth ymyl y traeth i gyfeiriad [[Caer Belan]]. Rhag ofn bod ymosodiad ar y maes awyr yn digwydd o'r môr, gosodwyd maes ffrwydron daear yn y twyni tywod. Paentiwyd y lleiniau glanio a'r adeiladau mewn patrwm cuddliw er mwyn dyrysu unrhyw beilotiaid y gelyn.

Lleolwyd barics a chantîn y safle'n ddigon bell o'r maes awyr ei hun er diogelwch, ac fe erys y rhan fwyaf o'r adeiladau hyn ger [[Chatham]], llawer ohonynt yn dal i gael eu defnyddio. Adeiladwyd ffordd newydd ar draws caeau'r morfa a chodwyd pont dros [[Afon Carrog]] er mwyn cysylltu'r maes awyr a'r adeiladau hyn. Yr oedd set arall o adeiladau lle mae Gwersyllfa Tŵr Gwyn heddiw; Mae'r tŵr yn rhan o'r hen adeiladau. Ar draws y ffordd i farics Chatham yr oedd safle arall, lle mae stiwdio [[Cwmni Sain]] heddiw. Yno yr oedd barics merched y WAAF (Llu Awyr Cynorthwyol Merched) ac ysbyty'r sefydliad.

Wedi i'r rhyfel ddod i ben, gorffennodd hedfan o'r maes. Serch hynny, cafwyd defnydd newydd i'r safle, a hynny fel storfa bomiau y cemegyn marwol Tabun a ganfyddwyd ymysg arfau'r Almaen. Roedd cymaint o 200 ynghlwm wrth y gwaith. Cyrchwyd 71,000 o'r bomiau hyn i RAF Llandwrog, lle y'u cadwyd nes eu cludo o lanfa a adeiladwyd ger Caer Belan i ddarn dwfn o'r môr oddi ar yr Alban a'u boddi yno. (Gweler yr erthygl [[Tabun yn Ninas Dinlle]] yn ''Cof y Cwmwd''). Wedi gorffen y gwaith hwnnw, a ddaeth i ben ym 1955, fe gaewyd yr orsaf yn llwyr.<ref>Cafwyd y manylion uchod o daflen ''Map Hanes RAF Llandwrog, 1941-1955'' a gyhoeddwyd gan Fenter Fachwen.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Meysydd awyr]]
[[Categori:Hedfan]]
[[Categori:Milwrol]]

Y Bontnewydd

2025-09-29T10:23:18Z

Cyfaill Eben:

Pentref rhwng tref Caernarfon a [[Dinas]] yw'r '''Bontnewydd'''. Mae ffordd yr ''A487'' yn mynd drwy ganol y pentref, gan fynd ymlaen i gyfeiriad Pwllheli a Porthmadog. Serch yr enw, nid y bont bresennol, a godwyd tua 1840, roddodd yr enw i'r pentref. Mae'r enw yn cyfeirio at [[Pont Newydd|bont flaenorol]] dros [[Afon Gwyrfai]]. Sonnir am le a elwid ''the new brige'' ger Caernarfon ym 1552.<ref>Archifdy Gwynedd, Llyfr Amodrwymau'r Llys Chwater, Ebrill 1552, t.5</ref> Adeiladwyd y bont bresennol ym 1840.<ref>Archifdy Caernarfon, XPlansB/40</ref>

Dim ond ychydig o dai teras, melin, bythynnod a ffermydd oedd yno ar un cyfnod, gyda nifer o dafarndai yma ac acw ar hyd y ffordd fawr. Yn ystod yr 20g, codwyd dwy ystâd o dai cyngor a phedair o rai preifat, i gyd ar ochr [[Isgwyrfai]] i'r afon. Mae'n debygol fod llawer yn defnyddio'r Bontnewydd fel man aros tra oeddent yn teithio o Lŷn tua Chaernarfon.

