Cof y Cwmwd - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Cae Sais, Llanwnda

2024-09-13T13:30:23Z

Cudyll: Yn ailgyfeirio at Bryn Crach

#ail-cyfeirio [[Bryn Crach]]

Cae Sais, Llanwnda

2024-09-13T13:30:09Z

Cudyll: Dechrau tudalen newydd gyda "#ail=cyfeirio Bryn Crach"

#ail=cyfeirio [[Bryn Crach]]

Bryn Crach

2024-09-13T13:29:33Z

Cudyll:

'''Bryn Crach''' (neu weithiau Cae Sais) oedd enw'r hen dŷ yn Llanwnda oedd yn sefyll lle heddiw mae tŷ â'r enw [[Y Bryn]], ond pan y'i codwyd, rhoddwyd yr enw [[Fern Villa, Llanwnda|Fern Villa]] arno. Mae rhestr bennu'r degwm, dyddiedig 1839, yn galw'r cae gerllaw yn "Bryn Corach", a dyna efallai esboniad ar yr enw.<ref>Map a rhestr bennu'r degwm, Llanwnda, 1839 [https://lleoedd.llyfrgell.cymru/viewer/4563799#?cv=34&h=455&xywh=280%2C186%2C833%2C492]</ref>

Gweler yr erthygl ar [[Y Bryn]] am hanes y sawl a oedd yn byw yno dros y blynyddoedd.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Enwau lleoedd]]

Fern Villa

2024-09-13T13:25:45Z

Cudyll: Symudodd Cudyll y dudalen Fern Villa i Fern Villa, Llanwnda

#ail-cyfeirio [[Fern Villa, Llanwnda]]

Fern Villa, Llanwnda

2024-09-13T13:25:45Z

Cudyll: Symudodd Cudyll y dudalen Fern Villa i Fern Villa, Llanwnda

#ail-cyfeirio [[Y Bryn]]

Maen Coch

2024-09-13T13:22:20Z

Cudyll:

Casgliad o dai yw '''Maen Coch''' ar yr hen briffordd rhwng [[Ffingar]] ([[Llanwnda]]) a [[Dolydd]]. Yn wreiddiol dim ond un fferm, Cefn Coch, a oedd yma, ond rhwng 1840 a 1888 dau fwthyn dan yr un to - y 'Maen Coch' gwreiddiol; a chyn 1900 codwyd codwyd dau dŷ moel. Yn gynnar yn yr 20fed ganrif codwyd dau bâr o dai sylweddol wedyn nes ffurfio cymuned fach.<ref>[https://places.library.wales/search/53.093/-4.279/17? alt=&page=1&refine=&query=Llanwnda&sort=score&order=desc&rows=100&parish_facet%5B%5D=Llanwnda Gwefan Llyfgell Genedlaethol Cymru]</ref> Ar draws y ffordd i Gefn Coch, ceir fferm hynafol Cefn Hendre, a elwid yn wreiddiol yn Cefn Cil Tyfu. Y tu hwnt i'r fferm yr oedd melin a wasanaethai'r ardal yn y Canol Oesoedd, sef [[Melin Cil Tyfu]]. Ar ochr y lôn tua 200 llath i'r gogledd o Faen Coch saif tŷ sylweddol [[Y Bryn]]; enw gwreiddiol y tŷ hwn oedd 'Fern Villa', a godwyd gan Mr Tanner, gorsaf-feistr y [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru|Lein Fach]] yng [[Gorsaf reilffordd Dinas|Ngorsaf Cyffordd Dinas]].<ref>Traethawd eisteddfodol c1950 gan John Hughes, Llain Fadyn; mewn dwylo preifat</ref> Fe godwyd [[Fern Villa]] ar safle tŷ hen dyddyn Cae Sais, tŷ a elwid yn aml yn [[Bryn Crach]].<ref>Map Ordnans 6" i'r filltir, gol. 1af, 1888</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Maen Coch

2024-09-13T13:21:47Z

Cudyll:

Casgliad o dai yw '''Maen Coch''' ar yr hen briffordd rhwng [[Ffingar]] ([[Llanwnda]]) a [[Dolydd]]. Yn wreiddiol dim ond un fferm, Cefn Coch, a oedd yma, ond rhwng 1840 a 1888 dau fwthyn dan yr un to - y 'Maen Coch' gwreiddiol; a chyn 1900 codwyd codwyd dau dŷ moel. Yn gynnar yn yr 20fed ganrif codwyd dau bâr o dai sylweddol wedyn nes ffurfio cymuned fach.<ref>[https://places.library.wales/search/53.093/-4.279/17? alt=&page=1&refine=&query=Llanwnda&sort=score&order=desc&rows=100&parish_facet%5B%5D=Llanwnda Gwefan Llyfgell Genedlaethol Cymru]</ref> Ar draws y ffordd i Gefn Coch, ceir fferm hynafol Cefn Hendre, a elwid yn wreiddiol yn Cefn Cil Tyfu. Y tu hwnt i'r fferm yr oedd melin a wasanaethai'r ardal yn y Canol Oesoedd, sef [[Melin Cil Tyfu]]. Ar ochr y lôn tua 200 llath i'r gogledd o Faen Coch saif tŷ sylweddol Y Bryn; enw gwreiddiol y tŷ hwn oedd 'Fern Villa', a godwyd gan Mr Tanner, gorsaf-feistr y [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru|Lein Fach]] yng [[Gorsaf reilffordd Dinas|Ngorsaf Cyffordd Dinas]].<ref>Traethawd eisteddfodol c1950 gan John Hughes, Llain Fadyn; mewn dwylo preifat</ref> Fe godwyd Fern Villa ar safle tŷ hen dyddyn Cae Sais, tŷ a elwid yn aml yn [[Bryn Crach]].<ref>Map Ordnans 6" i'r filltir, gol. 1af, 1888</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Fern Villa, Llanwnda

2024-09-13T13:20:22Z

Cudyll: Yn ailgyfeirio at Y Bryn

#ail-cyfeirio [[Y Bryn]]

Bryn Crach

2024-09-11T12:50:33Z

Cudyll:

'''Bryn Crach''' oedd hen enw'r tŷ yn Llanwnda sydd heddiw â'r enw [[Y Bryn]], ond am gyfnod o gwmpas 1900 fe gafodd ei alw'n "Fern Villa" - dichon mai ar ôl cael ei ail-adeiladu oedd hynny. Mae rhestr bennu'r degwm, dyddiedig 1839, yn galw'r cae gerllaw yn "Bryn Corach", a dyna efallai esboniad ar yr enw.<ref>Map a rhestr bennu'r degwm, Llanwnda, 1839 [https://lleoedd.llyfrgell.cymru/viewer/4563799#?cv=34&h=455&xywh=280%2C186%2C833%2C492]</ref>

Gweler yr erthygl ar [[Y Bryn]] am hanes y sawl a oedd yn byw yno dros y blynyddoedd.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Enwau lleoedd]]

Ffingar

2024-09-11T12:50:11Z

Cudyll:

'''Ffingar''' oedd (ac sydd) yr enw ar le penodol ym mhlwyf [[Llanwnda]], sef y gyffordd rhwng [[Rhyd y Dimpan]] (Glan Rhyd) a Phant Gadlys. Yn y fan hon ymwahanai'r ffyrdd tyrpeg a redai i Ddyffryn Nantlle a Phorthmadog ac i Lŷn. Cyfeiria'r enw at y "''finger post''" a safai wrth y gyffordd i ddangos i deithwyr ar eu ffordd o Gaernarfon y lôn i Borthmadog ar y naill law ac i Bwllheli ar y llall. ae rhstr bennu'r degwm, 1839, yn galw'r cae rhwng y ddwy briffordd yn "Cae Finger", sydd yn awgrymu bod yr arwydd wedi codi cyn hynny.<ref>Rhestr bennu'r degwm, Llanwnda, 1839 [https://lleoedd.llyfrgell.cymru/viewer/4563799#?cv=34&h=455&xywh=280%2C186%2C833%2C492]</ref>

Yn y fan hon roedd yr A499 yn ymuno â'r A487, nes i ffordd osgoi [[Pen-y-groes]] a'r [[Y Groeslon|Groeslon]] gael ei hagor tua 2003.

Wrth y gyffordd fe godwyd cyfnewidfa deleffon newydd ar gyfer Llanwnda yn y 1970au cynnar.

Cylchfan fechan sydd ar y gyffordd heddiw.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Ffingar

2024-09-11T12:49:54Z

Cudyll:

Bryn Crach

2024-09-11T12:47:19Z

Cudyll:

Bryn Crach

2024-09-11T12:26:19Z

Cudyll: Dechrau tudalen newydd gyda "'''Bryn Crach''' oedd hen enw'r tŷ yn Llanwnda sydd heddiw â'r enw Y Bryn, ond am gyfnod o gwmpas 1900 fe gafodd ei alw'n "Fern Villa" - dichon mai ar ôl cael ei ail-adeiladu oedd hynny. Gweler yr erthygl ar Y Bryn am hanes y sawl a oedd yn byw yno dros y blynyddoedd. Categori:Enwau lleoedd"

Meillionydd, Y Fron

2024-09-10T21:52:14Z

Cudyll:

Saif '''Meillionydd''' ym mhentref [[Y Fron]], ychydig is na’r hen [[Ysgol Bron-y-foel|ysgol]] sydd bellach yn ganolfan gymdeithasol, a thŷ Plas Colley, ar y lôn sydd yn arwain at ben uchaf [[Chwarel Pen-yr-orsedd]].

Meillionydd oedd un o dai mwyaf sylweddol y pentref pan y’i codwyd rywbryd tua 1850, ac yn breswylfod digon addas ar gyfer William Ellis Williams (1812-1874) a oedd yn byw yno gyda’i deulu ym 1861. Roedd o’n asiant [[Chwarel Cilgwyn]]. Adeg y Cyfrifiad ym 1861, roedd yn 49 oed, a’i wraig Catherine (1813-1891) flwyddyn yn iau. Roedd ganddynt chwech o blant, tri mab a thair merch, a’r hynaf yn 20 oed ac yn gweithio fel chwarelwr. Ymhen deng mlynedd, a’r teulu'n dal i fyw yno, roedd y tad wedi’i ddyrchafu’n rheolwr y chwarel, a’r mab hynaf, Robert, a’r ail fab, Henry, ill dau wedi cael hen swydd eu tad fel asiantwyr y chwarel. Erbyn 1881, William (mab arall William Ellis Williams), a fu am gyfnod yn Awstralia, oedd yn byw yno, gyda’i wraig Elisabeth a chwech o blant. Roedd y William hwn yn asiant chwarel hefyd, a’r teulu’n ddigon cefnog i gadw morwyn ifanc, Jane Hughes. Ym 1891, roedd y teulu’n dal yno a William wedi ei ddyrchafu’n rheolwr y chwarel - ond nid oedd y teulu’n cadw morwyn bellach. Ym 1901, tri o blant y teulu oedd yn cael eu rhestru gan y cyfrifiad fel rhai a oedd yno ar noson y cyfrif: Kate, 32 oed ac yn ysgolfeistres; Jeannette, a William H. Williams, ill dau’n 15 oed. Dichon fod eu mam i ffwrdd ar y pryd, gan ei bod hi, sef Elisabeth Williams (yn weddw erbyn hynny), yno ym 1911, ac yn cael ei disgrifio fel ffarmwraig. Dim ond un o’i phlant oedd yn dal adref, sef William Henry, ac yntau’n ddi-briod ac yn gweithio mewn chwarel fel pwyswr llechi - sef swydd gymharol gyfrifol. Ymddengys felly fod Meillionydd wedi bod yn gartref i un teulu o’r cychwyn hyd 1911 o leiaf.<ref>Cyfrifiadau plwyf Llandwrog, 1861-1911</ref>

Bu dwy o ferched Ellis a Catherine Williams yn byw yn yr Aifft am nifer o flynyddoedd. Priododd un o’u merched – Catherine (Kate) Williams (1857-1921) ag Edward Davies Bryan ym 1891. Roedd brodyr Edward, John a Joseph, yn werthwyr dillad yng Nghaernarfon (Siop Brodyr Bryan - 12, Y Bont Bridd) ond roeddynt yn hanu o ardal Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych. Ym 1888 ymfudodd Edward at ei frawd Joseph, a oedd wedi sefydlu siop yng Nghairo, ac yno aeth Kate wedi ei phriodas gan ddychwelyd i Gymru ar gyfer genedigaeth eu hunig ferch Olwen ym 1895. Bu chwaer ieuengaf ddi-briod, Ellen Williams (1860-1928), yn byw gyda Kate ac Edward yn yr Aifft am y rhan fwyaf o’i hoes. Y chwaer hon a gadwai ‘Siop yr Aifft’ ar Stryd Llyn, Caernarfon.

Erbyn diwedd yr 1890au a dechrau’r ugeinfed ganrif roedd y Brodyr Davies Bryan yr Aifft yn enwog ymysg y Cymry am eu croeso cynnes ac ymwelodd nifer o bobl amlwg y cyfnod â’r teulu, gan gynnwys yr aelod seneddol Tom Ellis <ref>Gwefan Wicipedia, [https://cy.wikipedia.org/wiki/Thomas_Edward_Ellis]</ref>
a'r bardd T. Gwynn Jones <ref>Gwefan Wicipedia[https://cy.wikipedia.org/wiki/Thomas_Gwynn_Jones]</ref>. Gyda llwyddiant y busnes yn yr Aifft adeiladwyd tŷ mawr moethus ym mhorthladd Alexandria o’r enw ‘Hafod’ a fu'n noddfa i sawl milwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymwelydd cyson yno oedd y bardd a’r cerddor Robert Bryan<ref>Gwefan Wicipedia, [https://cy.wikipedia.org/wiki/Robert_Bryan]; Gwefan Y Bywgraffiadur Ar-lein, https://bywgraffiadur.cymru/article/c-BRYA-ROB-1858#?]</ref>, brawd arall i Edward, a arferai dreulio’r gaeafau yn yr Aifft oherwydd ei iechyd bregus. (Bu Robert Bryan yn athro yn [[Ysgol Tal-y-sarn]] am gyfnod byr ond rhoddodd y gorau i'w swydd oherwydd gwaeledd.)

Bu farw Kate yn yr Hafod, Alexandria, ym 1921 a fe’i claddwyd ym mynwent Brotestannaidd Chatby yno ond mae cofeb iddi ar waelod y bedd teuluol ym Mynwent Eglwys Sant Thomas, Y Groeslon (ochr ddeheuol y fynwent gyda cholofn, cronnell a rheiliau haearn) gyda chwpled o waith ei brawd-yng- nghyfraith Robert Bryan wedi ei thorri arni.<ref> Siân Wyn Jones, ''O gamddwr i Gairo: Hanes y Brodyr Davies Bryan (1851- 1935)'', Llyfrau’r Bont, 2004.</ref>

Gor-ŵyr i William Ellis Williams oedd y Parch. Stanley H. Williams (1910-1992) a ymddeolodd i Lys Twrog, Y Fron, nid nepell o hen gartref y teulu. Roedd [[Thomas Elwyn Griffiths (Llenyn)]] yn gefnder iddo.<ref>Gwefan Roots Chat, ymholiad am Stanley Haydn Williams, [https://www.rootschat.com/forum/index.php?topic=309837.9], cyrchwyd 12.04.2022</ref>

Wedi i deulu Williams adael yr eiddo, credir fod dyn a fasnachai fel cigydd, Thomas Roberts, wedi byw yno cyn iddo symud yn ddiweddarach i gadw busnes ym Mryn Afon, [[Rhostryfan]] gyda'i fab-yng-nghyfraith, Thomas Orr.<ref>W. Gilbert Williams, ''Moel Tryfan i'r Traeth'', (Cyhoeddiadau Mei, 1983), tt.91-97.</ref>

Erbyn hyn, mae adeiladau Meillionydd wedi’u troi’n fythynnod haf a osodir i ymwelwyr ers sawl blwyddyn ond, yn y 1980au a'r 1990au, bu’n westy llwyddiannus ac yn gyrchfan i gymdeithasau ar gyfer pryd allan.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tai nodedig]]
[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Gwestai]]

Merbwll

2024-04-11T14:51:19Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ffermdy bychan unllawr ym mhlwyf Llanaelhaearn yw '''Merbwll'''. Cafodd y rhan ganol, a adeiladwyd gyda cherrig mawr, ei godi yn yr 16g os nad yn gynh...'

Ffermdy bychan unllawr ym mhlwyf [[Llanaelhaearn]] yw '''Merbwll'''. Cafodd y rhan ganol, a adeiladwyd gyda cherrig mawr, ei godi yn yr 16g os nad yn gynharach. Cafodd y lle tan, sy'n llenwi holl led y talcen uchaf, ei adeiladu'n ddiweddarach. Cafodd yr adeilad ei doi â gwellt yn wreiddiol ac yna gyda llechi bychan, trwchus yn y 18g mae'n debyg.

Llwynaethnen

2024-04-11T14:31:11Z

Cudyll:

Ffermdy ym mhentref [[Trefor]] yw Llwynaethnen. Fe'i hadeiladwyd yn yr 16g ac fe'i hailadeiladwyd yn rhannol yn 1718. Mae'r muriau wedi eu hadeiladu o rwbel a morter ar sylfaen o gerrig mawr. Mae'r to a brest y simnai wedi eu gorchuddio a llechi bychan, trwchus o liw porffor. Mae gan borth y drws ar yr ochr ogleddol fwa hanner-cylch o gerrig heb eu trin; mae porth drws gyferbyn ar yr ochr ddeheuol wedi cael ei gau. Mae'r ffenestri ar y ddau lawr yn sgwar lle maent heb gael eu newid ac mae ganddynt siliau o lechi llyfn. Mae'r simnai orllewinol wedi cael ei hailadeiladu a hefyd ran uchaf y talcen ac mae'r dyddiad N/HT/1718 wedi ei roi mewn tabled ar ochr y talcen.

Llwynaethnen

2024-04-11T13:56:05Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Ffermdy ym mhentref Trefor'

Ffermdy ym mhentref [[Trefor

Côr Arianrhod

2024-03-11T09:24:27Z

Cudyll: Yn ailgyfeirio at Parti Lleu

#ail-cyfeirio [[Parti Lleu]]

Parti Lleu

2024-03-11T09:23:52Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Daeth cryn lwyddiant i '''Barti Lleu''' yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru dan arweiniad Glesni Jones. Fe’i sefydlwyd gan Carys Puw Williams i gystadl...'

Daeth cryn lwyddiant i '''Barti Lleu''' yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru dan arweiniad [[Glesni Jones]]. Fe’i sefydlwyd gan Carys Puw Williams i gystadlu yn Eisteddfod Cricieth a’r Cylch yn 1975 ond a roddodd y gorau iddo pan ymgymerodd ei gŵr, y Parchedig Meurwyn Williams, â gofal eglwys arall yng Nghaerdydd. Cymerwyd awenau’r Parti gan Glesni, gan ddod i’r brig ar y gystadleuaeth i bartïon cerdd dant yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Caernarfon yn 1979. Bu 1980 a 1981 yr un mor llwyddiannus gan ddod i’r ail neu drydedd safle yn gyson o hynny ymlaen. Bu’n cystadlu hefyd yn yr Ŵyl Cerdd Dant o’r wyth degau ymlaen gan ddod i’r ail neu drydedd safle yn bur aml. Yn y naw degau roedd y Parti wedi datblygu’n gôr – Côr Arianrhod – ac o dan arweiniad Glesni daethant i’r drydedd safle yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1997 a’r ail safle yn 1999.<ref>Allan o Aled Lloyd Davies, ''Canrif o Gân, Cyfrol 2: Datblygiad Cerdd Dant ym Môn, Arfon, Llŷn ac Eifionydd, Maldwyn a De-orllewin Cwm Tawe a'r De-ddwyrain'', (Cymdeithas Cerdd Dant Cymru), 2000; a gwybodaeth bersonol.</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Corau]]
[[Categori:Cerddoriaeth]]

Tramffyrdd chwareli llechi Dyffryn Nantlle

2024-01-12T21:23:27Z

Cudyll: /* Tramffyrdd 2’ o led */

Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.
==Y Dechreuad==
Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ecsbloetio llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau yn hytrach nag ar hyd ffordd yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.
Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn torri ar gostau, ac ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man estynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
==Lled==
Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.
Fel aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael tryciau a thraciau’n agosach at ymyl y graig lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd tryciau llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd fwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled fwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.
==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
*[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
*[[Chwarel Hafodlas]].
*[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
*[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).
*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.