Roedd Y Bontnewydd yn cael ei rannu fel pentref rhwng plwyfi Llanbeblig (trefgordd Castellmai) a [[Llanwnda]] tan ddegawd olaf yr 20g pan unwyd y ddwy ochr i ffurfio cymuned newydd yn cynnwys y pentref, Rhos Bach a phlwyf Llanfaglan, ynghyd â'r darn o blwyf Llanwnda yn cynnwys [[Plas Dinas]] hyd at [[Ffrwd Cae Du]].

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori: Pentrefi a threflannau]]

Thomas Jones (Eos Beuno)

2025-09-29T10:17:03Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''Thomas Jones''' (1849-1936), a ddefnyddiai'r ffugenw Eos Beuno, yn hanu o blwyf Llanwnda. Mab [[Ffatri wlân Bontnewydd]] ydoedd, a'i dad Daniel Jones (g.1805), a hanai o Lanbeblig, wedi cymryd y felin ar ôl symud o Sir Fôn gyda'i wraig, Anne o Fiwmares, tua thair blynedd cyn geni Thomas ym 1849. Roedd yn adnabyddus fel unawdydd, arweinydd cyngherddau ac adroddwr. Yn ddyn ifanc, roedd yn wehydd wrth ei waith bob dydd; mae'n debyg iddo weithio yn ffatri ei dad oedd gerllaw ei dŷ, sef un o dai Ynys Bont ger [[Capel Libanus (A), Y Bontnewydd]], fel y nodir yng nghyfrifiad 1871. Erbyn 1881, roedd yn byw yn Lodj Plas-y-bryn. Roedd yn 31 erbyn hynny, a'i wraig Elizabeth yn 28. Ail wraig iddo oedd hi, wedi iddo golli ei wraig gyntaf Susannah. Roedd ganddynt ferch fach, Hannah, 10 mis oed.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda 1851-1881</ref>

Erbyn 1891, roedd wedi newid ei alwedigaeth, gan iddo gael ei ddisgrifio fel deliwr mewn te a groser. Roedd yn dal i fyw yn y Lodj, ac erbyn hynny roedd tri mab ganddo ef ac Elizabeth. Erbyn 1911, roedd wedi mabwysiadu'r enw canol Beuno, ac yn byw yn 2 Rhes Libanus, [[Y Bontnewydd]], gerllaw y Lodj, y lle a fu'n gartref i'r teulu.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda, 1891, 1911</ref> Roedd yn dal i weithio fel gwerthwr te. Yn ystod 1886-7 bu'n wael iawn, a chodwyd y swm sylweddol (y pryd hwnnw) o £18 iddo mewn darlith a chyngerdd yng [[Capel Libanus (A), Y Bontnewydd|Nghapel Libanus]].<ref>''Y Genedl Gymreig'', 28.12.1887, t.6</ref>

Ceir adroddiadau yn y papurau newydd lleol am berfformiadau ganddo yn gyson o'r 1870au ymlaen, gan deithio mor bell ag ardal Wrecsam.<ref>'''Wrexham and Denbighshire Advertiser'', 29.12.1877, t.6</ref>

Roedd yn gefnder i'r cerddor amlwg, John Jones (Eos Bradwen), Caernarfon (1831-1899).<ref>''Y Bywgraffiadur Ar'lein'', cyrchwyd 26.9.2025; ''Y Genedl Gymreig'', 6.6.1899, t.5</ref>

Bu farw 30 Mai 1936, ac fe'i claddwyd ym [[Mynwent Bryn'rodyn]].<ref>Gwefan ''Find a Grave'', cyrchwyd 25.9.2025</ref> Mae rhan o'i hunangofiant mewn llawysgrif a barddoniaeth o'i eiddo yn Archifdy Gwynedd.<ref>Archifdy Gwynedd, XM/11681</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Cerddorion]]
[[Categori:Adroddwyr]]
[[Categori:Siopwyr]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Gwehyddion]]

Thomas Jones (Eos Beuno)

2025-09-29T10:15:51Z

Cyfaill Eben:

Roedd '''Thomas Jones''' (1849-1936), a ddefnyddiai'r ffugenw Eos Beuno, yn hanu o blwyf Llanwnda. Mab [[Ffatri wlân Bontnewydd]] ydoedd, a'i dad Daniel Jones (g.1805), a hanai o Lanbeblig, wedi cymryd y felin ar ôl symud o Sir Fôn gyda'i wraig, Anne o Fiwmares, tua thair blynedd cyn geni Thomas ym 1849. Roedd yn adnabyddus fel unawdydd, arweinydd cyngherddau ac adroddwr. Yn ddyn ifanc, roedd yn wehydd wrth ei waith bob dydd; mae'n debyg iddo weithio yn ffatri ei dad oedd gerllaw ei dŷ, sef un o dai Ynys Bont ger [[Capel Libanus (A), Y Bontnewydd]], fel y nodir yng nghyfrifiad 1871. Erbyn 1881, roedd yn byw yn Lodj Plas-y-bryn. Roedd yn 31 erbyn hynny, a'i wraig Elizabeth yn 28. Ail wraig iddo oedd hi, wedi iddo golli ei wraig gyntaf Susannah. Roedd ganddynt ferch fach, Hannah, 10 mis oed.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda 1851-1881</ref>

Erbyn 1891, roedd wedi newid ei alwedigaeth, gan iddo gael ei ddisgrifio fel deliwr mewn te a groser. Roedd yn dal i fyw yn y Lodj, ac erbyn hynny roedd tri mab ganddo ef ac Elizabeth. Erbyn 1911, roedd wedi mabwysiadu'r enw canol Beuno, ac yn byw yn 2 Rhes Libanus, [[Y Bontnewydd], gerllaw y Lodj, y lle a fu'n gartref i'r teulu.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llanwnda, 1891, 1911</ref> Roedd yn dal i weithio fel gwerthwr te. Yn ystod 1886-7 bu'n wael iawn, a chodwyd y swm sylweddol (y pryd hwnnw) o £18 iddo mewn darlith a chyngerdd yng [[Capel Libanus (A), Y Bontnewydd|Nghapel Libanus]].<ref>''Y Genedl Gymreig'', 28.12.1887, t.6</ref>

Ceir adroddiadau yn y papurau newydd lleol am berfformiadau ganddo yn gyson o'r 1870au ymlaen, gan deithio mor bell ag ardal Wrecsam.<ref>'''Wrexham and Denbighshire Advertiser'', 29.12.1877, t.6</ref>

Roedd yn gefnder i'r cerddor amlwg, John Jones (Eos Bradwen), Caernarfon (1831-1899).<ref>''Y Bywgraffiadur Ar'lein'', cyrchwyd 26.9.2025; ''Y Genedl Gymreig'', 6.6.1899, t.5</ref>

Bu farw 30 Mai 1936, ac fe'i claddwyd ym [[Mynwent Bryn'rodyn]].<ref>Gwefan ''Find a Grave'', cyrchwyd 25.9.2025</ref> Mae rhan o'i hunangofiant mewn llawysgrif a barddoniaeth o'i eiddo yn Archifdy Gwynedd.<ref>Archifdy Gwynedd, XM/11681</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Cerddorion]]
[[Categori:Adroddwyr]]
[[Categori:Siopwyr]]
[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Gwehyddion]]

Pennarth (fferm)

2025-09-29T10:06:44Z

Cyfaill Eben:

Fferm fawr yw '''Pennarth''' sydd yn gorwedd ar y tir gweddol isel a gwastad ger [[Aberdesach]], ym mhlwyf [[Clynnog Fawr]]. Mae'r enw'n hen iawn, a'r safle, efallai, yn hŷn fyth, gan fod [[Cromlech Pennarth|cromlech]] ar y tir. Sonnir am Bennarth hefyd yn y Mabinogion. Yn Oes y Tywysogion, roedd Pennarth yn enw ar drefgordd gyfan - ac fel sy'n bod yn aml, mae enw trefgordd ganoloesol wedi parhau hyd heddiw fel enw fferm sylweddol. Gweler erthygl ar wahân ar [[Pennarth (trefgordd)]].