==Tramffyrdd 2’ o led==
Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Pen Llŷn a Penmaenmawr yn tueddu gosod eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng nghwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn cau’n cael eu gwerthu.
Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
*[[Chwarel Alexandra]]
*[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
*[[Chwarel Braich]]
*[[Chwarel Braich-rhydd]]
*[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.
*[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
*[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.
*[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
*[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.
*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.
*[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
*[[Chwarel Moel Tryfan]]
*[[Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
*[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.
Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.

==Pŵer==
Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tramffyrdd]]
[[Categori:Chwarelydda]]

Tramffyrdd chwareli llechi Dyffryn Nantlle

2024-01-12T21:22:11Z

Cudyll: /* Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led */

Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.
==Y Dechreuad==
Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ecsbloetio llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau yn hytrach nag ar hyd ffordd yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.
Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn torri ar gostau, ac ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man estynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
==Lled==
Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.
Fel aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael tryciau a thraciau’n agosach at ymyl y graig lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd tryciau llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd fwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled fwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.
==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
*[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
*[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
*[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
*[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
*[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
*[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
*[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
*[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
*[[Chwarel Hafodlas]].
*[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
*[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).
*[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.

==Tramffyrdd 2’ o led==
Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Pen Llŷn a Penmaenmawr yn tueddu gosod eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng nghwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn cau’n cael eu gwerthu.
Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
[[Chwarel Alexandra]]
[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Braich]]
[[Chwarel Braich-rhydd]]
[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.
[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.
[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.
[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.
[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
[[Chwarel Moel Tryfan]]
[[ Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.
Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.
==Pŵer==
Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tramffyrdd]]
[[Categori:Chwarelydda]]

Tramffyrdd chwareli llechi Dyffryn Nantlle

2024-01-12T21:20:49Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi Dyffryn Nantlle, a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddef...'

Roedd nifer sylweddol o dramffyrdd yn chwareli llechi [[Dyffryn Nantlle]], a hynny o ddechrau’r 19g. hyd nes i’r chwareli gau neu symud drosodd i ddefnyddio lorïau yn y 1960au.
==Y Dechreuad==
Un o’r cwmnïau a ffurfiwyd i ecsbloetio llechi ar gomin [[Cilgwyn]] tua diwedd y 1790au oedd grŵp o ddynion lleol, John Price, Thomas Jones, John Evans a Richard Roberts. Cawsant brydles gan y Goron, ac mae cofnod eu bod, gryn amser cyn 1810, wedi gosod tramffordd neu “railroad” yn chwarel Fein-goch ar Fynydd Carmel, er mwyn cludo sbwriel i’r domen.<ref> Archifdy Prifysgol Bangor, Llsgr. Porth-yr-aur 27375, 27523, dyfynnwyd gan Jean Lindsay, op. cit., tt.75-6.</ref> Dyma, o bosibl, y sôn cyntaf am gledrffordd o unrhyw fath yn y dyffryn, ac mae’n tystio i fuddsoddiad o gyfalaf ac o gynhyrchu llechi ar raddfa ddigonol fel bod angen harneisio manteision olwynion metel ar gledrau i gludo’r gwastraff ymaith. Prif rinwedd rhedeg cerbyd ar hyd cledrau yn hytrach nag ar hyd ffordd yw’r modd y gellir sicrhau lleihad yn y ffrithiant rhwng olwyn a llawr, ac oherwydd hynny, mae angen llai o rym i symud llwythi trwm.
Erbyn 1813, a’r diwydiant llechi’n tyfu, cafwyd sôn y byddai rheilffordd yr holl ffordd o’r dyffryn i’r cei yng Nghaernarfon yn torri ar gostau, ac ar ôl degawd o oedi a thrafod, aethpwyd ati i adeiladu [[Rheilffordd Nantlle]] a agorwyd ym 1828. Roedd y rheilffordd hon yn bur arloesol – er yn gyntefig i’n llygaid ni heddiw – a gosodwyd y cledrau gyda 3’ 6” o led rhyngddynt. Roedd nifer o chwareli’r dyffryn yn defnyddio’r lein i anfon eu llechi i’r porthladd, a datblygwyd nifer o ganghennau oddi ar draciau’r cwmni rheilffordd i diriogaeth y gwahanol chwareli, lle gellid eu llwytho, ac yn y man estynnwyd y traciau i gyfeiriad wyneb y graig.
==Lled==
Roedd traciau llydan yn gallu cludo mwy o lwyth mewn gwagenni mwy o faint. Serch hynny, roeddynt yn galw am fwy o dir i’w hadeiladu, ac roeddent yn fwy costus. Adeiladwyd Rheilffordd Nantlle gyda lled o 3’ 6” gan ei bod yn arloesol ac nad oedd unrhyw safonau wedi eu datblygu, a’r adeiladwyr felly’n medru dewis y cyfaddawd gorau rhwng effeithlonrwydd a chostau.
Fel aeth y ganrif ymlaen, a’r chwareli’n tyfu’n fwy ac yn fwy cynhyrchiol, bu mwy o angen am gael tryciau a thraciau’n agosach at ymyl y graig lle nad oedd cymaint o le. Lle'r oedd angen mynd dan ddaear, roedd tryciau llai’n medru mynd i leoedd cul a chyfyng. Yn gynyddol, datblygodd fwy a mwy o dramffyrdd bach o fewn chwareli gyda lled o 2’ 0” (neu, weithiau, 1’ 11½”), y lled fwyaf cyffredin ar gyfer y diwydiant llechi. Ar ôl 1877, pan agorodd cwmni [[Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru]] ei lein i’r [[Gorsaf reilffordd Bryngwyn|Bryngwyn]], datblygodd system sylweddol yn cysylltu chwareli’r tir uchel o gwmpas [[Moel Tryfan]] ac ardal [[Y Fron]].
Achosodd yr angen am dramffyrdd cul ar hyd y ponciau, i ben draw’r tomennydd ac i mewn i’r melinau beth anhawster i chwareli llawr y dyffryn oedd yn allforio eu cynnyrch ar hyd Rheilffordd Nantlle a hynny yn eu gwagenni llydan eu hunain. Ceid sawl enghraifft felly o chwareli lle'r oedd y tramffyrdd mewnol yn 2’ o led ond bod rhywfaint o draciau 3’ 6” rhwng y felin neu waelod inclein a’r rheilffordd gyhoeddus.
==Tramffyrdd a changhennau 3’ 6” o led==
Roedd y rhain yn gysylltiedig yn bennaf â chwareli llawr y dyffryn, ac yn tueddu cael eu hadeiladu yn y lle cyntaf yn gynharach yn y ganrif na thramffyrdd 2’ 0” o led. Nid oedd ffynhonnell rwydd ar gyfer prynu injans stêm ar gyfer traciau 3’ 6”, ac ni ddefnyddid injans stêm o gwbl ar y brif lein, a hynny dros gyfnod o bron i 140 o flynyddoedd. Haws oedd i’r chwareli ddefnyddio ceffylau fel gweddill y system. Dyma restr o’r chwareli lle ‘roedd traciau 3’ 6” i’w cael - yn rhannol neu’n unig:
[[Chwarel Blaen-y-cae]]: 2’ yn y chwarel, ond efo cangen o’r inclein o [[Chwarel Cilgwyn]] i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
[[Chwarel Cilgwyn]]: inclein i lawr at Reilffordd Nantlle yn 3’ 6’’, gweddill y chwarel yn mabwysiadu 2’. Gwagenni wedi eu gwneud o bren yn unig. Ar ôl cysylltu gyda thramffordd y Fron (tua 1920), y trac lled llydan a’r inclein yn cau.
[[Chwarel South Dorothea]]: Trac llydan yn unig, yn ymuno â Rheilffordd Nantlle.
[[Chwarel Dorothea]]: Cysylltiad gyda Rheilffordd Nantlle a pheth trac at y felin, lle ‘roedd y traciau’n lled gymysg (h.y. yn gallu cael eu defnyddio gan wagenni o led wahanol, trwy ddefnyddio tair cledren).
[[Chwarel y Fron]]: Rhywfaint o drac 3’ 6” a chysylltiad llydan gyda Rheilffordd Nantlle rhwng 1864 a 1881, cysylltiad a elwid yn [[Rheilffordd Tal-y-sarn]].
[[Chwarel Fronheulog]]: Trac llydan yn unig, ynghyd â changen ar draws y dyffryn a oedd yn ymuno â Rheilffordd Nantlle. Gelwid y lein hon yn [[Rheilffordd Chwareli Llechi Sir Gaernarfon]].
[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Pob trac ond ychydig o gledrau lled 2’ yng ngwaelod y twll.
[[Cloddfa'r Coed]]. Trac 3’ 6” yn bennaf.
[[Chwarel Hafodlas]].
[[Chwarel Pen-y-bryn]]. Linc i Reilffordd Nantlle yn 3’ 6”.
[[Chwarel Pen-yr-orsedd]]. Cymysgedd o led trwy’r chwarel, llawer efo lled gymysg (sef tai cledr gyfochrog).
[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.

==Tramffyrdd 2’ o led==
Y lled arferol ar gyfer tramffyrdd y chwareli nad oeddynt yn cysylltu â Rheilffordd Nantlle oedd 2’ (neu weithiau 1’ 11½ ”) er mae’n bur sicr bod y cledrau yn symud yn aml a bod cryn wahaniaeth yn y lled, yn arbennig lle ‘roedd traciau dros dro’n cyrraedd pen draw tomen neu ben draw ponc.
2’ (neu rywbeth tebyg) oedd y lled arferol ar draws Eryri. Yn Uwchgwyrfai, ac ardaloedd Dyffryn Conwy, Penrhyn a Llanberis, roedd y lled 2’ yn y chwareli llechi i gyd. Roedd tramffyrdd mwynfeydd a chwareli ithfaen Pen Llŷn a Penmaenmawr yn tueddu gosod eu cledrau tua 3’ neu fwy ar wahân, ond 2’ oedd y lled yng nghwareli ithfaen Uwchgwyrfai i gyd. Mantais y safoni hyn oedd y gallu i symud gwagenni ac injans o’r naill chwarel i’r llall, pe bai asedau chwarel oedd yn cau’n cael eu gwerthu.
Diddorol hefyd yw sylwi mai 1’ 8” oedd y tramffyrdd yng [[Gwaith copr Drws-y-coed|ngwaith Drws-y-coed]] – sydd yn tueddu awgrymu mai dylanwadau peirianyddol hollol wahanol oedd ar waith yn y fan honno, a’r lled (efallai) wedi dod i’r dyffryn gan fwynwyr o Gernyw neu Ynys Manaw.
Dyma restr o chwareli llechi mwyaf Uwchgwyrfai lle defnyddid traciau 2’:
[[Chwarel Alexandra]]
[[Chwarel Blaen-y-cae]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Braich]]
[[Chwarel Braich-rhydd]]
[[Chwarel Brynfferam]] – yn ôl pob tebyg. Dim ond trac rhwng dau dwll.
[[Chwarel Cilgwyn]] Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel Coedmadog]]. Seidin o reilffordd 4’ 8½” ar ôl 1881.
[[Chwarel Dorothea]] y tu fewn i’r chwarel. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod).
[[Chwarel y Fron]]. Rhywfaint o drac 3’ 6” hefyd (gweler uchod) tan 1881, pan newidiwyd y drefn o allforio llechi, a defnyddio tramffordd newydd a gysylltai chwareli’r llethrau gogleddol gyda Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru trwy ddefnyddio inclein Bryngwyn.
[[Chwarel Gallt-y-fedw]]. Dim ond traciau yng ngwaelod y twll yn 2’. Fel arall, 3’ 6”.
[[Cloddfa'r Coed]]. Rhywfaint o drac 2’ wrth wyneb y graig yn ddiweddarach, 3’ 6” fel arall.
[[Chwarel Moel Tryfan]]
[[ Chwarel Pen-y-bryn]] a [[Cloddfa'r Lôn]]. Er bod y brif system o gledrau yn chwareli hyn yn rhai 3’ 6” (gan eu bod yn rhai o’r chwareli cynnar a gysylltwyd yn syth i Reilffordd Nantlle, roedd cledrau diweddarach o fewn y chwarel yn rhai 2’.
[[Chwarel Pen[-yr--orsedd]] Cledrau 1’ 11 ½” a 3’ 6” gyda’i gilydd trwy’r holl chwarel.
[[Chwarel Tal-y-sarn]] Lled gymysg.
Mae’r awdur J.I.C. Boyd hefyd yn credu mai’r ychydig o draciau o’r graig i’r felin a ddefnyddid yn yr holl chwareli bach ar lethr ddeheuol y dyffryn megis [[Chwarel Tŷ'n-y-weirglodd]] a [[Chwarel Gwernor]] (heblaw am Chwarel Fronheulog a’r chwareli oedd yn gysylltiedig â honno) wedi defnyddio traciau 2’ o led. Systemau bach digyswllt oedd y rhain.
==Pŵer==
Nid oes cofnod o unrhyw injan yn tynnu gwagenni ar hyd y tramffyrdd 3’ 6”. Defnyddid dim ond ceffylau, heblaw am ychydig fisoedd ar ddiwedd oes Rheilffordd Nantlle yn y 1960au pan ddefnyddid tractor. Roedd nifer o’r chwareli oedd â chledrau 2’ yn defnyddio injans stêm. Roedd y rhain o ddau fath, rhai confensiynol a brynwyd fel arfer oddi wrth ffatrïoedd yn Lloegr, megis Hunslet a Bagnall; a rhai o’r cyfnod cynnar a wnaed yn ffatri de Winton yng Nghaernarfon. Roedd y rhai olaf hyn yn nodedig gan fod eu bwyleri’n fertigol yn hytrach na llorweddol. Roedd Chwareli Cilgwyn, Moel Tryfan, a Phen-yr-orsedd wedi prynu injans disel neu betrol fel ychwanegiadau at eu fflyd o injans stêm fel yr oedd y rheiny’n heneiddio, a hynny yn y 1930au.<ref> J.I.C. Boyd, ‘’Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire’’, Cyf. 1 (West) (Oakwood, 1981), tt.229-46</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Tramffyrdd]]
[[Categori:Chwarelydda]]

Tyddyn Hywel

2023-02-24T10:41:01Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Mae '''Tyddyn Hywel''' yn bentrefan neu dreflan fach rhwng pentrefi Gurn Goch a Threfor. Saif y ddwy ochr i'r ffin rhwng plwyfi Clynnog F...'

Mae '''Tyddyn Hywel''' yn bentrefan neu dreflan fach rhwng pentrefi [[Gurn Goch]] a [[Trefor|Threfor]]. Saif y ddwy ochr i'r ffin rhwng plwyfi [[Clynnog Fawr]] a [[Llanaelhaearn]].<ref>Map Ordnans 1889</ref> Nid yw ar y briffordd, ond yn hytrach o bobtu'r lôn gefn heibio i fferm Parsal rhwng y lôn fawr a'r môr. Casgliad o ryw ddwsin o dai sydd yno. Am gyfnod tua dechrau'r 20g. bu tramffordd yn rhedeg trwy'r dreflan ar ei ffordd i gei ar lan y môr a oedd yn cludo cerrig ithfaen o [[Chwarel Tyddyn Hywel]] ar lethr y mynydd i'r dwyrain. Mae nifer o olion i'w gweld sydd yn gysylltiedig â'r gwaith o symud y cerrig o'r chwarel i'r llongau wrth y cei.

Ymddengys i'r dreflan a'r chwarel gael eu henwi ar ôl fferm Tyddyn Hywel, sydd ar droed y mynydd yr ochr draw i'r lôn fawr.<ref>Gwybodaeth gan un o'r cyn-breswylwyr</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pentrefi a threflannau]]

Dinas Garage

2023-02-23T20:36:39Z

Cudyll:

Sefydlwyd y busnes gwreiddiol '''Dinas Garage''', [[Llanwnda]] ym 1931<ref>Hysbeseb 4 Gorffennaf 1987, ''Herald Gymraeg'' yn nodi ''Established 1931''.</ref> gan y brodyr Harry Hywel Parry (1913-1991) a Robert Hughes Parry (1917- 1983). Ar y pryd roedd y ddau yn gweithio i fusnes cludo eu tad ‘J.H.Parry and Sons’<ref>Roedd John Henry Parry (1876 -1951) yn rhedeg busnes cludo anifeiliaid o’i gartref Glyndŵr, [Rhos-isaf]] ac iard masnachu glo ger [[Gorsaf reilffordd Dinas]].</ref>. Wrth drin y fflyd loriau cludo da byw a chynnyrch amaethyddol magwyd eu sgiliau cynnal cerbydau yn gynnar. Sefydlwyd eu gweithdy cyntaf mewn garej cyfagos i’w cartref - Glyndŵr, [[Rhos-isaf]].

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd H.H.Parry yn y diwydiant cynhyrchu rhannau awyrennau<ref>Gwybodaeth deuluol – bu H.H.Parry yn gweithio i gwmni [[
''https://cy.wikipedia.org/wiki/NECACO_Llanberis'']]/ Hunting Aviation Ltd. Symudwyd ei ffatri i Chwarel Dinorwig ym 1940 i’w warchod rhag bomio.</ref> gan fagu sgiliau peirianyddol ychwanegol. Yn y 1940au<ref>Dyfarnwyd trwydded adeiladu (8/0/14308 - 9 Ionawr 1946) i godi blaen newydd i’r garej blaenorol a’r pensaer Arthur Hewitt o Landudno. Mae’r cynllun yn nodi ffordd gefn o’r garej at ffordd Dinas fel dihangfa mewn argyfwng – mae’r allanfa dal i’w weld rhwng cefn ''Gwenallt'' ac ''Ystâd Dinas''. </ref> prynwyd llain o dir yn Llanwnda ger y briffordd i Gaernarfon - rhwng llinell [[Rheilffordd Ucheldir Cymru]] a rhes newydd o dai a adeiladwyd gyferbyn â [[Menai View]] a [[Tafarn y Mount Pleasant|Thafarn y Mount Pleasant]]. Bu’r safle yn flaenorol yn lleoliad garej i gwmni bysiau lleol o Garmel.

[[Delwedd:DinasGarage1953.jpg|bawd|600px|canol|Dinas Garage,Llanwnda,1953:Llun,eiddo William Parry]]

Dros amser, bu R.H.Parry yn arwain ar y busnes cludo a’i frawd ar ddatblygu’r garej. Mae hysbysebion cynnar yn nodi ‘H.H.Parry, Automobile Engineer’<ref>Hysbyseb ''North Wales Weekly News'', Ionawr 8,1948. </ref> ac enw'r modurdy oedd ‘Dinas Garage’. O’r cychwyn gwerthwyd ceir ail-law cyn i’r busnes ddod yn asiant i gwmni cynhyrchu ceir newydd Austin a faniau Bedford (rhan o Vauxhall Motors). Gwerthwyd tractorau(David Brown), motobeics a beiciau ‘Ladies & Gents’ hefyd.