==Hanes cynnar fel rhan o Ystad Lleuar==

Mae'n debyg, a barnu oddi wrth y ffaith fod enw'r fferm ac enw'r drefgordd lle safai yr un peth, fod Pennarth wedi arfer bod yn annedd ac yn ddaliadaeth o dir gan ddyn rhydd, os nad mân uchelwr, yn y 15-16g. Erbyn 1675, fodd bynnag, mae'n amlwg ei fod yn rhan o [[Ystad Lleuar]], ac yn eiddo i deulu [[George Twisleton]]<ref>Archifdy Caernarfon, XD2/7574</ref>, a etifeddodd ei diroedd o ganlyniad i'w briodas â Mary Glynne, etifeddes cangen o hen deulu [[Glynllifon]].<ref>J.E. Griffith, ''Pedigrees of Anglesey and Caernarvonshire Families'' (Horncastle, 1914), t.270</ref> Er i deulu Twisleton golli'u gafael ar y rhan fwyaf o'u tiroedd oherwydd dyledion a chyfres o forgeisi ac achosion llys, ymddengys eu bod wedi dal eu gafael ar nifer bach o ffermydd, yn cynnwys Pennarth, Ynys yr Arch, Bryn Ifan a Chae Hir. Fe ymddengys fod Mary Ridsdale, aeres yr olaf o deulu Twisleton, sef George Twisleton III, wedi cadw ei gafael ar weddillion ystad Lleuar. Bu iddi ail-briodi â dyn o'r enw Henry Winstanley, masnachwr o ddinas Caer, ym 1758.<ref>Archifdy Caernarfon, XM1041/8, 15</ref> Yr adeg honno, Owen Roberts, iwmon, oedd yn ffermio Pennarth.<ref>Archifdy Caernarfon, XM1041/12</ref> Ysywaeth, y flwyddyn wedyn aeth Winstanley'n fethdalwr, ac o ganlyniad i hynny fe wnaeth y Comisiynwyr Methdaliad orchymyn gwerthu'r ffermydd hyn, yn cynnwys Pennarth. Watkin Williams, Ysw., o Benbedw, Sir Dinbych a wnaeth brynu'r eiddo i gyd, am £2,445, a hynny ym 1768, gyda help morgais o £2000.<ref>Archifdy Gwynedd, XM1041/19-30</ref> Roedd Watkin yn fab i Richard Williams (a hwnnw'n frawd i'r "Syr Watcyn" cyntaf a etifeddodd Wynnstay, un o ystadau mwyaf Cymru)<ref>J.E. Griffith, ''Pedigrees of Anglesey and Caernarvonshire Families'' (Horncastle, 1914), t.18</ref>. Roedd gan Ystad Wynnstay diroedd eraill yn Sir Gaernarfon yn ardaloedd Llanbeblig, Llanrug a Beddgelert,<ref>Archifdy Caernarfon, XM1041/31-55</ref> a dichon felly fod hynny wedi gwneud prynu gweddillion Ystad Lleuar yn ddeniadol. Bu farw Watkin yn ddi-blant, ac felly aeth ei ystad i'w chwaer, Annabella Puleston, ac wedyn i ferch honno, Annabella, gwraig Syr Edward Lloyd Lloyd, Pen-y-lan, Sir y Fflint. Gwerthwyd y rhan fwyaf o eiddo y llinach rhwng 1825 a 1830, ond nid yw'n hysbys pryd y gwerthwyd gweddillion Ystad Lleuar.<ref>LlGC, Rhagair i gatalog Archifau Peniarth [https://archiveshub.jisc.ac.uk/search/archives/3f94722d-c7e1-30fb-a038-c855662c72d2], cyrchwyd 18.9.2025</ref> Erbyn 1843, roedd y pedair fferm yn eiddo i ddyn ifanc o'r enw Thomas Bucknall Lloyd o Amwythig (1824-1896). Mae'r map degwm yn dangos fod y pedair fferm wedi aros gyda'i gilydd fel ystad fechan. Nodir yn y rhestr bennu'r degwm fod y fferm yn cynnwys oddeutu 151 o aceri.<ref>LlGC, Map a rhestr bennu'r degwm, plwyf Clynnog</ref>