Gyda thŵf y busnes codwyd adeilad pwrpasol gydag ystafell arddangos ceir, adran gwerthu partiau ynghyd â chyfleusterau gwerthu tanwydd. Ymestynnwyd y busnes yn y 1960au i safleoedd eraill gan gynnwys ''Caernarfon Garage'', [[Bontnewydd]] (Siop ''Morrisons Daily'', 2023), ''Prince of Wales Garage'', Ffordd Bangor, Caernarfon (''Moduron Menai'', 2023), safle ''Dinas Garage'' ym Môn, ar Lon Glanhwfa, Llangefni; a safle arddangos a gwerthu yng nghanolfan siopa Caeffynnon [''Wellfield''], Bangor.

[[Delwedd:StaffDinasGarage1953.jpeg|bawd|600px|canol|Staff Dinas Garage,1953:O'r chwith i'r dde:-William Povey, Tomi Williams, Tom Humphreys, Tom Williams, Harry Parry (rheolwr), Owen Thomas (swyddfa), Richard Prichard, Jack Usher:Llun - eiddo William Parry]]

Yn ystod yr 1970au a 1980au daeth y cwmni yn asiant i werthu ceir Ford a Vauxhall gan ddatblygu yn un o fusnesau cynnal a gwerthu cerbydau mwyaf yr ardal. Mae hysbyseb yn 1984 yn nodi enwau’r staff gwerthu ceir sef - Peter Thomas, H.H.Parry, Ronnie Hughes, Owen Pritchard, Peris Wyn Jones, Miss Menna Williams<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', Tachwedd 27,1987.</ref>. Erbyn dechrau’r 1990au roedd y cwmni yn cyflogi mwy na thri deg o staff<ref>''Caernarvon & Denbigh Herald'', 17 Gorffennaf,1992.</ref> a bu angen adeiladu ystafell arddangos ychwanegol a gweithdai cynnal ceir newydd ar y safle yn Llanwnda. Chwalwyd y modurdy gwreiddiol i godi adeilad manwerthu yn 2001<ref>Cais Cynllunio Cyngor Gwynedd, C00A/0580/24/LL, 3 Tachwedd, 2000</ref>.

Yn dilyn marwolaeth H.H.Parry a’i fab yng nghyfraith Peter Thomas trosglwyddwyd y busnes garej i ‘Slaters’ (2006)<ref>Cofnod ''Tŷ’r Cwmnïau'',25 Hydref, 2006.</ref>- un o’r cwmnïau gwerthu a chynnal ceir mwyaf yn y rhanbarth. Defnyddiwyd yr uned manwerthu gan siop dillad ac offer gweithgarwch awyr agored (''Gelert'' hyd 2012, ''Millets'' hyd 2022, wedyn ''Go Outdoors''). Defnyddir yr hen weithdai gan gwmni ''Byw Bywyd'' sy’n gwerthu a llogi offer all helpu pobl hŷn a phobl anabl. Erys rhan o’r safle at ddefnydd ''Moduron Menai'' gwerthwyr ceir ail law a’i berchennog Dylan Thomas, ŵyr i H.H.Parry - mae rhan o’r safle felly yn parhau ym meddiant disgynnydd un o’i sefydlwyr dros 90 o flynyddoedd yn ôl.<ref>Gwybodaeth deuluol, Chwefror 2023, gyda diolch i William Parry a Morfydd Thomas.</ref>.

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Diwydiant a Masnach]]
[[Categori:Modurdai]]

Stryd Sychnant, Trefor

2023-02-21T20:37:38Z

Cudyll:

Mae '''Stryd Sychnant''' yn ffordd bengaead sydd yn troi oddi ar Lôn yr Eifl ym mhentref [[Trefor]]. Mae'r rhan fwyaf o dai yn nodedig oherwydd eu toeau teils coch, yn wahanol i weddill tai y pentref. Fe'u codwyd, meddir, gan [[Cwmni Ithfaen Trefor|gwmni'r chwarel]] ar gyfer rheolwyr y chwarel, ac am y rheswm hwnnw fe'u cafwyd y llysenw "Boss town".<ref>Gwybodaeth leol gan gyn-breswylydd</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Stryd Sychnant, Trefor

2023-02-21T20:37:14Z

Cudyll:

Mae '''Stryd Sychnant'' yn ffordd bengaead sydd yn troi oddi ar Lôn yr Eifl ym mhentref [[Trefor]]. Mae'r rhan fwyaf o dai yn nodedig oherwydd eu toeau teils coch, yn wahanol i weddill tai y pentref. Fe'u codwyd, meddir, gan [[Cwmni Ithfaen Trefor|gwmni'r chwarel]] ar gyfer rheolwyr y chwarel, ac am y rheswm hwnnw fe'u cafwyd y llysenw "Boss town".<ref>Gwybodaeth leol gan gyn-breswylydd</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Stryd Sychnant, Trefor

2023-02-21T20:36:35Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Mae '''Stryd Sychnant'' yn ffordd bengaead sydd yn troi oddi ar Lôn yr Eifl ym mhentref Trefor. Mae'r rhan fwyaf o dai yn nodedig oherwydd eu toeau t...'

Mae '''Stryd Sychnant'' yn ffordd bengaead sydd yn troi oddi ar Lôn yr Eifl ym mhentref [[Trefor]]. Mae'r rhan fwyaf o dai yn nodedig oherwydd eu toeau teils coch, yn wahanol i weddill tai y pentref. Fe'u codwyd, meddir, gan [[Cwmni Ithfaen Trefor|gwmni'r chwarel]] ar gyfer rheolwyr y chwarel, ac y rheswm hwnnw fe gafwyd y llysenw "Boss town".<ref>Gwybodaeth leol gan gyn-breswylydd</ref>

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]]
[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Pigyn Clust

2022-01-07T15:53:20Z

Cudyll:

Roedd '''Pigyn Clust''' yn fand gwerin o ardal Caernarfon a arbenigai mewn chwarae cerddoriaeth o naws Celtaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cynnwys ''Otitis Media'', ''Perllan'' ac ''Enaid'' . Yr aelodau oedd Ffion Haf, y lleisydd, o [[Llanwnda|Lanwnda]], chwaer yr awdures [[Angharad Tomos]]; Cass Meurig, ffidl a chrwth; Idris Morris Jones, yntau hefyd yn byw yn Llanwnda, ffidl; Endaf ap Ieuan, gitâr a bwswci; a Wyn Williams, gitâr a mandola.<ref>Gwefan ''Creighton's Collection'', {https://www.creighton-griffiths.co.uk/acatalog/pigynclust.html}, cyrchwyd 6.1.2022</ref> Bu'r band yn perfformio o 1998 hyd 2007, ond daeth y grŵp i ben yn dilyn marwolaeth annhymig Ffion Haf yn fuan wedyn.

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Cerddoriaeth]]

Pigyn Clust

2022-01-07T15:50:51Z

Cudyll:

Roedd '''Pigyn Clust''' yn fand gwerin o ardal Caernarfon a arbenigai mewn chwarae cerddoriaeth o naws Celtaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cynnwys ''Otitis Media'', ''Perllan'' ac ''Enaid'' . Yr aelodau oedd Ffion Haf, y lleisydd, o [[Llanwnda|Lanwnda]], chwaer yr awdures [[Angharad Tomos]]; Cass Meurig, ffidl a chrwth; Idris Morris Jones, yntau hefyd yn byw yn Llanwnda, ffidl; Endaf ap Ieuan, gitâr a bwswci; a Wyn Williams, gitâr a mandola.<ref>Gwefan ''Creighton's Collection'', {https://www.creighton-griffiths.co.uk/acatalog/pigynclust.html}, cyrchwyd 6.1.2022</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Cerddoriaeth]]

Pigyn Clust

2022-01-07T15:49:36Z

Cudyll:

Roedd '''Pigyn Clust''' yn fand gwerin o ardal Caernarfon a arbenigai mewn chwarae cerddoriaeth o naws Celtaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cynnwys ''Perllan''. Yr aelodau oedd Ffion Haf, y lleisydd, o [[Llanwnda|Lanwnda]], chwaer yr awdures [[Angharad Tomos]]; Cass Meurig, ffidl a chrwth; Idris Morris Jones, yntau hefyd yn byw yn Llanwnda, ffidl; Endaf ap Ieuan, gitâr a bwswci; a Wyn Williams, gitâr a mandola.<ref>Gwefan ''Creighton's Collection'', {https://www.creighton-griffiths.co.uk/acatalog/pigynclust.html}, cyrchwyd 6.1.2022</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Cerddoriaeth]]

Pigyn Clust

2022-01-07T15:49:09Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd '''Pigyn Clust''' yn fand gwerin o ardal Caernarfon a arbenigai ar chwarae cerddoriaeth o naws Celtaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cy...'

Roedd '''Pigyn Clust''' yn fand gwerin o ardal Caernarfon a arbenigai ar chwarae cerddoriaeth o naws Celtaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cynnwys ''Perllan''. Yr aelodau oedd Ffion Haf, y lleisydd, o [[Llanwnda|Lanwnda]], chwaer yr awdures [[Angharad Tomos]]; Cass Meurig, ffidl a chrwth; Idris Morris Jones, yntau hefyd yn byw yn Llanwnda, ffidl; Endaf ap Ieuan, gitâr a bwswci; a Wyn Williams, gitâr a mandola.<ref>Gwefan ''Creighton's Collection'', {https://www.creighton-griffiths.co.uk/acatalog/pigynclust.html}, cyrchwyd 6.1.2022</ref>

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Cerddoriaeth]]

Elwyn Jones-Griffith

2022-01-03T10:39:19Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Roedd '''Elwyn Jones-Griffith''' (1937-2014) yn brifathro Ysgol Gynradd Tremadog cyn iddo ymddeol. Roedd yn byw ym Mhen-y-groes. Bu'n weit...'

Roedd '''Elwyn Jones-Griffith''' (1937-2014) yn brifathro Ysgol Gynradd Tremadog cyn iddo ymddeol. Roedd yn byw ym [[Pen-y-groes|Mhen-y-groes]]. Bu'n weithgar iawn yn gymunedol, er enghraifft fel un o gyfarwyddwyr [[Antur Nantlle]], ac ar Gyngor Cymuned [[Llanllyfni]]. Fe'i hadnebid gan bawb wrth ei lysenw, sef "Curly".

{{eginyn}}
==Cyfeiriadau==

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Athrawon]]

Gwen Pritchard Jones

2021-12-03T09:22:48Z

Cudyll:

Yn wreiddiol o [[Talysarn|Dalysarn]], [[Dyffryn Nantlle]], mae'n byw erbyn hyn ym [[Pant-glas|Mhant-glas]].<ref>Gwefan y BBC, 2007 [http://www.bbc.co.uk/cymru/llyfryflwyddyn/safle/llyfryflwyddyn2007/pages/holi_gwen.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> Bu'n athrawes cynradd yn Ysgol yr Hendre, Caernarfon yn ystod yr 1980au.<ref>Gwefan Caernarfon On Line [http://www.caernarfononline.co.uk/2007/april/gelert/], cyrchwyd 3.12.2021</ref>

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006 gyda'i llyfr ''Dygwyl Eneidiau'',<ref>Gwefan y BBC, 2006 [http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/aberdaron/pages/gpj_awdur.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> bu hefyd ar restr fer [Llyfr y Flwyddyn 2007.

==Gwaith==
=== Llyfrau===
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Robin Goch yn Chwilio am Dŷ'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Pori'r Pry Copyn'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Achub Pori'', 1996
*''Dygwyl Eneidiau'', 2006
*''Gelert'', 2007
*''Tinboethach'', 2008: golygydd:Bethan Gwanas (cyfranodd un o'r 12 stori)
*''Pietà'', 2010
*''Barato'', 2011
*''Y Cyfarwydd'', 2014

===CD===
*''Achub Pori''(CD-ROM,) 2004

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Athrawon]]

Gwen Pritchard Jones

2021-12-03T09:21:17Z

Cudyll:

Yn wreiddiol o [[Talysarn|Dalysarn]], [[Dyffryn Nantlle]], mae'n byw erbyn hyn ym [[Pant-glas|Mhant-glas]].<ref>Gwefan y BBC, 2007 [http://www.bbc.co.uk/cymru/llyfryflwyddyn/safle/llyfryflwyddyn2007/pages/holi_gwen.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> Bu'n athrawes cynradd yn Ysgol yr Hendre, Caernarfon yn ystod yr 1980au.<ref>Gwefan Caernarfon On Line [http://www.caernarfononline.co.uk/2007/april/gelert/], cyrchwyd 3.12.2021</ref>

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006 gyda'i llyfr ''Dygwyl Eneidiau'',<ref>Gwefan y BBC, 2006 [http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/aberdaron/pages/gpj_awdur.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> bu hefyd ar restr fer [Llyfr y Flwyddyn 2007.

==Gwaith==
=== Llyfrau===
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Robin Goch yn Chwilio am Dŷ'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Pori'r Pry Copyn'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Achub Pori'', 1996
*''Dygwyl Eneidiau'', 2006
*''Gelert'', 2007
*''Tinboethach'', 2008: golygydd:Bethan Gwanas (cyfranodd un o'r 12 stori)
*''Pietà'', 2010

===CD===
*''Achub Pori''(CD-ROM,) 2004

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Athrawon]]

Gwen Pritchard Jones

2021-12-03T09:19:28Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Yn wreiddiol o Dalysarn, Dyffryn Nantlle, mae'n byw erbyn hyn ym Mhant-glas.<ref>Gwefan y BBC, 2007 [http://www.bbc.co.uk/c...'

Yn wreiddiol o [[Talysarn|Dalysarn]], [[Dyffryn Nantlle]], mae'n byw erbyn hyn ym [[Pant-glas|Mhant-glas]].<ref>Gwefan y BBC, 2007 [http://www.bbc.co.uk/cymru/llyfryflwyddyn/safle/llyfryflwyddyn2007/pages/holi_gwen.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> Bu'n athrawes cynradd yn Ysgol yr Hendre, Caernarfon yn ystod yr 1980au.<ref>Gwefan Caernarfon On Line [http://www.caernarfononline.co.uk/2007/april/gelert/], cyrchwyd 3.12.2021</ref>

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006 gyda'i llyfr ''Dygwyl Eneidiau'',<ref>Gwefan y BBC, 2006 [http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/aberdaron/pages/gpj_awdur.shtml], cyrchwyd 3.12.2021</ref> bu hefyd ar restr fer [Llyfr y Flwyddyn 2007.

==Gwaith==
=== Llyfrau===
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Robin Goch yn Chwilio am Dŷ'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Pori'r Pry Copyn'', 1990
*Cyfres Project Llyfrau 3D: ''Achub Pori'',l 1996
*''Dygwyl Eneidiau'', 2006
*''Gelert'', 2007}
*''Tinboethach'', 2008: golygydd:Bethan Gwanas (cyfranodd un o'r 12 stori)

===CD===
*''Achub Pori''(CD-ROM,) 2004

{{eginyn}}

==Cyfeiriadau==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Pobl]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Athrawon]]

Jerry Hunter

2021-11-16T11:05:16Z

Cudyll:

Academydd a llenor Americanaidd yw'r Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965).

==Bywgraffiad==

Mae'r Dr Jerry Hunter yn dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Brifysgol Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod yn ôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgolion Caerdydd a Bangor. Mae o'n Athro y Gymraeg a Dirprwy Is-Ganghellor Prifysgol Bangor erbyn hyn. Ac yntau wedi uniaethu ei hun efo achosion sydd o bryder i'r gymuned Gymraeg, fo oedd un o'r rhai a sefydlodd grŵp Cymuned, ac fe deithiodd i Genefa ym 2003 i gyflwyno mater diffyg tai a dirywiad y Gymraeg o flaen Gweithgor y Cenhedloedd Unedig ar Leiafrifoedd.<ref>The Free Library, [https://www.thefreelibrary.com/Cymuned+makes+UN+case-a0101640404], cyrchwyd 16.11.2021</ref>

Enwyd ei lyfr ''Soffestri’r Saeson'' (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr ''Llwch Cenhedloedd'' y wobr yn 2004. Enillodd y nofel ''Gwenddydd'' y Fedal Ryddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.<ref>Tudalen Jerry Hunter ar Wicipedia, cyrchwyd 16.11.2021</ref>

Ar ôl cwrdd â'i wraig, yr actores a'r Cynghorydd Sir Judith Humphreys, fe ymgartrefodd ym mentref [[Pen-y-groes]].<ref>Gwybodaeth leol</ref>

== Llyfryddiaeth ==

=== Cymraeg ===
*''Soffestri’r Saeson'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
*''Llwch Cenhedloedd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
*''I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
*''Ceffylau'r Cymylau'' (Gwasg Gomer, 2010)
*''Gwenddydd'' (Gwasg Gwynedd, 2010)
*''Llwybrau Cenhedloedd'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
*''Gwreiddyn Chwerw'' (Gwasg Gwynedd, 2012)
*''Ebargofiant'' (Y Lolfa, 2014)
*''Y Fro Dywyll'' (Y Lolfa, 2014)
*''Ynys Fadog'' (Y Lolfa, 2018)

=== Saesneg ===
*''Welsh Writing from the American Civil War'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
*''Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

== Cyfeiriadau ==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Academyddion]]
[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]

Jerry Hunter

2021-11-16T11:04:54Z

Cudyll:

Academydd a llenor Americanaidd yw'r Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965).

==Bywgraffiad==

Mae'r Dr Jerry Hunter yn dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Brifysgol Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod yn ôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgolion Caerdydd a Bangor. Mae o'n Athro y Gymraeg a Dirprwy Is-Ganghellor Prifysgol Bangor erbyn hyn. Ac yntau wedi uniaethu ei hun efo achosion o bryder i'r gymuned Gymraeg, fo oedd un o'r rhai a sefydlodd grŵp Cymuned, ac fe deithiodd i Genefa ym 2003 i gyflwyno mater diffyg tai a dirywiad y Gymraeg o flaen Gweithgor y Cenhedloedd Unedig ar Leiafrifoedd.<ref>The Free Library, [https://www.thefreelibrary.com/Cymuned+makes+UN+case-a0101640404], cyrchwyd 16.11.2021</ref>

Enwyd ei lyfr ''Soffestri’r Saeson'' (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr ''Llwch Cenhedloedd'' y wobr yn 2004. Enillodd y nofel ''Gwenddydd'' y Fedal Ryddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.<ref>Tudalen Jerry Hunter ar Wicipedia, cyrchwyd 16.11.2021</ref>

Ar ôl cwrdd â'i wraig, yr actores a'r Cynghorydd Sir Judith Humphreys, fe ymgartrefodd ym mentref [[Pen-y-groes]].<ref>Gwybodaeth leol</ref>

== Llyfryddiaeth ==

=== Cymraeg ===
*''Soffestri’r Saeson'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
*''Llwch Cenhedloedd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
*''I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
*''Ceffylau'r Cymylau'' (Gwasg Gomer, 2010)
*''Gwenddydd'' (Gwasg Gwynedd, 2010)
*''Llwybrau Cenhedloedd'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
*''Gwreiddyn Chwerw'' (Gwasg Gwynedd, 2012)
*''Ebargofiant'' (Y Lolfa, 2014)
*''Y Fro Dywyll'' (Y Lolfa, 2014)
*''Ynys Fadog'' (Y Lolfa, 2018)

=== Saesneg ===
*''Welsh Writing from the American Civil War'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
*''Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

== Cyfeiriadau ==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Academyddion]]
[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]

Jerry Hunter

2021-11-16T10:57:35Z

Cudyll:

Academydd a llenor Americanaidd yw'r Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965).

==Bywgraffiad==

Mae'r Dr Jerry Hunter yn dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Brifysgol Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod yn ôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgolion Caerdydd a Bangor. Mae'n un o'r aelodau a sefydlodd grŵp Cymuned.