Er bod Syr Edward Lloyd Lloyd a Thomas Bucknall Lloyd yn rhannu'r un cyfenw, mae'n bur annhebygol fod unrhyw gysylltiad gwaed rhyngddynt, gan fod Thomas Lloyd yn perthyn i hen deulu a oedd wedi ymsefydlu yn Amwythig ers cenedlaethau, a'i daid, Thomas Lloyd (1759-1829) yn dwrnai ac yn faer Amwythig ym 1810. Roedd y teulu wedi bod yn byw yn Amwythig ers diwedd y 16g., pan nodir fod John Lewis Lloyd, hen-hen-hen-hen-hen-hen daid Bucknall Lloyd, yn un o fwrdeiswyr y dref.<ref>''Transactions of the Shropshire Archaeological and Natural History Society'', Cyfres 4, Cyfrol XI, Rhan 1 (1923), t.9; Gwefan ''The Peerage'', t.49943 [https://www.thepeerage.com/p49943.htm], cyrchwyd 22.9.2025</ref> Erbyn diwedd ei oes, roedd Thomas Bucknall Lloyd (1824-1896) yn Archddiacon Salop, ac nid yw'n amlwg beth oedd ei gysylltiad â Sir Gaernarfon. Ffaith diddorol amdano oedd ei fod yn ŵyr i Samuel Butler, Esgob Caerlwytgoed, ac yn gefnder llawn i'r nofelydd Saesneg Samuel Butler, awdur ''Erewhon''. Treuliodd ei holl fywyd yng nghyffiniau Amwythig.<ref>Erthygl Wikipedia am Thomas Lloyd (priest), [https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Lloyd_(priest,_born_1824)], cyrchwyd 17.9.2025</ref> Rhaid ystyried y tebygolrwydd fod y pedair fferm wedi'u prynu ar ei ran fel buddsoddiad a ffynhonnell incwm, gan fod y pryniant wedi digwydd cyn iddo gyrraedd yr oedran o 21. Byddai ymddiriedolwr megis twrnai wedi gwneud hynny ar ei ran. Esboniad posibl am ddewis y tiroedd dan sylw oedd fod teulu Bucknall Lloyd a theulu Lloyd Lloyd yn defnyddio'r un cwmni o dwrneiod yn Amwythig.<ref>Archifdy Gwynedd, XM1041/''passim''. Byddai'n arferol i dwrneiod argymell buddsoddiad addas i'w cleientiaid.</ref>

==Hanes tenantiaeth teulu Owen==

Rhaid yn awr droi at hanes teulu Oweniaid Pennarth i gael eglurhad llawnach o'r sefyllfa. Nodwyd eisoes fod gŵr o'r enw Owen Roberts yn denant y fferm ym 1758, ac mae'n bosibl mai o'i enw ef y deilliodd cyfenw diweddarach teulu Owen (neu Owens). Mae'n ffodus fod cyfres o ewyllysiau ar gael, ynghyd â nifer o restrau eiddo'r fferm yn ystod hanner cyntaf y 19g. sydd yn datgelu cryn dipyn am hanes y fferm a'i thenantiaid. Nodir ymysg cofnodion priodas y plwyf fod Hugh Owen, iwmon o Bennarth a'i briod Elizabeth, wedi cael merch, Elizabeth a anwyd 25 Gorffennaf 1799.<ref>Archifdy Caernarfon, Cofrestr bedyddiadau Clynnog XPE28/2</ref> Gall mai mab neu ŵyr Owen Roberts oedd y Hugh hwn.