Enwyd ei lyfr ''Soffestri’r Saeson'' (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr ''Llwch Cenhedloedd'' y wobr yn 2004. Enillodd y nofel ''Gwenddydd'' y Fedal Ryddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.<ref>Tudalen Jerry Hunter ar Wicipedia, cyrchwyd 16.11.2021</ref>

Ar ôl cwrdd â'i wraig, yr actores a'r Cynghorydd Sir Judith Humphreys, fe ymgartrefodd ym mentref [[Pen-y-groes]].<ref>Gwybodaeth leol</ref>

== Llyfryddiaeth ==

=== Cymraeg ===
*''Soffestri’r Saeson'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
*''Llwch Cenhedloedd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
*''I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
*''Ceffylau'r Cymylau'' (Gwasg Gomer, 2010)
*''Gwenddydd'' (Gwasg Gwynedd, 2010)
*''Llwybrau Cenhedloedd'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
*''Gwreiddyn Chwerw'' (Gwasg Gwynedd, 2012)
*''Ebargofiant'' (Y Lolfa, 2014)
*''Y Fro Dywyll'' (Y Lolfa, 2014)
*''Ynys Fadog'' (Y Lolfa, 2018)

=== Saesneg ===
*''Welsh Writing from the American Civil War'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
*''Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

== Cyfeiriadau ==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Academyddion]]
[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]

Jerry Hunter

2021-11-16T10:53:46Z

Cudyll:

Academydd a llenor Americanaidd yw Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965), sy'n dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Brifysgol Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod yn ôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgolion Caerdydd a Bangor. Mae'n un o'r aelodau a sefydlodd grŵp Cymuned.

Enwyd ei lyfr ''Soffestri’r Saeson'' (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr ''Llwch Cenhedloedd'' y wobr yn 2004. Enillodd y nofel ''Gwenddydd'' y Fedal Ryddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.

== Llyfryddiaeth ==

=== Cymraeg ===
*''Soffestri’r Saeson'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
*''Llwch Cenhedloedd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
*''I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
*''Ceffylau'r Cymylau'' (Gwasg Gomer, 2010)
*''Gwenddydd'' (Gwasg Gwynedd, 2010)
*''Llwybrau Cenhedloedd'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
*''Gwreiddyn Chwerw'' (Gwasg Gwynedd, 2012)
*''Ebargofiant'' (Y Lolfa, 2014)
*''Y Fro Dywyll'' (Y Lolfa, 2014)
*''Ynys Fadog'' (Y Lolfa, 2018)

=== Saesneg ===
*''Welsh Writing from the American Civil War'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
*''Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

== Cyfeiriadau ==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori:Academyddion]]
[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]

Jerry Hunter

2021-11-16T10:50:24Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Academydd a llenor Americanaidd yw Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965), sy'n dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgo...'

Academydd a llenor Americanaidd yw Dr '''Jerry Hunter''' (ganwyd 1965), sy'n dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Brifysgol Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod yn ôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgolion Caerdydd a Bangor.<ref name="BangorUni">{{dyf gwe| url=http://www.bangor.ac.uk/ysgolygymraeg/staff/jerry.php.cy?| teitl=Dr Jerry Hunter BA MPhil PhD| cyhoeddwr=Prifysgol Bangor| dyddiadcyrchiad=21 Chwefror 2010}}</ref> Mae'n un o'r aelodau a sefydlodd grŵp [[Cymuned]].

Enwyd ei lyfr ''Soffestri’r Saeson'' (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr ''Llwch Cenhedloedd'' y wobr yn 2004.<ref name="BangorUni" /> Enillodd y nofel ''Gwenddydd'' y Fedal Ryddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.

== Llyfryddiaeth ==
[[Delwedd:Meddwl a'r Dychymyg Cymreig, Y Soffestri'r Saeson - Hanesyddiaeth a Hunaniaeth yn Oes y Tuduriaid (llyfr).jpg|bawd|''Soffestri'r Saeson'' gan Jerry Hunter; Tachwedd 2000]]
=== Cymraeg ===
*''Soffestri’r Saeson'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
*''Llwch Cenhedloedd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
*''I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
*''Ceffylau'r Cymylau'' (Gwasg Gomer, 2010)
*''Gwenddydd'' (Gwasg Gwynedd, 2010)
*''Llwybrau Cenhedloedd'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
*''Gwreiddyn Chwerw'' (Gwasg Gwynedd, 2012)
*''Ebargofiant'' (Y Lolfa, 2014)
*''Y Fro Dywyll'' (Y Lolfa, 2014)
*''Ynys Fadog'' (Y Lolfa, 2018)

=== Saesneg ===
*''Welsh Writing from the American Civil War'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
*''Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

== Cyfeiriadau ==
{{cyfeiriadau}}

[[Categori|:Academyddion]]
[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Nofelwyr]]

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-16T10:42:53Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill '''Gwobr Goffa Daniel Owen''')sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1939
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Dinbych 1939
|[[John Gwilym Jones]]
|''Y Dewis''
|-
|1941
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Hen Golwyn 1941
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Y Purdan''
|-
|1991
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bro Delyn 1991
|[[Angharad Tomos]]
|''Si Hei Lwli''
|-
|1997
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau, Y Bala 1997
|[[Angharad Tomos]]
|''Wele'n Gwawrio''
|-
|1998
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
|[[Eirug Wyn]]
|''Blodyn Tatws''
|-
|2000
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000
|[[Eirug Wyn]]
|''Tri Mochyn Bach''
|-
|2003
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau, Meifod 2003
|[[Cefin Roberts]]
|''Brwydr y Bradwr
''
|-
|2010
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd, Glynebwy 2010
|[[Jerry Hunter]]
|''Gwenddydd''
|-
|2011
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
|[[Manon Rhys]]
|''Neb Ond Ni''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Saith Oes Efa''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Y Stori Orau''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-16T10:39:43Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1939
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Dinbych 1939
|[[John Gwilym Jones]]
|''Y Dewis''
|-
|1941
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Hen Golwyn 1941
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Y Purdan''
|-
|1991
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bro Delyn 1991
|[[Angharad Tomos]]
|''Si Hei Lwli''
|-
|1997
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
|[[Angharad Tomos]]
|''Wele'n Gwawrio''
|-
|1998
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
|[[Eirug Wyn]]
|''Blodyn Tatws''
|-
|2000
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000
|[[Eirug Wyn]]
|''Tri Mochyn Bach''
|-
|2003
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau, Meifod 2003
|[[Cefin Roberts]]
|''Brwydr y Bradwr
''
|-
|2010
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwnt a Blaenau'r Cymoedd, Glynebwy 2010
|[[Jerry Hunter]]
|''Gwenddydd''
|-
|2011
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
|[[Manon Rhys]]
|''Neb Ond Ni''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Saith Oes Efa''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Y Stori Orau''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

''

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-16T10:39:08Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1939
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Dinbych 1939
|[[John Gwilym Jones]]
|''Y Dewis''
|-
|1941
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Hen Golwyn 1941
|[[Gwilym R Jones]]
|''Y Purdan''
|-
|1991
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bro Delyn 1991
|[[Angharad Tomos]]
|''Si Hei Lwli''
|-
|1997
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
|[[Angharad Tomos]]
|''Wele'n Gwawrio''
|-
|1998
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
|[[Eirug Wyn]]
|''Blodyn Tatws''
|-
|2000
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000
|[[Eirug Wyn]]
|''Tri Mochyn Bach''
|-
|2003
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau, Meifod 2003
|[[Cefin Roberts]]
|''Brwydr y Bradwr
''
|-
|2010
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwnt a Blaenau'r Cymoedd, Glynebwy 2010
|[[Jerry Hunter]]
|''Gwenddydd''
|-
|2011
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
|[[Manon Rhys]]
|''Neb Ond Ni''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Saith Oes Efa''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Y Stori Orau''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

''

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-16T10:34:15Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1939
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Dinbych 1939
|[[John Gwilym Jones]]
|''Y Dewis''
|-
|1941
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Hen Golwyn 1941
|[[Gwilym R Jones]]
|''Y Purdan''
|-
|1991
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bro Delyn 1991
|[[Angharad Tomos]]
|''Si Hei Lwli''
|-
|1997
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
|[[Angharad Tomos]]
|''Wele'n Gwawrio''
|-
|1998
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
|[[Eirug Wyn]]
|''Blodyn Tatws''
|-
|2000
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000
|[[Eirug Wyn]]
|''Tri Mochyn Bach''
|-
|2003
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau, Meifod 2003
|[[Cefin Roberts]]
|''Brwydr y Bradwr
''
|-
|2010
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[Jerry Hunter]]
|''Gwenddydd''

''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

Pen Hendra, Trefor

2021-11-16T10:05:00Z

Cudyll:

'''Pen Hendra''' (neu '''Ben Hendra''') yw canolbwynt pentref [[Trefor]], lle mae pedair ffordd yn cyfarfod i ffurfio sgwâr bychan.

Hyd yn oed cyn adeiladu'r tai cyntaf yn y pentref ym 1856, pan elwid yr ardal o ffermydd, tyddynnod ac ychydig fythynnod yn [[Hendref (Llanaelhaearn)|"Yr Hendra"]], roedd y llecyn hwn yn fan lle cyfarfyddai nifer o lwybrau neu ffyrdd trol. Ai un i fyny'n syth i gyfeiriad [[Elernion]] a'r ffordd fawr o Gaernarfon i Bwllheli. Roedd ffordd arall yn mynd i'r gorllewin a dros [[Afon Tâl]] i gyfeiriad fferm Sychnant a llechweddau'r [[Yr Eifl|Eifl]], a'r llall yn mynd i'r gogledd-ddwyrain ar hyd Croeshigol a heibio i ffermydd Llwynaethnen a [[Gwydir Bach a Gwydir Mawr|Gwydir Mawr]] ac i lan y môr. Gelwid y traeth bryd hynny yn "Porth Llanaelhaearn" a diddorol nodi fod [[Eben Fardd]] yn nodi yn ei ddyddlyfr (a gadwai yn Saesneg) iddo fynd i "Llanaelhaearn Creek" gyda'i hanner brawd hŷn yn ystod tymor pysgota 1815. Roedd Eben tua 13 oed ar y pryd ac nid yw'n dweud ai mynd yno i bysgota eu hunain ynteu i brynu pysgod yr aethant yno.<ref>E.G. Millward (gol.), ''Detholion o Ddyddiadur Eben Fardd'', (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1968), t.1.</ref>

Ger Pen Hendra safai fferm fechan Tŷ Newydd, neu'r Hendra fel y'i gelwid hefyd, ac ar dir hon yr adeiladwyd tai cyntaf pentref Trefor ym 1856 a'u galw'n Trefor Row. Ymgorfforwyd ffermdy Tŷ Newydd o fewn y rhes newydd hon. Roedd gan Tŷ Newydd ysgubor rhyw 100 llath oddi wrth y ffermdy ar lan yr afon yn union ar ôl croesi'r bont ar y ffordd i gyfeiriad Sychnant. Addaswyd yr ysgubor hon yn dŷ yn ddiweddarach a'i alw'n Pen Bont ac mae'n sefyll o hyd gan ffurfio un pen i Lime Street - y stryd lle ffilmiwyd y gyfres deledu ''Minafon'' yn y 1980au.

== Cyfeiriadau ==

[[Categori:Daearyddiaeth ddynol]]

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-15T14:13:07Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]

|'' ''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]

|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|19
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru
|[[]]
|''''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

Lleucu Roberts

2021-11-15T13:42:01Z

Cudyll:

'''Lleucu Roberts''' oedd y llenor cyntaf i ennill y ddwy brif wobr ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru a hynny yn Eisteddfod Sir Gaerfyrddin, 2014: Gwobr Goffa Daniel Owen a’r Fedal Ryddiaith. Cyflawnodd yr un gamp lenyddol yn Eisteddfod Amgen 2021. Enillodd wobr Tir na nOg ar sawl achlysur. Bu’n olygydd i Wasg y Lolfa am gyfnod cyn mentro yn llenor amser llawn. Mae hi’n ysgrifennu llyfrau i blant, sgriptiau teledu a storïau a nofelau i oedolion.

Daw o Rydypennau yn wreiddiol ble y derbyniodd ei haddysg gynradd cyn mynychu Ysgol Gyfun Penweddig a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth. Mae hi a’i gŵr Arwel “Pod” Roberts wedi ymgartrefu yn [[Rhostryfan]] ac yn rhieni i bedwar o blant.

Am ei llyfrau, gweler:[[https://www.ylolfa.com/awduron/475/lleucu-roberts?p=3]]<ref>Gwefan Y Lolfa [https://www.ylolfa.com/awduron/475/lleucu-roberts?p=3]</ref>

Dyma rai ohonynt:
''1-6 Cyfres '''''Yma''''': ''Pecyn Trioleg ; Afallon ; Hadau ; Yr Ynys'' ;''

''7 ''Jwg ar Seld'';''

''8 ''Saith Oes Efa'';''

''9 ''Wel, Gymru Fach'';''

''10 ''Stwff Guto S. Tomos'';''

''11 ''Y Ferch ar y Ffordd'';''

''12 ''Annwyl Smotyn Bach'';''

''13 ''Troi Clust Fyddar'';''

''14 ''Iesu Tirion'';''

''15 ''Caneuon Heddwch''.''

==Cyfeiriadau==

[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Llenorion]]

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-15T13:40:36Z

Cudyll:

Yma fe restrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1910
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
|[[R. Williams Parry]]

|''Yr Haf''
|-
|1912
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
|[[T. H. Parry-Williams]]

|'' Y Mynydd''
|-
|1915
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
|[[T. H. Parry-Williams]]

|''Eryri''
|-
|1938
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Rwy'n edrych dros y bryniau pell''
|-
|1956
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
|[[Mathonwy Hughes]]
|''Gwraig''
|-
|1975
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Afon''
|-
|1982
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Cilmeri''
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
|[[Meirion MacIntyre Huws]]
|''Gwawr''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Teitl
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys, Llanelwedd 1993
|[[Endaf Jones]]
|''Mewn Cornel Fechan Fach''
|-
|1994
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994
|[[Eirug Wyn]]
|''Smôc Gron Bach''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tŷ Ddewi 2002
|[[Eirug Wyn]]
|''Bitsh!''
|-
|2006
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
|[[Gwen Pritchard Jones]]
|''Dygwyl Eneidiau''
|-
|2014
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr, Llanelli 2014
|[[Lleucu Roberts]]
|''Rhwng Edafedd''
|-
|2021
|Eisteddfod Amgen 2021
|[[Lleucu Roberts]]
|''Hannah-Jane''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

Prifeirdd Uwchgwyrfai

2021-11-15T13:28:09Z

Cudyll:

Yma fe restrir y beirdd sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol) ac sydd wedi ennill un o brif wobrau barddonol yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae modd darllen y gweithiau buddugol i gyd o droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, neu, yn achos y gweithiau cynharach, mewn cyfrolau ar wahân o gasgliadau o gynnyrch cystadlaethau y Gadair a'r Goron.

==Beirdd cadeiriol==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Testun
|-
|1910
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
|[[R. Williams Parry]]

|''Yr Haf''
|-
|1912
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
|[[T. H. Parry-Williams]]

|'' Y Mynydd''
|-
|1915
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
|[[T. H. Parry-Williams]]

|''Eryri''
|-
|1938
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Rwy'n edrych dros y bryniau pell''
|-
|1956
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
|[[Mathonwy Hughes]]
|''Gwraig''
|-
|1975
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Afon''
|-
|1982
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Cilmeri''
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
|[[Meirion MacIntyre Huws]]
|''Gwawr''
|-
|}

==Beirdd coronog==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Testun
|-
|1880
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
| [[Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)|Ellis Roberts]]
|''Buddugoliaeth y Groes''
|-
|1890
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
|[[John John Roberts (Iolo Caernarfon)|John John Roberts]]
|''Ardderchog bu'r merthyri''
|-
|1892
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl 1892
|[[John John Roberts (Iolo Caernarfon)|John John Roberts]]
|''Dewi Sant''
|-
|1902
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
|[[R. Silyn Roberts|Robert Roberts (Silyn)]]
|''Trystan ac Esyllt''
|-
|1912
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
|[[T. H. Parry-Williams]]
|''Gerallt Gymro''
|-
|1915
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
|[[T. H. Parry-Williams]]
|''Y ddinas''
|-
|1935
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Ynys Enlli''
|-
|1959
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
|[[Tom Huws]]
|''Cadwynau''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tŷ Ddewi 2002
|[[Aled Jones Williams ]]
|''Awelon''
|-
|2011
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2011
|[[Geraint Lloyd Owen]]
|''Gwythiennau''
|-
|2015
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn 2015
|[[Manon Rhys]]
|''Breuddwyd''
|-
|2016
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy 2016
|[[Elinor Gwynn]]
|''Llwybrau''
|-
|2019
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
|[[Guto Dafydd]]
|''Cilfachau''
|-
|}

[[Categori:Beirdd]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]

Priflenorion Uwchgwyrfai

2021-11-15T13:24:36Z

Cudyll: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Yma rhestrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag Uwchgwyrfai, naill ai g...'

Yma rhestrir '''enillwyr Y Fedal Ryddiaith''' (a hefyd y rhai sydd wedi ennill Gwobr Daniel Owen)sydd â chysylltiadau agos ag [[Uwchgwyrfai]], naill ai gan eu bod yn enedigol o'r cwmwd neu oherwydd eu cysylltiadau agos (e.e. eu bod wedi bod yn byw o fewn y cwmwd am gyfnod sylweddol). Mae modd darllen y gwaith i gyd; yn achos y Fedal Ryddiaith, yn y gyfrol a gyhoeddir o'r gwaith buddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod. Yn achos enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, bron yn ddi-ffael, cyhoeddwyd y gwaith buddugol gan gyhoeddwr masnachol. Wrth droi at y gyfrol flynyddol berthnasol o'r Gyfansoddiadau a Beirniadaethau, gellir darllen sylwadau beirniaid y ddwy gystadleuaeth.

'''TUDALEN WRTHI'N CAEL EI CHREU'''

==Enillwyr y Fedal Ryddiaith==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Testun
|-
|1910
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
|[[R. Williams Parry]]

|''Yr Haf''
|-
|1912
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
|[[T. H. Parry-Williams]]

|'' Y Mynydd''
|-
|1915
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
|[[T. H. Parry-Williams]]

|''Eryri''
|-
|1938
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Rwy'n edrych dros y bryniau pell''
|-
|1956
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
|[[Mathonwy Hughes]]
|''Gwraig''
|-
|1975
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Afon''
|-
|1982
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
|[[Gerallt Lloyd Owen]]
|''Cilmeri''
|-
|1993
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
|[[Meirion MacIntyre Huws]]
|''Gwawr''
|-
|}

==Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen==

{|class="wikitable sortable" border="1"
!Blwyddyn
!Eisteddfod
!Buddugwr
!Testun
|-
|1880
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
| [[Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)|Ellis Roberts]]
|''Buddugoliaeth y Groes''
|-
|1890
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
|[[John John Roberts (Iolo Caernarfon)|John John Roberts]]
|''Ardderchog bu'r merthyri''
|-
|1892
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl 1892
|[[John John Roberts (Iolo Caernarfon)|John John Roberts]]
|''Dewi Sant''
|-
|1902
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
|[[R. Silyn Roberts|Robert Roberts (Silyn)]]
|''Trystan ac Esyllt''
|-
|1912
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
|[[T. H. Parry-Williams]]
|''Gerallt Gymro''
|-
|1915
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
|[[T. H. Parry-Williams]]
|''Y ddinas''
|-
|1935
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
|[[Gwilym R. Jones]]
|''Ynys Enlli''
|-
|1959
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
|[[Tom Huws]]
|''Cadwynau''
|-
|2002
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tŷ Ddewi 2002
|[[Aled Jones Williams ]]
|''Awelon''
|-
|2011
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2011
|[[Geraint Lloyd Owen]]
|''Gwythiennau''
|-
|2015
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn 2015
|[[Manon Rhys]]
|''Breuddwyd''
|-
|2016
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy 2016
|[[Elinor Gwynn]]
|''Llwybrau''
|-
|2019
|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
|[[Guto Dafydd]]
|''Cilfachau''
|-
|}

[[Categori:Llenorion]]
[[Categori:Awduron]]
[[Categori:Eisteddfodau]]
[[Categori:Diwylliant]]