Mae ewyllys Thomas Owen, Pennarth (brawd neu dad yr Hugh Owen a enwir ym 1799) dyddiedig 1804<ref>LlGC, Dogfennau Profiant B/1809/46</ref> yn tystio i'r ffaith ei fod yn denant Pennarth ac yn ddi-briod, ond roedd ganddo ddau frawd, Griffith a Hugh a chwaer, Elizabeth. Dyn llythrennog ydoedd, a barnu oddi wrth ei lofnod mewn llawysgrifen hyderus. Erbyn 1829, pan wnaeth ei fab Hugh Owens ei ewyllys yntau, roedd yn amlwg yn denant ar y fferm (ac yn berchennog ar fferm Derwin Bach ar ffin Eifionydd).<ref>LlGC Dogfennau Profiant B/1829/74</ref> Nid yw'n sicr beth a ddigwyddodd i'w frawd Griffith, ond mae'n bosibl ei fod wedi sicrhau tenantiaeth fferm Maesog yn yr un plwyf, lle bu gŵr o'i enw ef farw ym 1829. Roedd perthynas da rhwng teulu Griffith a Hugh Owen, Pennarth, o leiaf, gan fod hwnnw'n un o briswyr yr eiddo, a hyn yn cryfhau'r tebygolrwydd mai brodyr oeddynt.<ref>LlGC Dogfennau Profiant b/1829/73</ref>

Pan fu farw, gadawodd Hugh Owens hanner stoc y fferm i'w fab Richard Hughes (sylwer fod y teulu wedi dychwelyd at system batronymig o ran cyfenw), a hanner i'w wraig Eizabeth a'i ferch ddi-briod, hefyd o'r enw Elizabeth Hughes. Cafodd ei dair merch briod gymynroddion ariannol. Roedd ei eiddo yn werth £356.8.6c i gyd, ac mae'n werth manylu ar gynnwys y rhestr eiddo. Cofied mai ym mis Mai y gwnaethpwyd y rhestr, ar adeg pan fyddai'r gwair a'r ŷd wedi eu dihysbyddu i raddau helaeth.
Dillad, cyfrwy a ffrwyn £5.10.0c
6 cheffyl £42.0.0c
12 buwch â chyrn £84.0.0c
16 bustych a heffrod â chyrn £83.0.0c
10 llo blwydd £30.0.0c
2 gert £10.0.0c
Erydr, ogau ac offer amaethu £8.18.0c
6 mochyn @ £1.10s yr un £9.0.0c
120 o ddefaid yn ôl 6s yr un ar gyfartaledd £36.0.0c
Dodrefn y tŷ a'r llyfrau £40.10.0s
Ieir £0.10.0c
Gwair £6.10.6c

Ysywaeth, byr fu tenantiaeth Richard Hughes, gan iddo yntau farw ym 1834, gan adael dau blentyn ifanc, Margaret Hughes a Hugh Owens, hwnnw ond tua 8 oed. Roedd ei fam ac un o'i chwiorydd wedi etifeddu hanner eiddo ei dad i'w cadw yn ystod eu hoes, ac nid syndod felly yw darllen yn y rhestr o'i eiddo fod maint stoc y fferm ond hanner yr hyn a fu gan ei dad. Serch hynny, mae'r ffaith fod y rhestr wedi ei llunio ddiwedd Chwefror y flwyddyn honno yn golygu bod modd cael syniad da o'r cnydau a dyfid ym Mhennarth bryd hynny. Roedd gan Richard werth £8 o wair a gwerth £14 o ŷd yn ei ysgubor pan fu farw.<ref>LlGC Dogfennau Profiant B/1834/63</ref>

I droi'n ôl at y map degwm, dyddiedig 1843, gwelwyd uchod mai Thomas Bucknall Lloyd ysw. oedd perchennog Pennarth erbyn hynny, ond y tenant yn ôl y ddogfen honno oedd un John Jones. Mae'n debyg mai'r sawl a oedd yn byw ym Mhennarth ac yn ffermio'r tir oedd Hugh Owen, mab Richard Hughes, y cyn denant a fu farw ym 1834. Bu Elizabeth Owens, mam Richard a nain Hugh, fyw tan 1836<ref>LlGC Dogfennau Profiant, B/1836/86</ref>, ond wedyn rhaid bod ymddiriedolwr yr Hugh ifanc wedi rhedeg y fferm ar ei ran gyda 5 gwas a 2 forwyn, gan mai ond 10 oed ydoedd pan fu farw ei nain. Ni fyddai felly'n gymwys i fod yn denant swyddogol.<ref>Cyfrifiad plwyf Clynnog 1841. Nodir yno mai 15 oed oedd Hugh </ref> John Jones, Tŷ'n-y-coed, sef (o bosibl) ewyrth Hugh, oedd ymddiriedolwr eiddo Hugh Owen, wedi ei benodi yn ewyllys tad Hugh i'w gwarchod nes iddo gyrraedd oedran oedolyn. Digon naturiol (a bwrw bod perchennog y fferm yn fodlon i'r un teulu ddal y denantiaeth o genhedlaeth i genhedlaeth) fyddai i ymddiriedolwr aer ifanc gael ei dderbyn dros dro fel y tenant swyddogol.

Roedd Pennarth yn fferm sylweddol ac yn fuan gwnaeth yr Hugh ifanc ei farc. Erbyn Cyfrifiad 1851, roedd wedi priodi â Jane, a oedd flwyddyn neu ddwy'n iau nag ef. Roedd yn cyflogi pump o weision fferm ac yn ffermio 180 acer o dir. Erbyn 1861, nodwyd ei fod yn ffermio 205 acer, yn cynnwys tir Cae Hir. Roedd gan y cwpl bedwar o blant, Richard (11 oed), Jane (9), Hugh (5) ac Anne (3).
<ref>Cyfrifiadau plwyf Clynnog 1851, 1861</ref> Roedd wedi dechrau derbyn rhai cyfrifoldebau lleol: ym 1855 fe'i codwyd yn un o ddau warcheidwad [[Undeb Gwarcheidwaid Caernarfon]] dros Glynnog Fawr.<ref>''North Wales Chronicle'', 14/4/1855, t.8</ref> Roedd y cwpl a'u dau fab yn dal ar y fferm ym 1871 ac 1881, ond erbyn 1891, roedd y ddau a Richard wedi marw, a Hugh, y mab ieuengaf yno gyda'i wraig Laura (31 oed) a mab ifanc, Thomas, 4 oed. Cafwyd ail fab, Hughie (1894-1964) wedyn.<ref>Cyfrifiadau plwyf Clynnog, 1891-1911</ref>

Roedd Hugh Owen, Pennarth a aned ym 1856, yn un o arweinwyr y fro fel yr aeth yn hŷn. Roedd yn gadeirydd y Cyngor Plwyf ym 1904, yn gynghorydd sir ac yn ynad heddwch.<ref>e.e. ''Herald Cymreig'', 26.4.1904 t.5 a ''passim''</ref> Roedd yn un o hoelion wyth [[Cymdeithas Amaethyddol Clynnog 1909-46|Cymdeithas Amaethyddol Clynnog]], ac yn ''coachhouse'' Pennarth y cynhelid cyfarfodydd y gymdeithas. Ceir ysgrif lawn amdani yn '''Cof y Cwmwd'''. Ym 1940, fe'i dilynwyd fel cadeirydd gan ei fab Hugh, a oedd, fel ei dad, yn un o brif amaethwyr ac arweinwyr yr ardal. Roedd yntau'n ffarmio Pennarth fel y bu ei gyndadau ers o leiaf ganrif a hanner.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Safleoedd nodedig]]
[[Categori:Ffermydd]]

Pennarth (fferm)

2025-09-20T15:13:18Z

Cyfaill Eben: